The post Η Δημοκρατία της ευφορίας first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Είναι γνωστή η κατεύθυνση της πολιτικής της κυβέρνησης της ΝΔ γενικότερα στα Δημόσια Αγαθά και ειδικότερα στον τομέα της Παιδείας. Για να επιβληθεί η ιδιωτικοποίηση των υπηρεσιών χρειάζεται να προηγηθεί η κατηγοριοποίηση, απαξίωση, διάλυση των υποδομών και της λειτουργίας της. Κανένας δεν διαλέγει το ιδιωτικό εάν υπάρχει μια αντίστοιχη αξιοπρεπής δημόσια δομή που να παρέχει τις υπηρεσίες της. 

Βασικό στοιχείο απαξίωσης της εκπαιδευτικής διαδικασίας είναι η μείωση των τμημάτων στα σχολεία με παράλληλη αύξηση των μαθητών ανά τάξη. Η διαδικασία αυτή λαμβάνει χώρα αυτές τις μέρες και μέχρι την αρχή της επικείμενης σχολικής χρονιάς. Για να δικαιολογήσουν διάφορα στελέχη της εκπαίδευσης την συνεχή μείωση των τμημάτων καταφεύγουν σε διάφορες δικαιολογίες. Η πιο χαρακτηριστική είναι αυτή: Λογικό είναι να κλείνουν τμήματα αφού μειώνεται ο μαθητικός πληθυσμός. Ορισμένες φορές αυτό το επιχείρημα δεν ισχύει,  απλά χρησιμοποιείται σαν ιδεολογικό παραπέτασμα. Ας δούμε το παράδειγμα της Δευτεροβάθμιας Χανίων με τα στοιχεία του ίδιου του Υπουργείου¹. Την σχολική χρονιά 2016 – 2017 ο συνολικός μαθητών δευτεροβάθμιας εκπαίδευσης που φοιτούσαν στην ΔΔΕ Χανίων ήταν 8.993 και ήταν κατανεμημένοι σε 439 τμήματα. Εάν διαιρέσουμε τον αριθμό των μαθητών με τον αριθμό των τμημάτων το πηλίκο μας κάνει 20,48 μαθητές ανά τμήμα. Φυσικά αυτό δεν σημαίνει ότι η πλειοψηφία των σχολικών τάξεων είχαν περίπου 20 μαθητές καθώς στις δυσπρόσιτες περιοχές εγκρινόταν/νται – και σωστά- τμήματα με πολύ μικρό αριθμό μαθητών, η επίσης υπάρχουν και τα ολιγομελή. 

Οκτώ σχολικές χρονιές αργότερα, δηλαδή το σχολικό έτος 2024 – 2025  ο αριθμός των μαθητών όχι μόνο δεν μειώθηκε αλλά αυξήθηκε κατά 1.911 φτάνοντας τους 10.904 μαθητές και μαθήτριες! Κατανεμήθηκαν σε 500 τμήματα. Η διαίρεση 10.904 μαθητών διά τα 500 τμήματα μας δίνει πηλίκο 21,8 μαθητών ανά τμήμα. Επομένως μέσα σε 1 οκταετία κάθε τμήμα έχει παραπάνω από 1 μαθητή. Αν η υπηρεσία είχε κατανείμει τους 10.904 μαθητές σε 20,48 μαθητές ανά τμήμα, ο αριθμός των τμημάτων θα ήταν 532 αντί 500. Φυσικά αυτό συμβαίνει για να κοπούν θέσεις εργασίας και πάντα σε βάρος των παιδιών… Επομένως είναι αναγκαίες νέες σχολικές μονάδες όχι απλά για να υπάρξει ανακούφιση των υπάρχουσων τμημάτων αλλά για να πάψουν φαινόμενα αθλιότητας. Μαθητές να μην μπορούν να γραφτούν σε σχολεία που θέλουν ( ΕΠΑΛ ) και να μπαίνουν σε κλήρωση!!! Ας μην σχολιάσουμε την απουσία σύγχρονων εργαστηριακών κέντρων και τις ευφάνταστες λύσεις που καταφεύγει συχνά η Υπηρεσία για να καλύψει αυτές τις ανάγκες… 

Σημείωση: Όταν προσπαθείς να μετρήσεις εκπαιδευτικές ανάγκες μετρώντας αριθμό μαθητών, σε βάθος χρόνου δεν πρέπει να ξεχνάς την εξής κρίσιμη παράμετρο. Τις αυξανόμενες ανάγκες που προκύπτουν από την ανάπτυξη της Ειδικής Αγωγής. Για να το γράψω με ένα παράδειγμα, αν για 1.000 μαθητές/τριες χρειάζονται Χ εκπαιδευτικοί την σχολική χρονιά ‘16-’17, για 1.000 μαθητές/τριες την σχολική χρονιά ‘24 – ‘25, χρειάζονται σίγουρα περισσότεροι από Χ εκπαιδευτικοί για να καλύψουν πλήρως τις εκπαιδευτικές ανάγκες. Αυτό συμβαίνει επειδή “ανιχνεύθηκαν” περισσότεροι μαθητές και μαθήτριες που χρίζουν ένταξη σε προγράμματα Ειδικής Αγωγής.  

Συμπέρασμα: Την επόμενη φορά που κάποιο στέλεχος εκπαίδευσης σας πει: Τι να κάνουμε, έχουμε λιγότερους μαθητές πρέπει να μειώσουμε τα τμήματα του σχολείου, ρωτήστε τον ευγενικά: Έχεις κάποια στοιχεία; 

*Πρόεδρος ΔΣ ΕΛΜΕ Χανίων (προσωπικό κείμενο)

The post Έχεις κάποια στοιχεία; first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Δεν είμαι θρησκευόμενος, αλλά όταν με ρωτάνε σε τι πιστεύω, τους λέω ότι πιστεύω στον παράδεισο. Γιατί έχω ζήσει εκεί.

Liberto Sarrau, Απρίλιος 1996^[1]

Τις παραμονές του πραξικοπήματος του Φράνκο – και δεδομένου ότι η δημοκρατική κυβέρνηση, αρνούνταν να τηρήσει τις όποιες δεσμεύσεις της και να μοιράσει όπλα στα εργατικά συνδικάτα – ο Ντουρρούτι χρησιμοποίησε κάθε θεμιτό και αθέμιτο μέσο για να εξασφαλίσει τον εξοπλισμό των εργατών της Βαρκελώνης. Επίταξε φορτία όπλων, έσπασε πόρτες σε αποθήκες οπλισμού, απείλησε κυβερνητικά στελέχη. Αμέσως μετά την εκδήλωση του φασιστικού πραξικοπήματος, η CNT, προετοιμασμένη μήνες πριν, κήρυξε γενική επαναστατική απεργία. Το πρωί της 20^ης Ιουλίου 1936 η Ισπανία φλεγόταν από το φασιστικό πραξικόπημα αλλά και από την ένοπλη λαϊκή επαναστατική δράση. Οι στρατιωτικοί στασίασαν πρώτα στα ισπανικά στρατόπεδα της Β. Αφρικής τη 17η Ιουλίου και την επόμενη μέρα στις πόλεις της Ισπανίας. Στη Μαδρίτη και τη Βαρκελώνη οι εργάτες επιτέθηκαν στους στρατώνες και τους κατέλαβαν, καταπνίγοντας το στρατιωτικό πραξικόπημα και αποκτώντας μέρος των όπλων. Όμως, οι φασίστες κατάφεραν σημαντικό πλήγμα στις δυνάμεις της CNT αφού κατέλαβαν πόλεις της Ανδαλουσίας με ισχυρή αναρχική παράδοση και πληθυσμό, όπως τη Σεβίλλη και τη Γρανάδα, αλλά και τη Σαραγόσα στην Αραγονία. Ένα από τα τεχνάσματα που χρησιμοποίησαν οι στασιαστές σε κάποιες πόλεις ήταν η έξοδος από τους στρατώνες με επευφημίες υπέρ της δημοκρατίας και η συνακόλουθη εκτέλεση των πολιτών που έβγαιναν στο δρόμο για να πανηγυρίσουν μαζί τους και να ζητήσουν όπλα. Ωστόσο, το πραξικόπημα αποτυγχάνει στις σημαντικές πόλεις: Μαδρίτη, Βαρκελώνη, Βαλένθια, Μάλαγα, Μπιλμπάο. Ναυτικό και αεροπορία, σχεδόν στο σύνολό τους, μένουν στο πλευρό της δημοκρατικής κυβέρνησης. Το ίδιο και οι μισές περίπου δυνάμεις του στρατού ξηράς, όπως και το μεγαλύτερο μέρος της αστυνομίας. Αξιοσημείωτο εδώ, είναι ότι ενώ οι πραξικοπηματίες είχαν με το μέρος τους το 70% των αξιωματικών στρατού, καθώς και τους επαγγελματίες στρατιώτες (Μαροκινοί στην πλειοψηφία τους) των λεγεώνων των αποικιών, από την άλλη, οι υπαξιωματικοί και οι στρατιώτες στην πλειοψηφία τους επέλεξαν την πλευρά της δημοκρατικής κυβέρνησης. Στο παραπάνω ένοπλο δυναμικό θα πρέπει να προσθέσουμε τις πολιτικές και παρακρατικές πολυάριθμες φασιστικές και εθνικιστικές ομάδες από τη μία πλευρά και την οργανωμένη σε πολιτοφυλακές εργατική τάξη από την άλλη.

Στη Βαρκελώνη, η ομάδα Nosotros,^[2] για τελευταία φορά ενωμένη, θα δώσει τη μάχη για να νικηθεί ο φασισμός. Τα πιο γνωστά μέλη της, οι Ντουρρούτι, Ασκάσο και Ολιβέρ πολέμησαν στην πρώτη γραμμή πυρός. Ο Ντουρρούτι και οι σύντροφοί του κατέλαβαν το κτίριο της Τηλεφωνικής, ο Γκαρθία Ολιβέρ και ο Φρανσίσκο Ασκάσο το στρατόπεδο του Αταραθάνας και το περιφερειακό στρατηγείο. Εκεί σκοτώθηκε ο Φρανσίσκο Ασκάσο.^[3] Ο θάνατός του σφράγισε το τέλος της ομάδας Nosotros και επιτάχυνε την απόκλιση των διαφορετικών τάσεων στο εσωτερικό της CNT.

Κάπως έτσι, η Βαρκελώνη και η ευρύτερη περιοχή της Καταλονίας πέφτουν στα χέρια του αντιφασιστικού κινήματος, για να είμαστε ακριβείς, στα χέρια των αναρχοσυνδικαλιστών. Περίπου 15.000 τουφέκια και σχετικός εξοπλισμός (πολυβόλα, πυροβόλα, όλμοι, πυρομαχικά) περνάνε στον έλεγχο της CNT, γεγονός που της εξασφαλίζει και τη στρατιωτική ηγεμονία στην περιοχή. Ένα μεγάλο μέρος τους εστάλη στο μέτωπο, ωστόσο ένα εξίσου σημαντικό μέρος τους παρέμεινε στη Βαρκελώνη, δείγμα πολιτικής ανασφάλειας αλλά και γραφειοκρατικοποίησης μιας αναδυόμενης ηγεσίας εντός της CNT.

Αυτή η ηγεμονία των αναρχοσυνδικαλιστών επέβαλε τη συγκρότηση της Κεντρικής Επιτροπής Αντιφασιστικών Πολιτοφυλακών στην Καταλονία, ενώ τα πανίσχυρα συνδικάτα της CNT πήραν στα χέρια τους τον έλεγχο των εργοστασίων της πόλης, ακόμα και των ξενοδοχείων και των εστιατορίων που λειτουργούσαν πλέον χωρίς αφεντικά και επιστάτες, με στόχο τις κοινωνικές ανάγκες και όχι το κέρδος και με όρους εργατικής αυτοδιαχείρισης. Η Βαρκελώνη και ευρύτερα η Καταλονία λειτούργησαν ως ένα κοινωνικό εργαστήριο επαναστατικών εγχειρημάτων ανασυγκρότησης της οικονομίας, της παραγωγής και της κατανάλωσης στη βάση της αυτοδιαχείρισης και της κολεκτιβοποίησης. Σε όλη τη διάρκεια του εμφυλίου, με πρωτοβουλία της CNT, εργοστάσια παράγουν στρατιωτικό υλικό και εφοδιάζουν το μέτωπο. Ο Ντουρρούτι συγκροτεί στρατιωτική φάλαγγα (την περίφημη ταξιαρχία Ντουρρούτι, οργανωμένη σε εκατονταρχίες, στην οποία οι διοικητές ήταν εκλεγμένοι, δεν υπήρχε ιεραρχία και βαθμοί και κυριαρχούσε το πνεύμα της αυτοπειθαρχίας). Η ταξιαρχία Ντουρρούτι κατευθύνθηκε προς την Αραγονία, στοχεύοντας να καταλάβει τη Σαραγόσα, πόλη με ισχυρή αναρχική παράδοση, η κατάληψη της οποίας θα είχε πολλά να προσφέρει στη CNT και την υπόθεση της επανάστασης. Στο διάβα της, η ταξιαρχία καταλάμβανε κωμοπόλεις και χωριά, έδινε μάχες και αύξανε σε δύναμη καθώς προσέρχονταν πολλοί εθελοντές, δυστυχώς όμως, χωρίς όπλα. Σε κάθε χωριό που έμπαιναν τμήματα της ταξιαρχίας έκαιγαν κρίσιμα κρατικά έγγραφα και το κτηματολόγιο, ενώ οι κάτοικοι οργάνωναν Γενική Συνέλευση για να συζητήσουν πως θα διευθετήσουν το θέμα της κολλεκτιβοποίησης της γης και της κοινοκτημοσύνης των προϊόντων. Ο Ντουρρούτι δηλώνει ότι «η συγκομιδή είναι ιερή για τα συμφέροντα του εργατικού λαού και για τον αντιφασιστικό αγώνα» και συμπληρώνει ότι «τα αγαθά, τα εργαλεία και τα εδάφη των φασιστών γαιοκτημόνων γίνονται λαϊκή κληρονομιά την οποία θα διαχειρίζονται οι επιτροπές».^[4] Αντίστοιχες πρακτικές ακολουθεί και η Σιδηρά Φάλαγγα, μια αμιγής αναρχοσυνδικαλιστική πολιτοφυλακή που δημιουργήθηκε στη Βαλένθια τον Αύγουστο του 1936 και πολέμησε στο μέτωπο του Τερουέλ. Απέρριπτε κάθε μορφή ιεραρχίας, μισθοφορικού στρατού και στρατιωτικοποίησης, υποστηρίζοντας ότι η πολεμική δράση έπρεπε να βασίζεται στην επαναστατική αλληλεγγύη και στην αυτοδιεύθυνση.

Πόσο κατακλυσμιαία και υπέροχη είναι η στιγμή που ένας οργανωμένος λαός επαναστατεί. Πόσο καθοριστική είναι η αποφασιστικότητα της στιγμής της επανάστασης, ακριβώς όταν ανοίγει η ρωγμή του χρόνου και τα ρολόγια της ιστορίας σταματάνε για να ορίσουν το πριν και το μετά. Είναι η στιγμή που όλα είναι πιθανά να συμβούν, καθώς οι μηχανισμοί της εξουσίας βρίσκονται σε κατάσταση πανικού και σύγχυσης ενώ το επαναστατικό λαϊκό ποτάμι παρασύρει τα πάντα στο διάβα του. Όσο κυλάει ο χρόνος, οι δυνάμεις της εξουσίας, των κυρίαρχων τάξεων και του συντηρητισμού ανασυντάσσονται, οργανώνονται, αναζητούν τα διεθνή τους στηρίγματα, ενώ ο λαϊκός παράγοντας οφείλει εκ των πραγμάτων να αναμετρηθεί με τη σκληρή υλική πραγματικότητα. Γιατί στον νέο κόσμο που θέλει να χτίσει δε μπορεί να υπάρχει πείνα και αδικία. Πως θα οργανωθεί η παραγωγή, η κατανάλωση, οι υπηρεσίες, η υποστήριξη του μετώπου, πως θα συγκροτηθεί ο επαναστατικός στρατός και πως θα εξασφαλιστεί ένα κέντρο συντονισμού των κινήσεών του, ποια πολιτική συμμαχιών θα επιλεγεί, πως θα αυτοοργανωθούν δίκτυα ενημέρωσης και πληροφόρησης, πως θα διασφαλιστεί η διεθνής αλληλεγγύη;

This is not a love song^[5]

Η κοινωνική επανάσταση στην Ισπανία, το καλοκαίρι του 1936, είναι η τελευταία μεγάλη εργατική- αγροτική επανάσταση του 20^ου αιώνα στην Ευρώπη, που πραγματοποιήθηκε χωρίς κανένα έναυσμα από τη διεθνή κατάσταση.^[6]

Ενενήντα καλοκαίρια μετά το «σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας», παρά την ογκώδη πλέον βιβλιογραφία, ένα πέπλο σιωπής και λήθης σκεπάζει μια από τις πιο ηρωικές και συγκλονιστικές εφόδους στον ουρανό του εργατικού κινήματος για την κοινωνική χειραφέτηση, με στόχο ένα εντελώς πρωτότυπο μοντέλο ελευθεριακού σοσιαλισμού. Η αλήθεια είναι ότι, με εξαίρεση έναν στενό κύκλο ιστορικών καθώς και ένα υποσύνολο όσων δραστηριοποιούνται ή δραστηριοποιήθηκαν στο παρελθόν στα κοινωνικά κινήματα και ιδιαίτερα στον αντιεξουσιαστικό-αναρχικό χώρο, τα γεγονότα του Ισπανικού εμφυλίου (1936-1939) και ιδιαίτερα η επαναστατική δράση της εργατικής και αγροτικής τάξης είναι σε γενικές γραμμές άγνωστα στο ευρύ κοινό. Ακόμα και ένα πολιτικοποιημένο δυναμικό, γνωρίζει για τον ισπανικό εμφύλιο ανάμεσα στους Δημοκρατικούς και τους Φασίστες, γνωρίζει για τις Διεθνείς Ταξιαρχίες και το πραξικόπημα του Φράνκο που επικράτησε. Αγνοείται όμως εντελώς η διάσταση της επανάστασης, η σύνθεση και η συμβολή των συνιστωσών των δύο αντίπαλων στρατοπέδων. Η ύπαρξη της CNT, της πιο μαζικής ισπανικής εργατικής Συνομοσπονδίας και συνολικά των αναρχοσυνδικαλιστών, συνήθως στριμώχνεται σε μια υποσημείωση^[7] ή αποσιωπάται πλήρως^[8] και όταν δε συμβαίνει αυτό, μνημονεύεται ως ένα ακόμα πρόβλημα που οδήγησε στην ήττα.^[9]

Πολλοί είναι οι παράγοντες που ύφαναν αυτό το πέπλο, ίσως ο πιο καθοριστικός από αυτούς να είναι το γεγονός ότι αυτό το πρωτότυπο μοντέλο ελευθεριακού σοσιαλισμού έγινε πράξη και μάλιστα σε συνθήκες εμφυλίου πολέμου, δηλαδή, στην πιο οξυμένη μορφή που μπορεί να πάρει ο ταξικός ανταγωνισμός. Αυτό όμως δεν θα μας απασχολήσει στο παρόν κείμενο, άλλωστε, όποιος ψάχνει, βρίσκει.

Βασικός μας στόχος εδώ, είναι, πρώτα απ’ όλα να αφηγηθούμε κομβικής σημασίας γεγονότα, άγνωστα σε γενικές γραμμές, αλλά καθοριστικής σημασίας, που βοηθούν στην κατανόηση της ήττας της επανάστασης. Και ταυτόχρονα, να προσεγγίσουμε στοιχειώδη ερωτήματα. Όντως επρόκειτο για επανάσταση ή για αντιφασιστικό αγώνα ή μήπως για αγώνα για την εθνική ανεξαρτησία; Και εάν επρόκειτο για επανάσταση, γιατί επικαλούμαστε τον κοινωνικό της χαρακτήρα; Πέτυχε τους στόχους της η στρατηγική του Λαϊκού Μετώπου στην περίπτωση της Ισπανίας; Ποιοι παράγοντες καθόρισαν την έκβαση της αναμέτρησης; Ποια ήταν η κοινωνική σύνθεση της Ισπανίας την καυτή δεκαετία του ’30, ποιος ο ρόλος των πολιτικών δυνάμεων, των κινημάτων, των κρατών της Ευρώπης; Η προσέγγισή μας επιχειρεί να λάβει υπόψη της, τόσο το μεγαλείο, όσο και τις αδυναμίες, τα αδιέξοδα και τις πιο σκοτεινές στιγμές της τριετίας. Οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε το παρελθόν αναλύοντας όλες τις πλευρές του, διότι η οποιαδήποτε ωραιοποίηση, μυθοποίηση ή αποσιώπηση δυσχεραίνει στα κοινωνικά και πολιτικά υποκείμενα να κατανοήσουν όχι μόνο το παρελθόν, αλλά, το σημαντικότερο, το παρόν σε όλη του τη διάσταση. Γι’ αυτό οφείλουμε να αναφερόμαστε στο μεγαλείο της ισπανικής επανάστασης, τη λάμψη και τη γοητεία της, αλλά και τις σκοτεινές πλευρές της, τον εμφύλιο μέσα στον εμφύλιο, τα βασικά του αίτια, τον ρόλο του στην ήττα των αντιφασιστών.

Τα κοινωνικά αδιέξοδα της Ισπανίας και η ταξική πόλωση της δεκαετίας του 1930

Από τις αρχές του 19^ου αιώνα, στην Ισπανία συγκρούεται η συντηρητική φιλομοναρχική παράταξη που εκφράζει τα συμφέροντα των γαιοκτημόνων και στηρίζεται από την πανίσχυρη και εξαιρετικά αντιδραστική Καθολική Εκκλησία, με τη φιλελεύθερη παράταξη που εκφράζει τα συμφέροντα μιας αδύναμης ακόμα αστικής τάξης αλλά και μεσαίων στρωμάτων. Η κυριαρχία της συντηρητικής παράταξης τον 19^ο αιώνα θα επιταχύνει την οικονομική απόκλιση της Ισπανίας από την υπόλοιπη Ευρώπη. Ο Eric Hobsbawm αναλύει την αδιέξοδη οικονομική επιλογή του 19^ου αιώνα: Αντί της αγροτικής και βιομηχανικής επανάστασης, οι κυρίαρχες τάξεις απάντησαν στις ανάγκες του αυξημένου πληθυσμού με μια εκτεταμένη καλλιέργεια δημητριακών η οποία ερημοποίησε μεγάλες εκτάσεις και οδήγησε σε ακόμα μεγαλύτερα οικονομικά και κοινωνικά αδιέξοδα. Επιπλέον, η βιομηχανία δεν είχε αναπτυχθεί ούτε μπορούσε να ανταγωνιστεί τις αντίστοιχες ευρωπαϊκές αναπτυγμένες χώρες.^[10]

Οι δύο παρατάξεις σταδιακά συγκλίνουν μπροστά στον κίνδυνο της λαϊκής δυσαρέσκειας. Η Ισπανία μοιάζει περισσότερο με την προεπαναστατική Ρωσία καθώς περίπου 70% του ενεργού οικονομικά πληθυσμού είναι αγρότες και η ανερχόμενη ακόμα βιομηχανία συγκεντρώνεται γύρω από συγκεκριμένες πόλεις, π.χ. τη Βαρκελώνη ή τη Μαδρίτη.^[11] Επίσης, έχουμε τεράστια συγκέντρωση πλούτου σε λίγα χέρια. Το 1900, η Καθολική Εκκλησία κατέχει το 1/3 όλου του κεφαλαιακού πλούτου της χώρας. Μπαίνοντας στον εικοστό αιώνα η Ισπανία πολώνεται ταξικά και έχουμε συχνές εξεγέρσεις με κοινό στοιχείο τον αντικληρικαλισμό. Την ίδια περίοδο, δύο κοινωνικές δυνάμεις αναπτύσσονται: η μικροαστική εξαρτημένη από το κράτος υπαλληλία και ο στρατός.

Σε αυτό το κοινωνικό πλαίσιο, το πραξικόπημα του Φράνκο εντάσσεται στην ισπανική παράδοση των στρατιωτικών πραξικοπημάτων (από το 1814 μέχρι και το 1936, οι απόπειρες πραξικοπήματος ανέρχονται σε 52). Το 1931 τις εκλογές κερδίζουν οι Δημοκρατικοί της Αριστεράς και οι Σοσιαλιστές που διακυβέρνησαν τη χώρα, με πρωθυπουργό τον Μανουέλ Αθάνια, μέχρι τον Νοέμβριο του 1933 όταν και ηττήθηκαν στις εκλογές – στις οποίες η CNT ακολούθησε τη γραμμή της αποχής. Ακολούθησε η περίοδος της συντηρητικής κυβέρνησης των Ριζοσπαστών Δημοκρατών και της Ρωμαιοκαθολικής Δεξιάς έως και τον Φεβρουάριο του 1936, η λεγόμενη «μαύρη διετία», με κύρια σημεία την απόσυρση όλων των προοδευτικών μεταρρυθμίσεων της προηγούμενης κυβέρνησης και την άγρια καταστολή του εργατικού και επαναστατικού κινήματος. Τον Φεβρουάριο του 1936, τις εκλογές θα κερδίσει το Λαϊκό Μέτωπο, υποβοηθούμενο από την ευμενή στάση και την ψήφο ανοχής των αναρχοσυνδικαλιστών. Είναι σημαντικό να επισημάνουμε εδώ ότι, με πρωτοβουλία της CNT-FAI και του POUM, το διάστημα από τις εκλογές του Φεβρουαρίου έως το πραξικόπημα του Ιουλίου του 1936 κάθε άλλο παρά θυμίζει την περίφημη τακτική της «περιόδου ανοχής» που ακολούθησαν κατά κύριο λόγο (στο όνομα «να μην ξανάρθει η Δεξιά») τα εργατικά κινήματα της Δύσης όταν ένα σοσιαλδημοκρατικό ή σοσιαλιστικό ή αντιδεξιό μέτωπο κέρδιζε τις εκλογές. Το αντίθετο. Τα συνδικάτα της CNT επιβάλουν τα φιλεργατικά μέτρα στην πράξη. Καθημερινά εκδηλώνονται 30-40 απεργίες σε όλη την Ισπανία, τα αφεντικά υποχρεώνονται να επαναπροσλάβουν τους απολυμένους εργάτες, πολιτικοί κρατούμενοι αποφυλακίζονται, η εργατική τάξη συνολικά βελτιώνει τη θέση της στον ταξικό ανταγωνισμό και το επιτυγχάνει με τις δικές της δυνάμεις.

Σύμφωνα με τον Eric Hobsbawm, για τα οικονομικά και κοινωνικά αδιέξοδα της Ισπανίας μεγάλη ευθύνη φέρει ο φιλελεύθερος κοινοβουλευτικός αστισμός, σε σύγκριση με τον οποίο η κοινωνική επανάσταση αποτέλεσε μια πολύ πιο σοβαρή προοπτική. Τα σημαντικά οικονομικά και κοινωνικά προβλήματα της Ισπανίας παραμένουν άλυτα και πριν και μετά το 1936. Ο ισπανικός καπιταλισμός, ακόμα και μετά το 1939, δεν έχει καταφέρει να αντιμετωπίσει αυτή τη συνθήκη, με αποτέλεσμα το χάσμα με την αναπτυγμένη Ευρώπη να παραμένει. Συμπληρώνει δε ότι η έκρηξη της κοινωνικής επανάστασης στα 1931-1936 χωρίς καμία βοήθεια από το διεθνές περιβάλλον, υπήρξε μοναδική για την Ευρώπη μετά το 1848.^[12] Η ήττα των αντιφασιστών στην Ισπανία αποδίδεται στις «γιγαντιαίες εσωτερικές αδυναμίες της επανάστασης».

Ανοιχτό όμως παραμένει κατά τη γνώμη μας το σημαντικότερο ερώτημα: αυτό της αποτυχίας της επανάστασης, το οποίο δεν μπορεί να απαντηθεί αμιγώς με στρατιωτικούς όρους (για παράδειγμα σε σύγκριση με το Βιετνάμ). Επίσης, εξαιρετικά απλοϊκή είναι η ερμηνεία ότι ο αναρχοσυνδικαλισμός κυριάρχησε στην Ισπανία ακριβώς λόγω της υπανάπτυξης της και τον αγροτικό χαρακτήρα της οικονομίας της. Δεν υφίσταται κάποιος κοινωνικός αλγόριθμος που να συσχετίζει τον πολιτικό προσανατολισμό των κινημάτων με την οικονομική ανάπτυξη των χωρών όπου δρουν. Εάν ίσχυε κάτι τέτοιο, τότε η ρωσική και η κινεζική επανάσταση θα έπρεπε να έχουν άλλο πολιτικό πρόσημο, ενώ, σε αντιδιαστολή, στη Μ. Βρετανία και στις ΗΠΑ (στις οποίες έως τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο σημαντικό ρόλο στο συνδικαλιστικό κίνημα κατείχαν οι I.W.W. Industrial Workers of the World) θα έπρεπε να είχαν οργανωθεί ισχυρά μαρξιστικά κόμματα, για να μη μιλήσουμε για την επιρροή της αυτονομίας στην ανεπτυγμένη Ιταλική βιομηχανία τις δεκαετίες 1960-70. Επομένως, απαιτείται μια πολυπαραγοντική προσέγγιση για να κατανοηθεί η εξαιρετικά ισχυρή παρουσία του αναρχοσυνδικαλισμού στην Ισπανία του μεσοπολέμου, την οποία πολλοί μαρξιστές αναλυτές αδυνατούν να ερμηνεύσουν ή ξεμπερδεύουν μαζί της τοποθετώντας την στο ράφι των αρχαϊκών κινημάτων νοσταλγίας του κοινοτικού παρελθόντος.

Η αντιφασιστική Ισπανία στον λαβύρινθο του αστικού κοινοβουλευτισμού και του Λαϊκού Μετώπου: Μια διεθνής σύγκρουση σε ένα εθνικό πεδίο

Έχει υποστηριχθεί ότι ο ισπανικός εμφύλιος, ο οποίος υπενθυμίζουμε έληξε την 1^η Απριλίου 1939, αποτελεί την έναρξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Δε θα συμφωνήσω με αυτή την άποψη, περισσότερο ως προοίμιο μπορούμε να τον προσεγγίσουμε. Άλλωστε, αν είχε βάση αυτός ο ισχυρισμός, το ξέσπασμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου θα βοηθούσε καθοριστικά τόσο τη Δημοκρατική Ισπανία όσο και τη Γαλλία του Λαϊκού μετώπου του Λ. Μπλουμ. Δυστυχώς, η Γερμανία και η Ιταλία προετοίμαζαν την πολεμική τους μηχανή και χρησιμοποίησαν την Ισπανία ως πεδίο βολής, ενώ η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία, δηλαδή οι δύο πρώτες μεγάλες δυνάμεις που κήρυξαν τον πόλεμο στον Άξονα, πέντε μόλις μήνες μετά τη λήξη του ισπανικού εμφυλίου την 1^η Σεπτεμβρίου 1939, στην περίοδο του ισπανικού εμφυλίου ακολουθούσαν την πολιτική «κατευνασμού» (appeasement) της ναζιστικής Γερμανίας. Η Μεγάλη Βρετανία και η Γαλλία ακολουθούσαν μια διπλωματική στρατηγική – τη δεκαετία του 1930 – στη βάση της αυταπάτης ότι η υποχωρητικότητα και η στάση ουδετερότητας απέναντι στη ναζιστική Γερμανία και τον Αδόλφο Χίτλερ, αφενός μεν θα αποτρέψει έναν νέο καταστροφικό πόλεμο, αφετέρου, θα επιτρέψει να συγκροτηθεί ένα υπολογίσιμο ανάχωμα στην ΕΣΣΔ. Επρόκειτο για μια καταστροφική πλάνη, η οποία ενθάρρυνε την επιθετικότητα του ναζισμού και οδήγησε τελικά στο ξέσπασμα του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου με τους δυσμενέστερους όρους. Οι λαοί τους πλήρωσαν με το αίμα τους αυτές τις επιλογές. Σε αυτό το πλαίσιο, επί παραδείγματι, με τη Συμφωνία του Μονάχου (Σεπτέμβριος 1938) η Βρετανία (με πρωθυπουργό τον Νέβιλ Τσάμπερλαιν) και η Γαλλία παραχώρησαν την περιοχή των Σουδητών της Τσεχοσλοβακίας στη Γερμανία, πιστεύοντας εσφαλμένα ότι εξασφάλισαν την ειρήνη. Έτσι, μπορούμε να κατανοήσουμε γιατί η Μ. Βρετανία και η Γαλλία δεν έπραξαν το αυτονόητο. Μια δημοκρατικά εκλεγμένη κυβέρνηση ενός μεγάλου κράτους που βρίσκεται ανάμεσά τους, είχε υποστεί ένα φασιστικό στρατιωτικό πραξικόπημα, το οποίο τα δύο αυτά κράτη είχαν τη δυνατότητα να επέμβουν και να το καταστείλουν εν τη γενέσει του. Υπενθυμίζουμε ότι η Μ. Βρετανία είχε υπό την κατοχή της το Γιβραλτάρ, το οποίο τηρώντας αυστηρά ουδέτερη στάση ανάγκασε ακόμα και πολεμικά πλοία που δέχονταν επιθέσεις (όπως το ισπανικό αντιτορπιλικό Lepanto) να απομακρυνθούν από το λιμάνι του. Ο κανένας μπορεί να κατανοήσει τι θα σήμαινε για τις ευρωπαϊκές ισορροπίες μια αντιφασιστική Ισπανία στις παραμονές του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Συμπέρασμα: ο αστικός φιλελεύθερος κοινοβουλευτισμός διασύρθηκε από τον ναζισμό, εκτέθηκε για την εγκατάλειψη της Δημοκρατικής Ισπανίας, αποκαλύφθηκε ο ταξικός του προσανατολισμός και όταν κλήθηκε να πληρώσει το τίμημα, ήταν αργά για δάκρυα.

Η χώρα όμως που έκρινε με τη στάση της σε μεγάλο βαθμό την έκβαση του ισπανικού εμφυλίου ήταν η Γαλλία. Η γαλλική κυβέρνηση του Λαϊκού Μετώπου του Λ. Μπλουμ, όχι μόνο αρνήθηκε κάθε βοήθεια στη γειτονική δημοκρατική ισπανική κυβέρνηση, όπως θα ήταν αναμενόμενο αφού στόχος των λαϊκών μετώπων ήταν η συντριβή του φασισμού, αλλά, επιπλέον, πήρε την πρωτοβουλία τον Αύγουστο του 1936 για μια διακρατική Συμφωνία μη Παρέμβασης στον Ισπανικό Εμφύλιο η οποία υπογράφτηκε από εικοσιτέσσερα ευρωπαϊκά κράτη, συμπεριλαμβανομένων της Βρετανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, της Γερμανίας και της Σοβιετικής Ένωσης. Μια συμφωνία που είχε ως αποτέλεσμα την πολιτική απομόνωση της νόμιμα εκλεγμένης δημοκρατικής κυβέρνησης της Ισπανίας και βέβαια παραβιάστηκε κατάφορα από την Ιταλία, τη Γερμανία και την Πορτογαλία.

Δε χωρεί αμφιβολία για τη στάση αυτών των δύο κυβερνήσεων. Μια μετριοπαθής δημοκρατικά εκλεγμένη κεντροαριστερή παράταξη μέσω εκλογών παίρνει την εξουσία. Και γίνεται πραξικόπημα από τον στρατό, ενώ τα σύννεφα του φασισμού και ενός νέου μεγάλου πολέμου απλώνονται πάνω από την Ευρώπη. Τι θα έπρεπε να κάνουν η Βρετανία και η Γαλλία, οι οποίες μάλιστα γειτονεύουν και έχουν τη δυνατότητα με άμεση παρέμβασή τους να συμβάλλουν στην πλήρη αποτυχία του πραξικοπήματος; Πρόκειται για μια αναμφίβολη ήττα και διασυρμό του Γαλλικού Λαϊκού Μετώπου. Παρά τις πιέσεις των Γάλλων κομμουνιστών, (οι οποίοι με δική τους επιλογή δεν ανέλαβαν υπουργικές θέσεις αλλά συμμετείχαν στο λαϊκό μέτωπο), η στάση του ήταν απόλυτα αρνητική, ακόμα και για τη μαζική εθελοντική είσοδο Γάλλων στις Διεθνείς Ταξιαρχίες.

Η Συμφωνία μη Επέμβασης παραβιάστηκε ανοιχτά και απροκάλυπτα από την Ιταλία, τη Γερμανία και την Πορτογαλία.

Η Ιταλία έστειλε τη μεγαλύτερη στρατιωτική δύναμη. Ως το Φεβρουάριο του 1937 έχουν στείλει 50.000 άνδρες και ως το Μάρτιο της ίδιας χρονιάς 60.000-70.000. Επίσης, 130 αεροπλάνα, 500 πυροβόλα, 12.000 οπλοπολυβόλα και 3.800 οχήματα. Συγκροτείται το CTU (Ιταλικό Εθελοντικό Εκστρατευτικό Σώμα), κυρίως από μέλη του φασιστικού κόμματος

Η γερμανική επέμβαση είναι και αυτή πολύ εκτεταμένη σε εξοπλισμό, αλλά όχι σε τακτικό στρατό. Στην Ισπανία στέλνονται βασικά αεροπόροι και τεχνικοί σύμβουλοι, αξιωματικοί, εκπαιδευτές και άλλοι. Όλοι αυτοί συγκροτούν τη Λεγεώνα Κόνδωρ (Kondor Legion), η οποία αριθμεί πάνω από 1.000 άτομα και σταδιακά φτάνει τις 6.000. Στα τέλη Ιουλίου 1936, ο Χίτλερ στέλνει τον απαραίτητο αριθμό επιβατικών αεροπλάνων Ju-52, τα οποία θα χρησιμεύσουν ως αερογέφυρα για τη μεταφορά των εθνικιστικών στρατευμάτων από το Μαρόκο στην κυρίως Ισπανία, λύνοντας έτσι ένα σοβαρό πρόβλημα για τους πραξικοπηματίες. Κι επειδή τίποτα δεν είναι ποτέ δωρεάν, οι Γερμανοί απαιτούν να παραχωρηθεί σε εταιρείες γερμανικών συμφερόντων το 40% των ισπανικών ορυχείων. Ο Φράνκο κάτω από την πίεση των πολεμικών απαιτήσεων, υποχρεώνεται να συμφωνήσει, ωστόσο, όπως θα δούμε, θα του δοθεί η ευκαιρία στο μέλλον να «ανταποδώσει».

Η Πορτογαλία δεν έστειλε τακτικό στρατό στον Ισπανικό Εμφύλιο (1936-1939), όμως ο δικτάτορας Σαλαζάρ, διαβλέποντας ότι επρόκειτο για «μια διεθνή σύγκρουση σε ένα εθνικό πεδίο μάχης»,^[13] επέτρεψε την εθελοντική συμμετοχή περίπου 8.000 έως 12.000 Πορτογάλων στο πλευρό των εθνικιστών του στρατηγού Φράνκο. Εκτός από το έμψυχο δυναμικό, το καθεστώς της Πορτογαλίας παρείχε στη στρατιά του Φράνκο κρίσιμη υλικοτεχνική υποστήριξη, επιτρέποντας τη μεταφορά πολεμοφοδίων και εξοπλισμού μέσω της Λισαβόνας.

Η στάση της Σοβιετικής Ένωσης πρέπει να ερμηνευτεί μέσα στο πλαίσιο της συγκυρίας. Αφενός, ο μόνιμος φόβος του Στάλιν ήταν το ενδεχόμενο να συνασπιστούν οι δημοκρατικές και οι φασιστικές κυβερνήσεις εναντίον της Σοβιετικής Ένωσης. Και βέβαια, σε καμία περίπτωση δεν επιθυμούσε τίποτα παραπάνω από μια νίκη της δημοκρατικής κυβέρνησης – πολύ περισσότερο δεν επιθυμούσε την επικράτηση ενός άλλου μοντέλου ελευθεριακού σοσιαλισμού, ανταγωνιστικού και πολύ πιο ελκυστικού από το αντίστοιχο σοβιετικό. Από την άλλη, όφειλε με το κύρος του να συντονίσει τη διεθνή αντιφασιστική δράση στο πλαίσιο της γραμμής του λαϊκού μετώπου. Έτσι, σημαντική στρατιωτική βοήθεια, αεροπλάνα, τεθωρακισμένα, οπλισμός, στρατιωτικοί σύμβουλοι, πιλότοι και χειριστές αρμάτων μάχης (αλλά όχι σοβιετικός στρατός) εστάλησαν στην Ισπανία από το φθινόπωρο του 1936, βοήθεια η οποία όμως πληρώθηκε και μάλιστα υπερτιμημένα με ισπανικό χρυσό. Συγκεκριμένα, τα σοβιετικά τεθωρακισμένα και τα αεροπλάνα έπαιξαν καθοριστικό ρόλο στην πρώτη πολιορκία της Μαδρίτης και συνέβαλαν καθοριστικά στην αποτυχία κατάληψης της πρωτεύουσας από τους πραξικοπηματίες.

Το Μεξικό δεν έστειλε (κρατικές στρατιωτικές μονάδες) στον Ισπανικό Εμφύλιο. Υπολογίζεται όμως ότι περίπου 250 έως 300 Μεξικανοί εθελοντές πολέμησαν στο πλευρό των Δημοκρατικών, ενταγμένοι κυρίως στις Διεθνείς Ταξιαρχίες. Έστειλε πολεμικό υλικό, συμπεριλαμβανομένων περισσότερων από 20.000 τυφεκίων, πολυβόλων, πυρομαχικών και αεροπλάνων, αψηφώντας τη Συμφωνία μη Παρέμβασης των Ευρωπαϊκών κρατών. Μετά το τέλος του πολέμου, το Μεξικό προσέφερε άσυλο σε χιλιάδες Ισπανούς Δημοκρατικούς.

Τα κόμματα, τα συνδικάτα και οι οργανώσεις του Λαϊκού Μετώπου

Για τη σύντομη εκείνη περίοδο, σχεδόν για μια φωτεινή στιγμή, ο κόσμος στάθηκε ακίνητος, με κομμένη την ανάσα, ενώ οι κόκκινες σημαίες του επαναστατικού σοσιαλισμού και οι μαυροκόκκινες του αναρχοσυνδικαλισμού ανέμιζαν πάνω από τις στέγες όλων σχεδόν των μεγάλων πόλεων και χιλιάδων χωριών της Ισπανίας. Αν σκεφτούμε τις μαζικές και αυθόρμητες κολεκτιβοποιήσεις των εργοστασίων, των χωραφιών, ακόμα και των ξενοδοχείων και των εστιατορίων, καταλαβαίνουμε πώς διεκδίκησαν την Ιστορία οι καταπιεσμένες τάξεις της Ισπανίας, με μια χωρίς προηγούμενο δύναμη και πάθος, και σε πολλές περιοχές της χερσονήσου έκαναν το παλιό όνειρο μιας ελεύθερης κοινωνίας, απίστευτη πραγματικότητα. Ο ισπανικός εμφύλιος χαρακτηρίστηκε εξαρχής σαν η τελευταία από τις κλασικές ευρωπαϊκές εργατικές και αγροτικές επαναστάσεις.

Murray Bookchin^[14]

Η δύναμη των εργατικών συνδικάτων στην Ισπανία του 1936 ήταν εντυπωσιακή. Ο κυριότερος εκφραστής της εργατικής τάξης ήταν η CNT (Confederación Nacional del Trabajo). Ήδη, από το 1918 αποφασίζεται ο αναρχικός προσανατολισμός και οι ελευθεριακές αρχές της, ενώ το 1919 σε συνέδριό της που εκπροσωπούνταν 700.000 μέλη αποφασίζεται η διερευνητική συμμετοχή στην Κομμουνιστική Τρίτη Διεθνή. Η καταστολή της Κροστάνδης σοκάρει το αναρχικό κίνημα με αποτέλεσμα η CNT να αποχωρήσει από την Κομμουνιστική Διεθνή. Επρόκειτο για ένα πανίσχυρο αναρχοσυνδικαλιστικό συνδικάτο με πάνω από 1.500.000 μέλη (σε σύνολο 11.000.000 εργατών). Τα σωματεία της CNT συγκροτούνταν όχι σε ομοιοεπαγγελματική βάση, αλλά ανά εργοστάσιο ή επιχείρηση. Ήταν η αιχμή του δόρατος στην κοινωνικοποίηση της οικονομίας και στη δημιουργία πολιτοφυλακών για το μέτωπο. Στα συνδικάτα της συμμετέχουν βέβαια τα μέλη της μαζικής FAI (Federazione Anarchica Iberica) και τα μέλη του τροτσκίζοντος POUM.

Η πολιτική γραμμή που ακολούθησε η CNT με την έναρξη του εμφυλίου συμπυκνώθηκε στο σύνθημα «κάνουμε την επανάσταση για να κερδίσουμε τον πόλεμο» και αυτό πρακτικά σήμαινε ότι υποστήριζε και κάλυπτε πολιτικά και στρατιωτικά τις κολεκτιβοποιήσεις, τις κοινωνικοποιήσεις και την οργάνωση πολιτοφυλακών. Κάτω από το βάρος της αδυσώπητης πραγματικότητας και αντιλαμβανόμενη ότι μετά την άμεση εμπλοκή της Γερμανίας και της Ιταλίας χωρίς τη στήριξη, τουλάχιστον, της Σοβιετικής Ένωσης δεν υπάρχουν ελπίδες, η CNT επιλέγει να συμμετάσχει στην κυβέρνηση Καμπαγιέρο με 4 υπουργούς (Υγείας, Δικαιοσύνης, Βιομηχανίας, Εμπορίου) και στην τοπική κυβέρνηση Καταλονίας με 3 υπουργούς – στην οποία, επιπλέον, ως υπουργός Δικαιοσύνης συμμετείχε και ο ηγέτης του POUM Αντρές Νιν. Σταδιακά, στα άνετα μετόπισθεν της Βαρκελώνης, αναδύεται μια γραφειοκρατική ηγεσία στην οργάνωση, η οποία αποδέχεται ότι κάθε συμβιβασμός είναι επιτρεπτός, αρκεί να μη χαθεί ο πόλεμος και σε αυτήν την κατεύθυνση, πρέπει να αποτραπούν καταστροφικοί ανταγωνισμοί στις γραμμές του αντιφασιστικού κινήματος. Σε αυτό το πλαίσιο, υποχρεώνεται να υποχωρεί διαρκώς στις πιέσεις του PCE (Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας). Η ηγεσία έχει πλήρη επίγνωση ότι η CNT παραμένει κυρίαρχη δύναμη στο δημοκρατικό στρατόπεδο, αλλά από την άλλη, μόνη της δε μπορεί να νικήσει τους φασίστες. Το πρώτο από τα δύο συμπεράσματα επιβεβαιώθηκε τους τελευταίους μήνες του δράματος, όταν ο πόλεμος είχε κριθεί και οι Σοβιετικοί είχαν ήδη κλείσει τη στρόφιγγα της βοήθειας. Για το δεύτερο δε θα μάθουμε ποτέ εάν ίσχυε, πολύ απλά γιατί ένα τέτοιο σχέδιο δεν δοκιμάστηκε. Αν και αρκετά ισοπεδωτική και επηρεασμένη από το βάρος της ήττας, η διαπίστωση που με διαφορετικές διατυπώσεις εκφράστηκε από πολλά μέλη της CNT αργότερα εκφράζει τον λαβύρινθο στον οποίο υποχρεώθηκε να μπει το αναρχικό κίνημα στην Ισπανία: «για να κερδίσουμε τον πόλεμο, θυσιάσαμε τις αρχές μας, οπότε δεν υπήρχαν πλέον πολεμικοί σκοποί για να πολεμήσεις». Από ένα σημείο και μετά, οι διαφωνίες των ηγετικών στελεχών με την εργατική βάση, στην οποία συγκροτούνται ισχυρές ριζοσπαστικές τάσεις διαφωνίας με την κεντρική γραμμή, εκδηλώνονται στους δρόμους της Βαρκελώνης. Αλλά γι’ αυτά θα πούμε παρακάτω.

Η UGT (Unión General de Trabajadores) ήταν το σοσιαλιστικό συνδικάτο, επίσης με περίπου 1.500.000 μέλη. Αν και αρχικά τηρούσε μια πιο μετριοπαθή στάση, η αριστερή του πτέρυγα συνεργάστηκε στενά με τη CNT σε τοπικό επίπεδο για την οργάνωση της παραγωγής και τον πόλεμο. Στην UGT συμμετείχαν τα μέλη του PSOE (Ισπανικό Σοσιαλιστικό Εργατικό Κόμμα), το οποίο είχε και αυτό μαζική επιρροή στην εργατική βάση. Στην πορεία και κάτω από την πίεση των Σοβιετικών και των ισπανών κομμουνιστών, η αριστερή πτέρυγα περιθωριοποιήθηκε.

Το PCE (Κομμουνιστικό Κόμμα Ισπανίας) είναι ένα σχετικά μικρό φιλοσοβιετικό κόμμα που τον Ιούλιο του 1936 αυξάνει τα μέλη του σε 30.000, ωστόσο, από την έναρξη της σοβιετικής βοήθειας και με εφαλτήριο την ταξική πόλωση εντός του αντιφασιστικού στρατοπέδου, θα πολλαπλασιάσει την επιρροή του πλησιάζοντας τα 400.000 μέλη, τα οποία αυξάνονται διαρκώς όσο εντείνεται η σοβιετική παρουσία. Τα μέλη του συμμετέχουν την UGT. Η κοινωνική του σύνθεση, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια της διεύρυνσής του απέχει πολύ από το να χαρακτηριστεί ένα κόμμα της εργατικής τάξης. Χαρακτηριστικά, από το 1937, αναλαμβάνει την οργάνωση των μικρών και μεσαίων ιδιοκτητών και εμπόρων (Σύλλογοι και Μονάδες Μικρεμπόρων και Μικροβιομηχάνων) υποστηρίζοντας τη δράση τους για την ανάκτηση επιχειρήσεων και το μπλοκάρισμα των κολεκτιβοποιήσεων, χαρακτηρίζοντας ως ανεπίτρεπτους διασπαστικούς εξτρεμισμούς εκτός της γραμμής του Λαϊκού Μετώπου τις βιομηχανικές και αγροτικές κολεκτίβες.^[15]

Το POUM (Εργατικό Κόμμα Μαρξιστικής Ενότητας), μια μαρξιστική οργάνωση με σχέσεις συνεργασίας με τον διεθνή τροτσκισμό, το οποίο όμως δε μπορεί να χαρακτηριστεί τροτσκιστικό. Ο ίδιος ο Τρότσκι διαφωνούσε με αρκετές επιλογές του. Είχε 10.000 μέλη τον Ιούλιο του 1936 τα οποία αυξήθηκαν σε 70.000 τους επόμενους μήνες. Τα μέλη του συμμετείχαν στη CNT. Ηγετική φυσιογνωμία, ο Αντρές Νιν, παλαιό μέλος της CNT που μετά τη ρωσική επανάσταση βρέθηκε στη Σοβιετική Ένωση, ανέπτυξε φιλίες με τον Λένιν και υπήρξε γραμματέας του Τρότσκι. Βασική πολιτική κατεύθυνση του POUM ήταν η ενότητα με τη CNT-FAI και τους αριστερούς σοσιαλιστές ώστε να δημιουργηθεί ένα επαναστατικό κέντρο που θα διευθύνει τον πόλεμο αλλά και την επανάσταση.

Η Squerra Republicana de Catalunya (ERC), Δημοκρατική Αριστερά της Καταλονίας, δηλαδή οι Καταλανοί αυτονομιστές.

Οι Διεθνείς Ταξιαρχίες, το κίνημα αλληλεγγύης στον αντιφασιστικό αγώνα και η τύχη των σοβιετικών αξιωματούχων

Το φθινόπωρο του 1936, εμφανίζεται στο Παρίσι ένας Γιουγκοσλάβος, ο Γιόσιπ Μπροζ. Αναλαμβάνει την οργάνωση (διαβατήρια, οδηγίες, χρήματα) των εθελοντών από την Ανατολική Ευρώπη που σκόπευαν να πολεμήσουν στον Ισπανικό εμφύλιο, στο πλευρό της Δημοκρατικής Κυβέρνησης. Ο Γιόσιπ, έμεινε γνωστός στην ιστορία ως Γιόσιπ Μπροζ Τίτο. Η απόφαση για τη συγκρότηση των Διεθνών Ταξιαρχιών ελήφθη από την Κομμουνιστική Διεθνή η οποία υπήρξε ο βασικός οργανωτής τους. με τη σύμφωνη γνώμη της Σοβιετικής Ένωσης, η οποία αποφάσισε να ενισχύσει ανοιχτά τις δυνάμεις που αντιστέκονταν στο πραξικόπημα του Φράνκο ο οποίος υποστηριζόταν από τους Χίτλερ και Μουσολίνι.

 Το Παρίσι ορίστηκε ως το κέντρο συγκέντρωσης και οργάνωσης των εθελοντών, ενώ αντίστοιχα, η βάση των εθελοντών στην Ισπανία ήταν η πόλη Αλμπαθέτε. Τα μέλη των Διεθνών Ταξιαρχιών, εργάτες κομμουνιστές στην πλειοψηφία τους, πολέμησαν με γενναιότητα στη Μαδρίτη και σε πολλά μέτωπα του εμφυλίου έφτασαν τους 43.000 μαχητές. Από αυτούς, περίπου οι 10.000 έπεσαν στο πεδίο της μάχης. Το 1938, σταδιακά, η Σοβιετική Ένωση αποσύρει τη βοήθειά της και οι Διεθνείς Ταξιαρχίες αποσύρονται. Πολλά από τα μέλη τους, επιστρέφοντας στις πατρίδες τους θα υποστούν διώξεις και φυλακίσεις, ας συνεκτιμήσουμε ότι στην Ελλάδα, όσοι επέστρεψαν είχαν να αντιμετωπίσουν τις διώξεις της δικτατορίας Μεταξά.

Από το φθινόπωρο του 1936, η Μαδρίτη, η Βαλένθια, η Βαρκελώνη και άλλες ισπανικές πόλεις κατακλύσθηκαν από ένα ετερόκλητο πολυεθνικό πλήθος υποστηρικτών της δημοκρατικής κυβέρνησης. Εθελοντές για τις Διεθνείς Ταξιαρχίες όλων των πολιτικών τάσεων, λογοτέχνες και δημοσιογράφοι, (ανάμεσα σε αυτούς, ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ, ο Τζωρτζ Όργουελ, ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Αντουάν ντε Σαιντ-Εξυπερύ, η Μάρθα Γκέλχορν, ο Ιλία Έρενμπουργκ), διπλωμάτες, στρατιωτικοί σύμβουλοι, τυχοδιώκτες και βέβαια, πράκτορες μυστικών υπηρεσιών οι οποίοι εμφανίζονταν με κάποιο από τα παραπάνω προσωπεία, συνέθεταν ένα πολύχρωμο πολιτικό αντιφασιστικό δυναμικό που σαφέστατα ήταν υπέρ της Δημοκρατικής κυβέρνησης.

Ωστόσο, ορισμένοι από τους πρωταγωνιστές του δράματος είχαν εντελώς διαφορετικές προτεραιότητες από την ήττα του φασισμού. Η σφοδρότητα και τα επίδικα της ισπανικής αρένας ήταν τόσο ισχυρά που αρκετοί από αυτούς, μέσα σε αυτή τη δίνη, μετά τη λήξη του εμφυλίου ακολούθησαν απροσδόκητες πορείες – για παράδειγμα, εκτιμώντας ότι η επιστροφή στη Σοβιετική Ένωση πιθανότατα ισοδυναμούσε με θανατική καταδίκη (όπως συνέβη επί παραδείγματι με τους σοβιετικούς Αντόνοφ-Οφζέενκο πρόξενο στη Βαρκελώνη, Βλαντιμίρ Γκόρεφ στρατιωτικό σύμβουλο, Μιχαήλ Κολισόφ δημοσιογράφο συγγραφέα και μέλος της NKVD, Αβράμ Σλούτσκυ διευθυντή του τμήματος διεθνών υποθέσεων της NKVD, Αρτούρ Στασέφσκυ, στέλεχος της αντικατασκοπείας του Κόκκινου Στρατού) υπήρξαν περιπτώσεις σοβιετικών πρακτόρων που προτίμησαν να αυτομολήσουν στη Δύση (ενδεικτικά, ο Βάλτερ Κριβίτσκι, στέλεχος της Διεύθυνσης Αντικατασκοπείας του Κόκκινου Στρατού και ο Αλεξάντερ Ορλώφ, επικεφαλής του δικτύου της NKVD στην Ισπανία).

Η κυβέρνηση Καμπαγιέρο

Η επίθεση στη Μαδρίτη επιτάχυνε τις πολιτικές εξελίξεις και οδήγησε στη συγκρότηση της κυβέρνησης Καμπαγιέρο στην οποία συμμετείχαν όλα τα αντιφασιστικά κόμματα και οι οργανώσεις. Ο Καμπαγέρο, πρώην Γ.Γ. της UGT, διέθετε πολύ μεγάλο κύρος στην εργατική τάξη. Στις 4 Νοέμβρη του 1936, η CNT εισήλθε στην κεντρική κυβέρνηση, αναλαμβάνοντας τέσσερα υπουργεία. Οι τέσσερεις αναρχικοί υπουργοί ήταν: Δικαιοσύνης ο Γκαρθία Ολιβέρ, Βιομηχανίας ο Πεϊρό, Υγείας η Μοντσένυ και Εμπορίου ο Λόπεθ. Η απόφαση των αναρχικών για την είσοδο στην κυβέρνηση πάρθηκε λόγω της πολιορκίας της Μαδρίτης από τους φρανκιστές. Σημαντικός λόγος επίσης ήταν ότι η ηγεσία της έκρινε ότι μια διαφορετική επιλογή θα οδηγούσε την οργάνωση σε περιθωριοποίηση.

Η κυβέρνηση αυτή ικανοποιεί εν μέρει τους στόχους των κομμουνιστών ενώ, από την άλλη, εισάγει μια σειρά από φιλολαϊκά μέτρα, όπως το διάταγμα για τη νομιμοποίηση των κοινωνικοποιημένων ιδιοκτησιών, την αμνηστία σε αγωνιστές του εργατικού κινήματος, την απονομή ψήφου και ίσων δικαιωμάτων στις γυναίκες (και ψήφου), τη σύσταση λαϊκών δικαστηρίων κατά του εχθρού, την κατάργηση των προνομίων της Εκκλησίας και της ιδιοκτησίας της.

Από την άλλη πλευρά, ο Καμπαγιέρο δεχόταν ασφυκτικές πιέσεις από τους σοβιετικούς και το PCE για να μπλοκάρει τις κολεκτιβοποιήσεις, να περιθωριοποιήσει τη CNT, να προχωρήσει στην στρατιωτικοποίηση των λαϊκών πολιτοφυλακών και, το κυριότερο, να αποδεχτεί την ενοποίηση του κόμματός του (PSOE) με το PCE. Πράγματι, η στρατιωτικοποίηση προχώρησε και μάλιστα με τη συναίνεση της CNT, παρά τις έντονες αντιρρήσεις στο εσωτερικό της. Ωστόσο, ο Καμπαγιέρο αντιστεκόταν σθεναρά στην ενοποίηση των δύο κομμάτων παρά τις εσωτερικές πιέσεις που δέχθηκε, χαρακτηριστικά, η νεολαία του κόμματός του με γραμματέα τον Καρίγιο (μετέπειτα για πολλά χρόνια γραμματέα του PCE) αποφασίζει και υλοποιεί την ενοποίηση με τη νεολαία του PCE.

Αναρχικός μέχρι τέλους: Μπουεναβεντούρα Ντουρρούτι

Πάντα ζούσαμε σε τρώγλες και σε τρύπες στους τοίχους. Θα ξέρουμε πώς να βολευτούμε για λίγο καιρό. Γιατί δεν πρέπει να ξεχνάς ότι μπορούμε και να χτίσουμε. Εμείς είμαστε που χτίσαμε αυτά τα παλάτια και τις πόλεις, εδώ, στην Ισπανία και στην Αμερική και παντού. Εμείς οι εργάτες. Μπορούμε να χτίσουμε άλλα για να τ’ αντικαταστήσουμε. Και καλύτερα. Δε φοβόμαστε καθόλου τα ερείπια. Πρόκειται να κληρονομήσουμε τη γη. Δεν υπάρχει η παραμικρή αμφιβολία γι’ αυτό. Η αστική τάξη μπορεί να γκρεμίσει και να ερειπώσει τον ίδιο της τον κόσμο πριν εξαφανιστεί απ’ το προσκήνιο της Ιστορίας. Κουβαλάμε έναν καινούριο κόσμο, εδώ, στις καρδιές μας. Αυτός ο κόσμος γεννιέται αυτή τη στιγμή.

Μπουεναβεντούρα Ντουρούτι^[16]

Όταν ξεκίνησε η πολιορκία της Μαδρίτης, ο Ντουρρούτι πιέστηκε αφόρητα από την ηγεσία της CNT να αποσύρει μια φάλαγγα από την Αραγωνία την οποία να οδηγήσει ο ίδιος στη Μαδρίτη για την ενίσχυση της άμυνας της πόλης και την ανύψωση του ηθικού του πληθυσμού της. Ο ίδιος δε συμφωνούσε καθόλου με αυτή την επιλογή, αλλά στο τέλος αποδέχτηκε την άποψη των συντρόφων του. Τα υπόλοιπα είναι γνωστά, ο Ντουρρούτι σκοτώθηκε στη γραμμή πυρός υπό αδιευκρίνιστες συνθήκες. Ας πάρουμε όμως τα πράγματα από την αρχή.

Όταν ήδη από τις πρώτες ημέρες της επανάστασης, κύκλοι της CNT εξέφραζαν τον προβληματισμό μήπως τα ικανότερα στελέχη δεν πρέπει να σταλούν στο μέτωπο για να «προστατευτούν», ο Μπουεναβεντούρα ξεκινούσε την οργάνωση μιας μεγάλης φάλαγγας που θα ξεκινούσε για την κατάληψη της Σαραγόσα. Ο Ντουρρούτι έμοιαζε να υπηρετεί εκείνη τη ρήση του Γκαίτε: «Εν αρχή ην η πράξις». Άνθρωπος της δράσης, με φτωχή εργατική καταγωγή, μηχανικός και μεταλλουργός με συνδικαλιστική δράση, παράνομες ενέργειες, καταδίκες σε θάνατο, φυλακίσεις, εξορίες και διώξεις, στις οποίες πάντα κρατούσε μια στάση εξαιρετικά γενναία.^[17] Όσοι είχαν την τύχη να τον γνωρίσουν, μιλούν για έναν άνθρωπο με μεγάλη εσωτερική δύναμη, εξαιρετικά αυστηρό με τον εαυτό του αλλά και με τους άλλους και ταυτόχρονα καλοσυνάτο, προσηλωμένο στα αναρχικά ιδανικά, ικανό να προσαρμόζει την τακτική του στις συνθήκες που έβαζε η πραγματικότητα χωρίς να ξεφεύγει από τη στρατηγική του ελευθεριακού κομμουνισμού. Ο Ντουρρούτι δήλωνε πως «εμείς κάνουμε επανάσταση και πόλεμο ταυτόχρονα». Υποστήριζε ότι δεν μπορούν να υπάρξουν δύο διακριτά στάδια, πρώτα ο αντιφασιστικός πόλεμος και μετά η κοινωνική επανάσταση. Αντίθετα, οι εργάτες πολεμώντας έπρεπε να σταθεροποιήσουν και τις επαναστατικές κατακτήσεις, αλλιώς θα έχαναν και τα δύο.

Η πολιτική του γραμμή δεν ήταν ένα λαϊκό μέτωπο-προϊόν συνεννόησης των ηγεσιών των κομμάτων και των οργανώσεων, αλλά ένα μέτωπο ενάντια στον φασισμό που θα χτίζεται και θα στηρίζεται από τους ίδιους τους εργάτες και τους αγρότες στη βάση των ταξικών τους συμφερόντων. Κάποιοι λένε πως δεν ήταν κανένας καταπληκτικός ρήτορας κι όμως οι ομιλίες του, λιτές και συγκινητικές άγγιζαν το νου και την καρδιά των εργατών γιατί ήταν ένας από αυτούς και γιατί τα λόγια του έβγαιναν μέσα από την καρδιά του, απέπνεαν ταξική αυτοπεποίθηση, γιατί ότι έλεγε το εννοούσε, δεν ήταν τακτικιστής, δεν έδινε εντολές από τα μετόπισθεν που άλλοι έπρεπε να εκτελέσουν, δεν έκανε δηλώσεις του τύπου «καλύτερα να πεθαίνει κανείς όρθιος παρά να ζει γονατισμένος» για να πάρει το επόμενο αεροπλάνο για το Παρίσι. Καλούσε τους αντιφασίστες να τον ακολουθήσουν σε όλους τους κινδύνους, να πολεμήσουν στο πλευρό του και το εννοούσε. Πολεμούσε στην πρώτη γραμμή κι εκεί σκοτώθηκε. Ήταν ο φυσικός ηγέτης της ταξιαρχίας του κι όμως ήταν ένας από τους στρατιώτες της, κανένα προνόμιο, καμιά στολή, καμιά ιεραρχία δεν κηλίδωσαν τις ιδέες του. Γι’ αυτό δεν ήταν τυχαίο ότι το κύρος του ήταν τεράστιο στους επαναστατικούς κύκλους: τον αγαπούσαν αλλά και τον φοβούνταν. Ενέπνεε τον σεβασμό στους αναρχικούς, στους πουμίστες, στους σοσιαλιστές, στους δημοκράτες, στους κομμουνιστές εργάτες.

Ο Ντουρρούτι ήταν έξαλλος με το γεγονός ότι ένα μέρος των όπλων, άκρως απαραίτητο για το μέτωπο είχε κρατηθεί στα μετόπισθεν. Έστελνε οργισμένες επιστολές, απαιτούσε οι εθελοντές που πάνε στο μέτωπο να φέρνουν και το όπλο τους μαζί, απειλούσε ότι θα επιστρέψει με μια ταξιαρχία στη Βαρκελώνη και θα κατασχέσει τα όπλα, όταν επέστρεφε στη Βαρκελώνη και έβλεπε οπλισμένους εργάτες στους δρόμους τους αφόπλιζε και μάζευε τα τουφέκια για το μέτωπο, αφόπλιζε τους ίδιους του τους φίλους, άδειαζε αποθήκες όπλων αδιαφορώντας από ποια οργάνωση ελέγχονταν. Πράγματι, η έλλειψη όπλων και ιδιαίτερα πυροβόλων, σε μεγάλο βαθμό στοίχισε την αδυναμία κατάληψης της Σαραγόσα, μια πόλη με έντονη αναρχοσυνδικαλισιτκή παράδοση και με καθοριστική σημασία συνολικά για την έκβαση του εμφυλίου.

Ήταν αντίθετος με τη στρατιωτικοποίηση των πολιτοφυλακών και ο λόγος του απέπνεε μια περιφρόνηση για τα μετόπισθεν και την υψηλή πολιτική που εξυφαινόταν εκεί: «Κάνετε λάθος, κύριοι σύμβουλοι, με το διάταγμα για τη στρατιωτικοποίηση των Πολιτοφυλακών. Αφού μιλάτε για σιδηρά πειθαρχία, σας καλώ να έρθετε μαζί μου στο μέτωπο. Εκεί είμαστε όσοι από εμάς δεν δεχόμαστε καμία πειθαρχία διότι ξέρουμε να κάνουμε το καθήκον μας. Θα δείτε λοιπόν την τάξη και την οργάνωσή μας. Μετά, θα έρθουμε στη Βαρκελώνη και θα σας ρωτήσουμε για τη δική σας πειθαρχία, τη δική σας τάξη και το δικό σας έλεγχο, που δεν έχετε».

Όμως, η περιφρόνηση προς τα μετόπισθεν δεν ήταν μια προσωπική ιδιοτροπία του Ντουρρούτι. Όταν μετά τον θάνατό του Ντουρρούτι, ο Θιπριάνο Μέρα μαζί με τους Βάγια και Βαλ από το Συμβούλιο Άμυνας του Κέντρου που αποτελούσαν τον πυρήνα της CNT που συντόνιζε τις ταξιαρχίες της στις μάχες της Μαδρίτης επισκέφθηκαν τη Βαλένθια και πρότειναν στον Γκαρθία Ολιβέρ να αναλάβει την ταξιαρχία του Ντουρρούτι εισέπραξαν την κάθετη άρνηση και της Εθνικής Επιτροπής της CNT και του ίδιου του Ολιβέρ. Όπως θα γράψει ο Μέρα στα απομνημονεύματά του «συνειδητοποιήσαμε ότι στους επίσημους κύκλους της Βαλένθια ούτε καν οι σύντροφοί μας δεν ζούσαν στους ρυθμούς του πολέμου. Όλοι προσπαθούσαν να περνούν όσο το δυνατόν καλύτερα, πήγαιναν στο γραφείο στις δέκα το πρωί και στη συνέχεια γέμιζαν τα μπαρ και τα εστιατόρια όπου δεν τους έλειπε τίποτα».^[18]

Για τον θάνατο του Ντουρρούτι ειπώθηκαν και υποστηρίχθηκαν όλες οι πιθανές εκδοχές. Το απόλυτα τεκμηριωμένο γεγονός είναι ότι ο Ντουρρούτι πυροβολήθηκε εξ επαφής, πισώπλατα και η σφαίρα είχε ελαφρά καθοδική πορεία από το ύψος του αριστερού ώμου. Οι μαρτυρίες της συζύγου του Εμιλιέν Μορέν και όλου του ιατρικού προσωπικού δεν αφήνουν κανένα περιθώριο άλλης πιθανότητας.^[19] Αποκλείονται έτσι οι εκδοχές που διαδόθηκαν ευρύτατα, ότι σκοτώθηκε από τους φασίστες ή από το ίδιο του το όπλο το οποίο εκπυρσοκρότησε καθώς ακούμπησε τον υποκόπανο στον δρόμο για να βγει από το αυτοκίνητο ή από αδέσποτη σφαίρα που εξοστρακίστηκε ή από λιποτάκτες με τους οποίους λογομάχησε. Απομένει μία και σαφής εξήγηση, αυτή της εκτέλεσης από «φίλιο» πρόσωπο, άρα απομένουν οι δυο τελευταίες εκδοχές είτε της δολοφονίας του από εκτελεστές της Μόσχας είτε από τους ίδιους τους συντρόφους του. Όσο για τις μαρτυρίες και τις εκδοχές, όπως έχει ειπωθεί, η σιωπή είναι προτιμότερη από ατεκμηρίωτες βολικές εξηγήσεις: «Ας σιωπήσουμε, λοιπόν, γιατί είμαστε βαθιά πεπεισμένοι ότι η αλήθεια δεν έχει ειπωθεί».^[20] Δεδομένου ότι περαιτέρω τεκμήρια δεν υπάρχουν και, επιπλέον, ο ιστορικός δεν είναι δικαστής, οφείλουμε να σταματήσουμε εδώ. Να μας επιτραπεί μόνο να σχολιάσουμε την έκπληξή μας όταν διαβάσαμε τον ισχυρισμό του έγκριτου και έγκυρου μαρξιστή ιστορικού Έρικ Χόμπσμπάουμ ότι ο Ντουρρούτι «πιθανόν σκοτώθηκε από έναν από τους ίδιους του τους πουρίστες συντρόφους».^[21] Έτσι απλά. Χωρίς να ενημερώνει για όλα τα παραπάνω τους αναγνώστες του, χωρίς να παίρνει υπόψη του τα πανό στην κηδεία του αναρχικού αγωνιστή με σύνθημα «Ποιος σκότωσε τον Ντουρρούτι;», χωρίς να συνεκτιμά ότι οι αναρχικοί στην Ισπανία ούτε μυστικές φυλακές είχαν, ούτε βασανιστήρια πολιτικών τους αντιπάλων έκαναν. Αλλά αρκεί, ως εδώ.

Το μόνο βέβαιο είναι ότι ο θάνατός του ωφέλησε τις συμβιβαστικές τάσεις στο εσωτερικό της CNT και βέβαια έλυσε τα χέρια των σοβιετικών και του PCE να επιτεθούν στους αναρχικούς και στο POUM και να επιβάλουν τους δικούς τους όρους στο αντιφασιστικό στρατόπεδο ξηλώνοντας σταδιακά όλες τις επαναστατικές κατακτήσεις της εργατικής τάξης. Στη βαλίτσα του βρέθηκαν μια αλλαξιά εσώρουχα, δυο πιστόλια, ένα ζευγάρι κυάλια και ένα ζευγάρι γυαλιά ηλίου. Αυτή ήταν όλη κι όλη η περιουσία του.

Τα γεγονότα της Βαρκελώνης: ο εμφύλιος μέσα στον εμφύλιο

«ο φασισμός θα μπορέσει να θριαμβεύσει μόνο αν διεξάγουμε πόλεμο ενάντια στο φασισμό και ταυτόχρονα πόλεμο στους δρόμους της Βαρκελώνης μεταξύ μας. Αν από τις διχόνοιές μας και τις διαμάχες μας χάσουμε αυτόν τον πόλεμο ενάντια στο φασισμό, εγώ ζητώ από αυτούς τους συντρόφους που δεν το έχουν ακόμα καταλάβει, να έχουν τόση δα φαντασία και να δουν, προοπτικά, λιγότερο ή περισσότερο μακροπρόθεσμα, τους εαυτούς τους να περιδιαβαίνουν ηττημένοι και ντροπιασμένοι στους δρόμους των πόλεων του εξωτερικού, μακριά από τη χώρα τους, και αναλογιζόμενοι τις τεράστιες ανοησίες που θα καθιστούσαν ή που θα είχαν καταστήσει εφικτή μια τέτοια ήττα. Τους ζητώ να έχουν λίγη δα φαντασία και να μη θελήσουν να βρεθούν ποτέ στη ζωή τους σε μια κατάσταση ενός ανθρώπου που, παρότι μπορούσε να κερδίσει μια μάχη, την έχασε λόγω της ανοησίας του»

Τζοάν Κομορέρα^[22], ιδρυτής του PSUC (το καταλανικό ενοποιημένο κομμουνιστικό-σοσιαλιστικό κόμμα)

Στις κρίσιμες μέρες και νύχτες του Μάη του 1937, ο Κομορέρα συνιστούσε καταλλαγή των παθών αλλά γεγονός είναι ότι και εκείνος συμμετείχε στις συγκρούσεις της Βαρκελώνης. Διαγράφτηκε από το PCE μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο με την κατηγορία του αυτονομιστή, συνελήφθη στην Ισπανία το 1954 και πέθανε στη φυλακή το 1958, επιβεβαιώνοντας με την ίδια την τραγική πορεία του την πολιτική του πρόβλεψη-προειδοποίηση. Ακόμα πιο αδιαμφισβήτητο όμως είναι το γεγονός ότι η ευθύνη για την έναρξη των γεγονότων ανήκει αποκλειστικά στην ηγεσία του PCE το οποίο σχεδίασε και υλοποίησε το χτύπημα στη Βαρκελώνη, την πόλη με την πιο ισχυρή αναρχική επιρροή, με στόχο τον πλήρη έλεγχο της πόλης, την εξόντωση του POUM (τα μέλη του οποίου συστηματικά κατηγορούσαν ως πράκτορες του Χίτλερ και του Φράνκο!) και την πτώση της κυβέρνησης Καμπαγιέρο, υπολογίζοντας στην υποχωρητικότητα της ηγεσίας της CNT και υποτιμώντας τον ριζοσπαστισμό και την ετοιμότητα της εργατικής βάσης στην πόλη.

Θυμίζουμε ότι το κτίριο της Τηλεφωνικής είχε καταληφθεί από την πρώτη ημέρα των μαχών του Ιούλη του 1936 από τις πολιτοφυλακές της CNT. Στο κτίριο της τηλεφωνικής εργάζονταν όμως και μέλη της UGT χωρίς να υπάρχει κανένα πρόβλημα. Ήδη το PCE και δεξιά στελέχη των Σοσιαλιστών διέδιδαν φήμες και δημοσίευαν καταγγελίες ότι οι αναρχικοί κατέχουν σκόπιμα το κτίριο ώστε να υποκλέπτουν τις τηλεφωνικές επικοινωνίες της κυβέρνησης (στην οποία συμμετείχαν!) – άλλωστε, άσχετα από τις κατευναστικές δηλώσεις του, τις ίδιες ακριβώς καταγγελίες διατύπωσε και μάλιστα γραπτώς ο ίδιος ο Κομορέρα αμέσως μετά τα γεγονότα, καταγγέλλοντας ρητά ότι τα μέλη της CNT που εργάζονταν στην Τηλεφωνική υπέκλεπταν συστηματικά τα μηνύματα και τα τηλεφωνήματα του Προέδρου της Δημοκρατίας και του Πρωθυπουργού!^[23] Με αυτό το πρόσχημα, αιφνιδιαστικά, το πρωί της 3^ης Μάη, μια ομάδα Φρουρών Εφόδου με επικεφαλής τον κομμουνιστή Αϋγκουαδέ εισβάλει στην Τηλεφωνική και αιφνιδιαστικά καταλαμβάνει το ισόγειο. Ωστόσο, μόλις οι εργαζόμενοι στους επάνω ορόφους αντιλήφθηκαν τι συμβαίνει, εξοπλίστηκαν και ξεκίνησε μάχη μέσα στο κτίριο. Οι κομμουνιστές κατείχαν το ισόγειο και οι αναρχικοί τους υπόλοιπους ορόφους. Εκπρόσωποι της CNT που έσπευσαν στην περιοχή εξασφάλισαν την προσωρινή ανακωχή και σε δεύτερη φάση οι δύο πλευρές συνεννοήθηκαν να αποχωρήσουν τα μέλη της CNT στη βάση συμφωνίας που επετεύχθη με τους κομμουνιστές ώστε να αποφευχθεί η επέκταση της σύγκρουσης. Όμως η συμφωνία δεν τηρήθηκε από την πλευρά του PCE γεγονός που έριξε λάδι στη φωτιά. Έτσι, οι εργάτες της CNT και του POUM όταν πληροφορήθηκαν τι συνέβη στην Τηλεφωνική ξεχύθηκαν στους δρόμους, έστησαν οδοφράγματα και μέσα σε λίγες ώρες ξέσπασε εξέγερση κατά του καταλανικού αλλά και του κεντρικού PCE και γενικότερα εναντίον της καταλανικής κυβέρνησης που θεωρήθηκε υπεύθυνη για την επίθεση εναντίον των αναρχικών. Τα σημαντικότερα κτίρια και οι δρόμοι της Βαρκελώνης ελέγχονταν από τους αναρχικούς, η πόλη γέμισε οδοφράγματα, ενώ τα νέα ταξίδεψαν στο μέτωπο με αποτέλεσμα οι αναρχικές φάλαγγες και η πουμίστικη 29^η Μεραρχία να σχεδιάζουν να εισβάλουν στη Βαρκελώνη. Με πολύ μεγάλη προσπάθεια οι ηγεσίες της CNT και του POUM κατόρθωσαν να επιβάλουν την παραμονή των μονάδων τους στο μέτωπο. Στις 6 Μάη και οι δύο οργανώσεις καλούν τους εργάτες να αποχωρήσουν από τους δρόμους και να επιστρέψουν στις δουλειές τους, ένα κάλεσμα στο οποίο ανταποκρίθηκε πολύ απρόθυμα η βάση των δύο οργανώσεων. Στις συγκρούσεις σκοτώθηκαν ή εκτελέστηκαν πάνω από 500 άτομα εκατέρωθεν ενώ οι τραυματίες ξεπέρασαν τους 1.000.

Η πτώση της κυβέρνησης Καμπαγέρο, η καταστολή του POUM και η «εξαφάνιση» του Αντρές Νιν

Πηγαίνετε έξω. Έξω, αμέσως. Θα πρέπει να μάθετε, κύριε πρέσβη, ότι η Ισπανία μπορεί να είναι μια πολύ φτωχή χώρα και να χρειαζόμαστε πάρα πολύ την εξωτερική βοήθεια, αλλά είμαστε πολύ υπερήφανοι για να επιτρέπουμε σε έναν ξένο πρέσβη να επιβάλει τη θέλησή του στον Ισπανό πρωθυπουργό.

Τζοάν Καμπαγέρο, απευθυνόμενος στον Σοβιετικό πρέσβη

Σύμφωνα με τη μαρτυρία του στενού συνεργάτη του Καμπαγέρο, Λουίς Αρακισταίν, ο Σοβιετικός πρέσβης Ρόζεμπεργκ επισκεπτόταν καθημερινά τον Ισπανό πρωθυπουργό συνοδευόμενος από υψηλόβαθμους Σοβιετικούς αξιωματούχους προσπαθώντας εκβιαστικά να επιβάλει τις οδηγίες του με τη μορφή διαταγών. Τη συγκεκριμένη ημέρα, η ένταση των φωνών του Ισπανού πρωθυπουργού ανέβηκε και άνοιξε την πόρτα δείχνοντας την έξοδο στον συνομιλητή του.^[24] Οι επόμενες ημέρες κύλησαν με ανταλλαγή βαρύτατων χαρακτηρισμών ανάμεσα στις οργανώσεις και τα κόμματα του Λαϊκού Μετώπου. Το PCE απαίτησε την απαγόρευση λειτουργίας του POUM και τη σύλληψη των μελών του, κάτι που δεν αποδέχτηκε ούτε η CNT ούτε ο Καμπαγέρο. Επίσης απαίτησε να μην είναι ο Καμπαγέρο ταυτόχρονα πρωθυπουργός και υπουργός πολέμου. Τα πράγματα οδηγούνται σε αδιέξοδο και μοιραία η κυβέρνηση Καμπαγέρο καταρρέει αφού την υποστήριζαν μόνο η αριστερή (μειοψηφούσα πλέον) τάση του PSOE και η CNT. Ορκίζεται νέα κυβέρνηση, με πρωθυπουργό τον δεξιό σοσιαλιστή Νεγκρίν, πλήρως ελεγχόμενο από τους Σοβιετικούς. Σε αυτή την κυβέρνηση δεν συμμετέχει η CNT ούτε η UGT. Η πλήρης ρήξη στο αντιφασιστικό στρατόπεδο είναι πλέον γεγονός.

Ακολουθεί η απαγόρευση του POUM με διαταγή της κυβέρνησης και η σύλληψη όλης της ηγεσίας του, καθώς και αθρόες συλλήψεις ή/και εκτελέσεις αναρχικών και πουμιστών. Τα μέλη της Ε.Ε. του POUM δικάστηκαν με την κατηγορία της εσχάτης προδοσίας και τα περισσότερα καταδικάστηκαν σε 11 και 15 χρόνια φυλάκισης. Ωστόσο, αυτός που «εξαφανίστηκε» ήταν ο ηγέτης του POUM, ο Αντρές Νιν. Δεν βρισκόταν ούτε στις κυβερνητικές φυλακές ούτε πουθενά. Τα συνθήματα στους τοίχους της Βαρκελώνης «μιλούσαν» για την ηθική κατάπτωση της πολιτικής αντιπαράθεσης. Όταν οι πουμίστες έγραφαν «Where is Nin?» τα μέλη του PCE απαντούσαν «In Berlin». Το γεγονός ότι οι Σοβιετικοί και το PCE διέδιδαν συστηματικά ότι τον Αντρές Νιν απήγαγε ομάδα κομάντος που μιλούσαν γερμανικά, δηλώνοντας ότι ήταν πράκτορας των ναζί και τον διέσωσαν, μόνο πικρές αναμνήσεις μπορεί να ανακαλέσει, όπως για παράδειγμα εκείνη την ανακοίνωση του ΚΚΕ την ημέρα εκτέλεσης του Πλουμπίδη ότι «ο Πλουμπίδης δεν πέθανε, αλλά μεταφέρθηκε στην Αμερική, όπου γεμίζει τις μέρες και τις τσέπες του με το πικρό αντίτιμο της προδοσίας». Στο βιβλίο του ο Δημήτρης Μπελαντής αναφέρεται εξαιρετικά αναλυτικά στις μαρτυρίες των Σοβιετικών, των πρακτόρων που αυτομόλησαν, καθώς και των στελεχών του PCE που εμπλέκονταν. Πρόκειται για ένα κλασσικό παιχνίδι μετάθεσης ευθυνών, όπου η μία πλευρά επιχειρεί να τα φορτώσει στην άλλη. Στο τέλος, παραθέτει την έγκυρη έρευνα στα αρχεία της NKVD που αποδεικνύει ότι ο Αντρές Νιν απήχθη, φυλακίστηκε στο σπίτι αξιωματικού της αεροπορίας μέλους του PCE, βασανίσθηκε φριχτά για να ομολογήσει ότι είναι πράκτορας των φασιστών και αφού άντεξε στα βασανιστήρια εκτελέστηκε. Στα αρχεία της NKVD αναφέρονται τα ονόματα των Σοβιετικών, αλλά και κομμουνιστικών στελεχών από άλλες χώρες που συμμετείχαν στην επιχείρηση, όμως τα ονόματα των Ισπανών που συμμετείχαν αναφέρονται με τα αρχικά τους.^[25] Αν καταφέρουμε να ξεπεράσουμε το σοκ από το συγκλονιστικό αυτό γεγονός, χρήσιμο θα ήταν να αναλογιστούμε ότι η μεθοδολογία του Μπελαντή αποτελεί μια κλασική περίπτωση θριάμβου των αρχείων έναντι των μαρτυριών, επιπλέον, αποδεικνύει τη σαθρότητα των αφηγημάτων που έχτισαν εκπρόσωποι του ιστορικού αναθεωρητισμού στη χώρα μας όπως οι κύριοι Καλύβας και Μαραντζίδης.

Η απαγωγή, η φυλάκιση σε μυστική φυλακή, τα βασανιστήρια και η εκτέλεση του Αντρές Νιν αποτελούν τη σκοτεινότερη στιγμή για το Λαϊκό Μέτωπο της Ισπανίας. Οι κομμουνιστές είχαν πλήρη επίγνωση των πράξεών τους, καθώς και των συνεπειών και της διεθνούς έκθεσής τους και καθόλου τυχαία, οι πρωταγωνιστές αυτών των ενεργειών, στις μαρτυρίες που κατέγραψαν αργότερα επιχείρησαν τόσο σε προσωπικό όσο και σε συλλογικό, πολιτικό επίπεδο να παρουσιάσουν διαφορετικές εκδοχές του ίδιου γεγονότος. Σε γενικές γραμμές, οι Ισπανοί κομμουνιστές έριχναν τις ευθύνες στους Σοβιετικούς και το αντίστροφο.

Η ηρωική πολιορκία της Μαδρίτης και το άδοξο τέλος της

Τον Νοέμβριο του 1936, όπως ήδη επισημάναμε, ξεκινά η μεγάλη επίθεση των πραξικοπηματιών στην πρωτεύουσα. Με την έναρξη της, η κυβέρνηση μετακινείται στη Βαλένθια και η άμυνα της Μαδρίτης παραδίδεται σε ένα στρατιωτικό συμβούλιο υπό τον στρατηγό Μιάχα. Το γεγονός αυτό, όπως ήταν φυσικό, καθόλου καλή εντύπωση δεν έκανε τόσο στον πληθυσμό της πρωτεύουσας, όσο και στους υπερασπιστές της. Κατά τη φυγή υπουργών προκαλείται ένταση με αναρχικούς πολιτοφύλακες που δεν επέτρεπαν σε κανέναν να εγκαταλείψει τη Μαδρίτη.^[26] Η Μαδρίτη βομβαρδίζεται αηλεώς από τη γερμανική αεροπορία – επίσης, έχει καταφθάσει η επίλεκτη γερμανική λεγεώνα Κόνδωρ με συνολική δύναμη 6.000 στρατιωτών. Σφοδρές μάχες εξελίσσονται στα δυτικά προάστια, τους δρόμους και τα κτήρια της πόλης. Η υπεράσπιση της Μαδρίτης θα εκλάβει διαστάσεις θρύλου με κυρίαρχα συνθήματα όπως “H Μαδρίτη θα γίνει ο τάφος του φασισμού” και το πασίγνωστο “No Pasaran!” (δε θα περάσουν). Πολύ σημαντική είναι η αυταπάρνηση των πολιτοφυλάκων και η συμβολή των μαχητών των Διεθνών Ταξιαρχιών αλλά καθοριστικό ρόλο παίζουν τα σοβιετικά αεροπλάνα και τεθωρακισμένα που αποδεικνύονται ανώτερης τεχνολογίας από τα αντίστοιχα γερμανικά. Οι δυνάμεις των φασιστών τελικά αποκρούονται στην Πανεπιστημιούπολη το 1936 (εκεί που σκοτώθηκε ο Ντουρρούτι) και εκδιώκονται από την πόλη, η πολιορκία της οποίας θα διαρκέσει μέχρι και το 1939 και θα περάσει από διάφορες διακυμάνσεις με επιθέσεις και αντεπιθέσεις φασιστών και αντιφασιστών. Από το φθινόπωρο του 1938, η Σοβιετική Ένωση αποσύρει σταδιακά τις δυνάμεις της και τον Νοέμβριο του 1938, οι Διεθνείς Ταξιαρχίες αποχωρούν από την Ισπανία, αντιθέτως, οι ενισχύσεις από τη Γερμανία και την Ιταλία συνεχίζουν να καταφθάνουν. Οι φρανκιστές ξεκινούν την επίθεση στην Καταλονία, την οποία και θα καταλάβουν χωρίς να αντιμετωπίσουν σθεναρή αντίσταση. Στις 26 Ιανουαρίου μπαίνουν στη Βαρκελώνη.

Στις 10 και 11 Φλεβάρη, μια ολομέλεια περιφερειακών επιτροπών της CNT αποφάσισε μια παράσταση διαμαρτυρίας στον Νεγκρίν και σύστησε επαγρύπνηση για πιθανό κομμουνιστικό πραξικόπημα – o Νεγκρίν από την πλευρά του δεν έδωσε καμία σημασία σε αυτές τις προειδοποιήσεις, άλλωστε, τόσο ο ίδιος όσο και μια μερίδα Δημοκρατικών Στρατιωτικών μετά το καταστροφικό 1938 απέβλεπαν στην πιθανότητα ενός συμβιβασμού με τον Φράνκο. Μια νέα συνάντηση των επιτροπών, προέκρινε τη σύσταση ενός Συμβουλίου Άμυνας, εν μέσω διαφωνιών και εντάσεων μεταξύ των επιτροπών των CNT και FAI αφού υποπτεύονταν ότι ο Νεγκρίν, με τη στήριξη των κομμουνιστών, ετοίμαζε πραξικόπημα. Τις τελευταίες ημέρες πριν την πτώση της Μαδρίτης, η καχυποψία ανάμεσα στις συνιστώσες του αντιφασιστικού στρατοπέδου είχε πλέον κορυφωθεί.

Στις 5 Μαρτίου, ο δημοκρατικός διοικητής της Στρατιάς του Κέντρου, συνταγματάρχης Κασάδο ανέλαβε την εξουσία, συστήνοντας ένα Εθνικό Συμβούλιο Άμυνας. Η κυβέρνηση Νεγκρίν παραιτείται και αποχωρεί αεροπορικώς από τη χώρα, ενώ οι τοπικές επιτροπές της CNT και του PCE, σε κατάσταση πλήρους σύγχυσης και εκφυλισμού, ανακαλούν από το μέτωπο τις δυνάμεις που ελέγχουν και συγκρούονται για τον έλεγχο της Μαδρίτης. Από τις 7 έως τις 12 Μαρτίου ακολουθούν σκληρές και πολύνεκρες μάχες στη Μαδρίτη ανάμεσα σε αναρχικές και κομμουνιστικές ταξιαρχίες. Οι στρατιωτικές δυνάμεις που ελέγχονται από το PCE συντρίβονται. Τα πάντα έχουν τελειώσει. Τα στρατεύματά του Φράνκο μπαίνουν στην πόλη έπειτα από λίγες μόλις ώρες μαχών. Μέχρι το τέλος του μήνα καταλαμβάνονται όλα τα Δημοκρατικά εδάφη και στις 1 Απριλίου 1939 ο στρατηγός Φράνκο εκδίδει το τελευταίο πολεμικό του ανακοινωθέν.

Η κοινωνική επανάσταση στον λαβύρινθο

Για πρώτη και μοναδική φορά, στην Ισπανία του 1936 ήταν η ώρα του αναρχοσυνδικαλισμού. Η κύρια ευθύνη της πολιτικής διαχείρισης της κατάστασης ήταν δική του, παρ’ ότι ισχύει στο ακέραιο το συμπέρασμα που αναφέραμε πριν, ότι επρόκειτο για μια διεθνής σύγκρουση σε εθνικό πεδίο. Γι’ αυτό ίσως ο πιο εύστοχος τίτλος βιβλίου που κυκλοφορεί στα ελληνικά είναι Ο Ντουρρούτι στον Λαβύρινθο, αφού συμπυκνώνει σε μια φράση τον αρνητικό συσχετισμό δυνάμεων, τις αντιφάσεις, τα διλήμματα και τα αδιέξοδα μπροστά στα οποία βρέθηκε το επαναστατικό κίνημα στην Ισπανία το 1936. Έχει ειπωθεί ότι η ισπανική επανάσταση είχε την ατυχία να συμπέσει με την πλήρη ανάπτυξη του φασισμού και του ναζισμού, για παράδειγμα πέντε ή έξι χρόνια πριν τα γεγονότα θα ήταν αλλιώς. Η ιστορία όμως δε γράφεται με τα εάν. Άλλωστε, στον βαθμό που μιλάμε για επανάσταση, η κατάργηση της αγίας ιδιοκτησίας είναι σαφές ότι θα προκαλούσε τη διεθνή αντίδραση. Επομένως, δεν έχει νόημα η ενασχόληση με αυτό το ερώτημα.

Τι συνέβη στην Ισπανία το 1936; Εμφύλιοι πόλεμοι έγιναν και αλλού. Με σημαντικά επίδικα. Εδώ όμως μιλάμε για τη μοναδική στην ιστορία περίπτωση όπου έχουμε την έμπρακτη επαλήθευση των ιδεών της κολεκτιβοποίησης, της αυτοδιαχείρισης, της αντιιεραρχικής οργάνωσης και μάλιστα σε συνθήκες εμφυλίου. Έχουμε επανάσταση, η εργατική τάξη παίρνει τα όπλα, δημιουργεί μορφές δυαδικής εξουσίας (το PCE κατηγορούσε σθεναρά τη CNT ότι στην Καταλονία και στην Αραγωνία με τις κολεκτιβοποιήσεις και το Συμβούλιο Πολιτοφυλακών είχε γίνει «κράτος εν κράτει»). Πρόκειται για κοινωνικοποιήσεις διότι δεν έχουν ιδιοκτήτη το κράτος. Πρόκειται για κοινωνική επανάσταση διότι ήταν ο ίδιος ο οργανωμένος σε συνελεύσεις και κολεκτίβες λαός που αποφάσιζε, η CNT, όπως και το POUM ποτέ δεν ακολούθησαν την επιλογή μιας δικής τους δικτατορίας στην Καταλονία που είχαν τη δυνατότητα να το πράξουν. Διότι δεν υπήρχε κρατική ιδιοκτησία των μέσων παραγωγής αλλά αυτοδιαχείρισή τους, τουλάχιστον μέχρι την καταστολή της κολεκτιβοποίησης και της αυτοδιαχείρισης από το PCE και τη δημοκρατική κυβέρνηση Νεγκρίν (δυστυχώς με τη συναίνεση της ηγεσίας της CNT).

Ο συνολικός αριθμός των θυμάτων του Ισπανικού Εμφυλίου δεν είναι μέχρι σήμερα εξακριβωμένος. Οι νεκροί υπολογίζονται από 300.000 ως 1.000.000. Πολυάριθμος είναι ο αριθμός των εκτελεσθέντων, στη φασιστική Ισπανία έχουμε 250.000 εκτελέσεις ως το καλοκαίρι του 1937 και συνολικά 700.000 ως το 1938. Εκεί, το αίμα χύθηκε άφθονο, σε πολύ μαζικότερες κλίμακες από τον ελληνικό εμφύλιο. Τα αντίποινα των Δημοκρατικών κινήθηκαν σε πολύ πιο ολιγάριθμο επίπεδο, 54.600 το καλοκαίρι του 1936 κυρίως γαιοκτήμονες και κληρικοί. Η μεγάλη σφαγή όμως έγινε μετά την επικράτηση του Φράνκο. Εδώ δεν έχουμε το μοντέλο της ιδεολογικής «αναμόρφωσης» μέσω φριχτών βασανιστηρίων, όπως στη μετεμφυλιακή Ελλάδα, αλλά της φυσικής εξόντωσης. Δεκάδες χιλιάδες μετά το 1939 εκτελούνται από το δικτατορικό καθεστώς.^[27]

Από τους τρεις αρχιπραξικοπηματίες στρατηγούς, οι δύο, ο Εμίλιο Μόλα και ο Χοσέ Σανχούρχο θα σκοτωθούν σε δύο «περίεργα» αεροπορικά δυστυχήματα τα πρώτα χρόνια του εμφυλίου, αφήνοντας μοναδικό ηγέτη των πραξικοπηματιών τον Φράνκο. Προφανώς, οι εκκαθαρίσεις και οι εμφύλιοι στο δημοκρατικό στρατόπεδο δεν αποτελούσαν παρά σταγόνα στον ωκεανό του αίματος που έρρεε στην πλευρά των πραξικοπηματιών: εκεί τα προβλήματα με αντιφασίστες ή «ενοχλητικούς» ομοϊδεάτες λύνονταν με έναν και μοναδικό τρόπο.

Ο ισπανικός εμφύλιος λειτούργησε ως καταλύτης που επιτάχυνε τη δημιουργία του Άξονα. Σε δημόσια ομιλία του στις 1 Νοεμβρίου 1936, ο Μουσολίνι διακήρυξε τη γέννηση του «Άξονα Ρώμης-Βερολίνου» γύρω από τον οποίο μπορούσαν να περιστρέφονται όλα τα ευρωπαϊκά κράτη που επιζητούσαν την ειρήνη και τη συνεργασία. Στις 25 Νοεμβρίου 1936, η Ναζιστική Γερμανία και η Ιαπωνία υπέγραψαν το λεγόμενο Σύμφωνο κατά της Κομμουνιστικής Διεθνούς (Anti-Comintern Pact) που στρεφόταν κατά της Σοβιετικής Ένωσης. Η Ιταλία προσχώρησε στο Σύμφωνο κατά της Κομμουνιστικής Διεθνούς στις 6 Νοεμβρίου 1937.

Η Ισπανία παρέμεινε εκτός του Δευτέρου Παγκοσμίως Πολέμου κυρίως εξαιτίας της εκτεταμένης καταστροφής και της οικονομικής εξάντλησης της χώρας από τον εμφύλιο. Επιπλέον, ο δικτάτορας Φράνκο ζήτησε υπέρογκες εδαφικές και στρατιωτικές απαιτήσεις από τον Χίτλερ (όπως το Γιβραλτάρ και γαλλικές αποικίες στην Αφρική) τις οποίες η Γερμανία δεν ήταν διατεθειμένη να ικανοποιήσει. Σε κάθε περίπτωση, ο Φράνκο επέλεξε να μην εμπλακεί άμεσα στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, διασφαλίζοντας την επιβίωση του καθεστώτος του προς απογοήτευση των εξόριστων ισπανών αντιφασιστών

Στην Ισπανία έχουμε την πλήρη αποτυχία του Λαϊκού Μετώπου. Το συμπέρασμα αυτό δεν είναι υποκειμενικό. Όπως και σε κάθε άλλη περίπτωση, ένα πολιτικό εγχείρημα κρίνεται με βάση τους στόχους που το ίδιο έχει θέσει. Και ο κεντρικός στόχος των Λαϊκών Μετώπων ήταν η ήττα του φασισμού. Εδώ, ο στόχος υπονομεύτηκε στο όνομα των πολιτικών εκκαθαρίσεων στα μετόπισθεν αλλά και στην πρώτη γραμμή του μετώπου, αφού οι πολιτικές σκοπιμότητες καθόριζαν για παράδειγμα τον μη ανεφοδιασμό ή τον ακατάλληλο εξοπλισμό των αναρχικών ταξιαρχιών και όχι οι πραγματικές ανάγκες του μετώπου. Ο στόχος προδόθηκε από το Λαϊκό Μέτωπο της Γαλλίας. Το πρόβλημα όμως δεν είναι αμιγώς στρατιωτικό, είναι βαθύτερο. Το πνεύμα της γραμμής του Λαϊκού Μετώπου ήταν η διαταξική συμμαχία που θα συσπείρωνε την εργατική τάξη με τα μεσαία στρώματα και τμήματα του φιλελεύθερου αστισμού στο όνομα της ήττας του φασισμού. Αυτό ήταν αδύνατο να πραγματοποιηθεί εκεί που επικρατούσαν συνθήκες όξυνσης του ταξικού ανταγωνισμού. Στην Ισπανία αποδείχτηκε η απόλυτη αποτυχία αυτής της γραμμής εκεί που δεν υπάρχει κατοχή από ξένες δυνάμεις, δηλαδή εκεί που δεν υφίσταται ζήτημα εθνικής ανεξαρτησίας. Επομένως, αποδείχτηκε η αποτυχία αντιμετώπισης του φασισμού ως την πιο ακραία μορφή πολιτικής οργάνωσης της αστικής τάξης σε συνθήκες όξυνσης της ταξικής πάλης. Αυτός είναι και ο σημαντικότερος λόγος αποτυχίας, υπάρχουν και άλλοι που όσο και εάν συναισθηματικά ή ηθικά προβάλλονται περισσότερο, είναι δευτερεύοντες. Για παράδειγμα, στο Λαϊκό Μέτωπο δεν είχαν θέση πολιτικές δυνάμεις που κινούνται αριστερότερα από τα ορθόδοξα κομμουνιστικά κόμματα. Αυτό στην Ισπανία ήταν αδύνατο να επιβληθεί από την αρχή του εμφυλίου. Επομένως, η άκρως απαραίτητη σοβιετική βοήθεια έφτανε μαζί με τη σοβιετική γραμμή (και μάλιστα την ίδια περίοδο που διεξάγονταν οι δίκες της Μόσχας) που επέβαλε την εξόντωση του τροτσκίζοντος POUM και μια τακτική πολυδιάσπασης, συκοφάντησης, συμμόρφωσης των αναρχικών και διώξεων (ή και εξόντωσης) εναντίον των πιο ριζοσπαστικών τους στοιχείων, καθώς χωρίς τη CNT το Λαϊκό Μέτωπο δε θα είχε καμία τύχη απέναντι στον Φράνκο. Μια τέτοια τακτική προφανώς σε πρώτη φάση γεννούσε την καχυποψία, με βάση και όσα γνώριζαν για τη Σοβιετική Ένωση και οι αναρχικοί και οι πουμίστες και δημιουργούσε όλες τις συνθήκες για να έρθουν σε ανοιχτή αντιπαράθεση οι δύο πλευρές.

Μια ενδιαφέρουσα υπόθεση εργασίας που θα άξιζε τον κόπο να διερευνηθεί είναι ότι οι Γιουγκοσλάβοι κομμουνιστές που συμμετείχαν στις Διεθνείς Ταξιαρχίες και ιδιαίτερα ο Τίτο, πήραν πολύ σοβαρά υπόψη τους την ισπανική εμπειρία. Αυτό πιθανόν να εξηγεί γιατί ακολούθησαν τη δική τους πολύ πιο ριζοσπαστική εκδοχή συγκρότησης Λαϊκού Στρατού, συγκροτημένη ανά βιομηχανικά συγκροτήματα, με το κόκκινο αστέρι της επανάστασης στο δίκοχο, ενώ φρόντισαν να δημιουργήσουν αιφνιδιαστικά τετελεσμένα αγνοώντας τις όποιες συνεννοήσεις Σοβιετικής Ένωσης και Μεγάλης Βρετανίας, αφού συγκρούστηκαν με την εξόριστη βασιλική κυβέρνηση και δημιούργησαν νέα επαναστατική κυβέρνηση, κερδίζοντας τη διεθνή αναγνώριση και ακολούθησαν ένα διαφορετικό μοντέλο σοσιαλιστικής αυτοδιαχείρισης που διέφερε από την οικονομία της Σοβιετικής Ένωσης. Η ρήξη με τη Σοβιετική Ένωση ήταν θέμα χρόνου, όπως και οι διαδοχικές αποτυχημένες απόπειρες εκτέλεσης του Τίτο.

Μια σημαντική ισπανική ιδιαιτερότητα ήταν ο επαναστατικός πλουραλισμός του αντιφασιστικού μετώπου, ακόμα και εντός της CNT. Πολύ περισσότερο, η αντιιεραρχική δομή της επέτρεπε να εμφανίζονται τάσεις, ομάδες, αλλά και κινήματα ανεξέλεγκτα από την αναδυόμενη ηγεσία, όπως τις ημέρες του 1937 στη Βαρκελώνη, όταν οι εργάτες και οι εργάτριες της CNT κατέλαβαν αυθόρμητα την πόλη και αρνούνταν να αποσυρθούν ή όταν κατεβλήθησαν ιδιαίτερες προσπάθειες από την ηγεσία της CNT ώστε αναρχικές ταξιαρχίες ή η 29^η Μεραρχία (που ελεγχόταν από το POUM) να τεθούν υπό έλεγχο και να μην επιστρέψουν στη Βαρκελώνη, γεγονός που εκ των πραγμάτων θα δημιουργούσε μια δικτατορία της CNT στην Καταλονία και θα διχοτομούσε το αντιφασιστικό μέτωπο. Η στρατιωτικοποίηση δεν άλλαξε ριζικά την κατάσταση στον στρατό του λαϊκού μετώπου. Υπήρχαν ταξιαρχίες που ελέγχονταν από την CNT και άλλες που ελέγχονταν από το PCE, όπως για παράδειγμα το κομμουνιστικό 5^ο Σύνταγμα με σημαντικές επιτυχίες στα πεδία των μαχών.

Είναι εντυπωσιακό ότι ακόμα και σήμερα, οι διαδικασίες ανάδυσης μιας γραφειοκρατικής ηγεσίας, (αντίστοιχες με όσα είδαμε και στη Σοβιετική Ένωση), ακόμα και σε μια μαζική αναρχική οργάνωση, βαθιά ριζωμένη στην εργατική τάξη και με μακρόχρονη ιστορική παρουσία, δεν έχουν απασχολήσει ούτε κατ’ ελάχιστον τον αντικαπιταλιστικό χώρο – ίσως να έχουν μελετήσει αυτό το θέμα ελάχιστοι άνθρωποι. Πρόκειται βέβαια για ένα ακόμα δείγμα πολιτικής παρακμής και θεωρητικής οκνηρίας των αντικαπιταλιστικών ρευμάτων στο σύνολό τους. Την ίδια στιγμή, τα ίδια τα μέλη αυτών των οργανώσεων, αναγνωρίζουν παπαγαλίζοντας τους θεωρητικούς του μαρξισμού ή του αναρχισμού ότι μια επαναστατική οργάνωση οφείλει να λειτουργεί όπως η κοινωνία που οραματίζεται. Αλλά κατά τα λοιπά, είναι εξαιρετικά στενόχωρο και άβολο να αποδεχτούν διαδικασίες και δομές λειτουργίας που θα αποκαθηλώσουν τις θέσεις τους μέσα στον μικρόκοσμο των οργανώσεών τους. Οι οποίες ακριβώς επειδή δεν ασχολήθηκαν ποτέ στα σοβαρά με τις στρατηγικές ήττες του 20^ου αιώνα, δεν προχώρησαν σε τομές και ρήξεις με το παρελθόν και τις πρακτικές που οδήγησαν σε αυτές τις ήττες, δεν επιχείρησαν έμπρακτα να ακολουθήσουν άλλους δρόμους, απλώς επαναλαμβάνουν την ίδια συνταγή περιμένοντας διαφορετικά αποτελέσματα, φέρουν το σπέρμα της αποτυχίας που αργά ή γρήγορα θα καρποφορήσει. Το μόνο που μένει σε αυτές τις συνθήκες είναι η ελπίδα ο γέρο-τυφλοπόντικας εκεί κάτω βαθιά να συνεχίζει να σκάβει ασταμάτητα.

Στην Ισπανία, οι δεκαετίες σκληρής δικτατορίας που ακολούθησαν την ήττα του 1939 ήταν πολλές. Η εφιαλτική πρόβλεψη του Κομορέρα επαληθεύτηκε στο ακέραιο. Οι δεκάδες χιλιάδες εκτελέσεις, οι διωγμοί, η εξορία, η εξαιρετικά αυταρχική δικτατορία συνέτριψε και ξερίζωσε την εργατική παράδοση. Οι εργατικές αντιφασιστικές οργανώσεις διαλύθηκαν, πολυδιασπάστηκαν, περιθωριοποιήθηκαν. Οι όποιες ηρωικές προσπάθειες, χωρίς καμία απολύτως πιθανότητα επιτυχίας, ατομικές ή συλλογικές των αναρχικών ή των κομμουνιστών να ανατρέψουν τον Φράνκο συνετρίβησαν. Η Ισπανία είχε πλέον αλλάξει σελίδα. Ακολούθησαν, λόγω της πολιτικής της δικτατορίας, δεκαετίες οικονομικής απομόνωσης από τη Δύση και οικονομικής πολιτικής αυτάρκειας, με έντονα τα στοιχεία του κεντρικού κρατικού σχεδιασμού (τι ειρωνεία!) που βύθισαν στη φτώχεια και τη μαύρη αγορά την Ισπανία. Η πολιτική καπιταλιστικού εκσυγχρονισμού ξεκίνησε στα τέλη της δεκαετίας του 1950. Μετά τον θάνατο του Φράνκο, η επάνοδος στον κοινοβουλευτισμό έγινε βελούδινα, δεν υπήρξε εδώ ούτε Πολυτεχνείο, ούτε επανάσταση των γαρυφάλλων, επομένως ούτε αίτημα αποχουντοποίησης, το αντίθετο, η κοινωνία όφειλε να ξεχάσει, ο καπιταλισμός να αναπτυχθεί, η ταξική συναίνεση να συνεχίσει να βασιλεύει και τα πάθη να μείνουν στο παρελθόν, το αίμα των θυσιασμένων και οι χαμένοι στόχοι τους να κρυφτούν κάτω από το χαλί. Η κοινότητα των πολιτικών εξόριστων, ιδιαίτερα στη Γαλλία, πέρασε δύσκολες μέρες, η απογοήτευση και η πολυδιάσπαση κυριάρχησαν. Η Εμιλιέν Μορέν έλεγε χαρακτηριστικά: «Θέλω πολύ ευχαρίστως να πιστέψω όσα γράφονται εκεί [στην εφημερίδα των εξόριστων αναρχικών], αλλά μερικά είναι τόσο απλά, τόσο αφελή. Ίσως είναι μια σκληρή λέξη, αλλά λέω αυτό που σκέφτομαι. Δεν μπορώ να τους ακολουθήσω. Οι περισσότεροι πιστεύουν ότι αρκεί να γυρίσουν στην Ισπανία, όταν έρθει ο καιρός και μπορούν να ξαναρχίσουν από εκεί που σταμάτησαν τότε. Αλλά ό,τι έφυγε, έφυγε. Δεν κάνεις δύο φορές την ίδια επανάσταση».^[28]

1. Ο Liberto Sarrau γεννήθηκε στη Fraga (σύνορα Καταλονίας και Αραγονίας) το 1920. Όταν ήταν πολύ μικρός, η οικογένεια μετακομίζει στη Βαρκελώνη καθώς ο πατέρας του, λόγω της έντονης δραστηριότητάς του ως αναρχοσυνδικαλιστής, απολύθηκε από τις γραμμές του τραμ. Στη Βαρκελώνη, ο Liberto άνοιξε ένα κιόσκι που πουλούσε εφημερίδες. Εκεί, ήρθε σε επαφή με την τέχνη της τυπογραφίας, κάτι που του χρειάστηκε αργότερα στην παρανομία. Είχε τη χαρά να παρακολουθεί το Natura School, ελευθεριακό σχολείο βασισμένο στα Μοντέρνα Σχολεία του Φερέρ και ιδρυμένο από την αναρχοσυνδικαλιστική CNT. Δάσκαλός του υπήρξε ο αναρχικός Puig Elias. Στο πραξικόπημα του Φράνκο τον Ιούλη του 1936, έστησε μαζί με άλλα παιδιά της ηλικίας του την ομάδα «Quijotes del Ideal» (Κιχότες των Ιδανικών). Συμμετείχε στο μέτωπο εθελοντικά, λέγοντας ψέματα για την ηλικία του, πριν καν κλείσει τα 17. Σύντομα όμως τον ανακάλυψαν και στάλθηκε να δουλέψει σε μια αγροτική κολεκτίβα. Ξαναπήγε να πολεμήσει όταν πια είχε ενηλικιωθεί, στην 26η Ταξιαρχία (πρώην Φάλαγγα Durruti) με επικεφαλής τον Ricardo Sanz. ↑

2. «Η ομάδα Nosotros (Ασκάσο, Ντουρρούτι, Ολιβέρ, Χοβέρ, Σανθ, Αουρέλιο, Ορτίθ και Βαλένθια) έπαιξε σημαντικό ρόλο στην αναδιοργάνωση και τον προσανατολισμό της CNT στην Καταλονία». Μετά τη διαφωνία Ντουρρούτι και Γκαρθία Ολιβέρ γύρω από την άποψη του δεύτερου για επιβολή δικτατορίας της CNT στην Καταλονία και τον θάνατο του Ασκάσο την πρώτη ημέρα του πραξικοπήματος, η ομάδα διαλύθηκε και η δυνατότητα συγκρότησης μια συνεκτικής, πιο συνεπούς γραμμής στη CNT χάθηκε. Βλ. αναλυτικά: Miguel Amoros, Ο Ντουρρούτι στον Λαβύρινθο, Ναυτίλος, Ελευθεριακές Εκδόσεις, Θεσσαλονίκη, 2023. ↑

3. «Είδα όμως από το συνδικάτο των εργατών μετάλλου, τον Ασκάσο να πέφτει στη Ράμπλας. Είδα το πτώμα του όταν τον έφεραν μέσα. Ήταν τρυπημένο από σφαίρες. Κόσκινο. Κανείς δεν μπορούσε να εξηγήσει την πράξη του. Όρμησε εντελώς μόνος του, ενώ το στρατόπεδο απέναντι ήταν ακόμα στα χέρια των φρανκιστών» [Εμιλιέν Μορέν]. Hans – Magnus Enzensberger, Το σύντομο καλοκαίρι της αναρχίας, εκδ. Οδυσσέας, 1992, Αθήνα. Ίσως το πιο συγκλονιστικό βιβλίο για την ισπανική επανάσταση. Ξεκινάει με την αφήγηση της κηδείας του Ντουρρούτι. Μετά αφηγείται με έναν συνδυασμό μυθιστορηματικής γραφής και ντοκουμέντων τη ζωή του αναρχοσυνδικαλιστή Ισπανού επαναστάτη. Δυστυχώς, δεν κυκλοφορεί. Μπορείτε να το βρείτε όμως στο αρχείο της Ελευθεριακής Ψηφιακής Βιβλιοθήκης, στον παρακάτω σύνδεσμο: https://manifestolibrary.noblogs.org/files/2020/06/0000222To_suntomo_kalokairi_tes_anarkhias_-_Hans_-_Magnus_Enzensberger.pdf ↑

4. Miguel Amoros, ό.π., σ. 41 ↑

5. Το τραγούδι This is not a love song των Public Image Ltd είναι μια σαρκαστική απάντηση στη μουσική βιομηχανία, σατιρίζοντας την απληστία του κέρδους και την εμπορευματοποίηση της τέχνης. Ο John Lydon έγραψε το κομμάτι επειδή κάποιος στη δισκογραφική τού ζήτησε να γράψει ένα «εμπορικό ερωτικό τραγούδι». Στη δική μας περίπτωση, ο τίτλος προειδοποιεί ότι δεν θα ακούσουμε ή θα μελετήσουμε μόνο μια αφήγηση ηρωικών κατορθωμάτων. Η προσέγγιση της τελευταίας μεγάλης εργατικής-αγροτικής επανάστασης στην Ευρώπη που δεν ξέσπασε λόγω εξωτερικών παραγόντων οφείλει να λάβει υπόψη της και το μεγαλείο της αλλά και τις σκοτεινές πλευρές της. ↑

6. Οι περιπτώσεις της Γιουγκοσλαβίας, της Αλβανίας και της Ελλάδας, είναι εντελώς διαφορετικές, με τις ιδιαιτερότητές της η καθεμία και με κοινό στοιχείο ότι προκύπτουν εντός των συνθηκών του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ωστόσο, στο τέλος του κειμένου θα κάνουμε μια αναφορά για την περίπτωση της Γιουγκοσλαβίας. ↑

7. Για παράδειγμα, σε σχετικό άρθρο του Γ.Γ. του Κ.Κ. των Λαών της Ισπανίας με τίτλο «Συμπεράσματα από τη στρατηγική του Κ.Κ. Ισπανίας κατά τον εμφύλιο πόλεμο», τα οποία παρουσίασε ο ΓΓ της ΚΕ του Κομμουνιστικού Κόμματος των Λαών της Ισπανίας (ΚΚΛΙ) Άστορ Γκαρθία στην ενότητα με θέμα «Στρατηγική των ΚΚ κατά την περίοδο του φασισμού και του Β΄ Παγκόσμιου Πολέμου», στη Συνάντηση των Κομμάτων της Ευρωπαϊκής Κομμουνιστικής Πρωτοβουλίας στην Κωνσταντινούπολη στις 16-17 Φλεβάρη 2019 και δημοσιεύτηκαν στην ΚΟΜΕΠ, Μάρτης-Απρίλης 2019, οι αναρχοσυνδικαλιστές αναφέρονται μόνο σε μια υποσημείωση ως συνιστώσα του Λαϊκού Μετώπου. Αντλήθηκε από: https://www.komep.gr/m-article/Symperasmata-apo-ti-stratigiki-toy-KK-Ispanias-kata-ton-emflio-polemo/. Ενημερωτικά αναφέρουμε ότι σήμερα στην Ισπανία δρουν (α) Το Κ.Κ. Ισπανίας που συμμετέχει στην Ενωμένη Αριστερά η οποία στις τελευταίες ισπανικές γενικές εκλογές του 2023 έλαβε ποσοστό 12,33% (περίπου 3,8 εκατομμύρια ψήφους) και εξασφάλισε 31 έδρες στο Κοινοβούλιο. Συμμετέχει στην κυβέρνηση Σάντσεθ με δύο υπουργούς (Εργασίας και Κοινωνικής Οικονομίας και Νεολαίας και Παιδικής Ηλικίας). (β) το Κομμουνιστικό Κόμμα των Λαών της Ισπανίας, το οποίο στις εκλογές του 2019 πήρε 0,07% και (γ) το Κομμουνιστικό Κόμμα Εργαζομένων της Ισπανίας, το οποίο στις εκλογές του 2019 πήρε 0,06%. ↑

8. «Ισπανικός Εμφύλιος (1936 – 1939). Ένα «εθνικό – διεθνικό» ταξικό πεδίο μάχης», Ριζοσπάστης, 29/1/2017, https://www.rizospastis.gr/story.do?id=9216875 ↑

9. «Το 1936 η Αριστερά, αλλά και δυνάμεις από τον κεντρώο χώρο, συνασπίσθηκαν και ανέβηκαν στην εξουσία. Η κεντροαριστερή κυβέρνηση της χώρας υπονομεύθηκε, τόσο από τους αναρχικούς, που αποτελούσαν πιο σημαντική δύναμη από τους κομμουνιστές, όσο και από τους ακροδεξιούς φαλαγγίτες και τους καρλιστές (φιλοβασιλικούς). Οι εκατέρωθεν αιματηρές αψιμαχίες δεν άργησαν να προκαλέσουν την εξέγερση του στρατού, που στασίασε πρώτα στο Μαρόκο και τις άλλες αποικίες της Ισπανίας και στη συνέχεια στο εσωτερικό της χώρας». Πηγή: https://www.sansimera.gr/articles/165#goog_rewarded ↑

10. Eric Hobsbawm, Επαναστάτες, Θεμέλιο, Αθήνα, 2008. ↑

11. Δημήτρης Μπελαντής, Επανάσταση στη δίνη του Εμφυλίου, Οι ταξικοί αγώνες στην Ισπανία (1874-1939), εκδ. Τόπος, Αθήνα, 2021. Ίσως το πιο συνοπτικό και πιο τεκμηριωμένο έργο για την ισπανική επανάσταση, εξαιρετικά κατατοπιστικό για τον αναγνώστη που αναζητά αναλυτικότερη προσέγγιση του θέματος με άμεση αναφορά στις πρωτογενείς πηγές. ↑

12. Eric Hobsbawm, ό.π. ↑

13. Κώστας Κατσούδας, «Οι Ισπανοί εθνικιστές και η 4η Αυγούστου», στο Μνήμων, τ. 26, 2004, σελ. 168. ↑

14. Murray Bookchin, Η Ισπανική Επανάσταση του 1936, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1995. ↑

15. Δημήτρης Μπελαντής, ό.π., σ. 143. ↑

16. Άμπελ Παζ, Ντουρρούτι, Η κοινωνική Επανάσταση στην Ισπανία, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1979. ↑

17. Αναλυτικά για τη ζωή και τη δράση του ισπανού αναρχικού: Abel Paz: Ντουρρούτι, Η κοινωνική επανάσταση στην Ισπανία, 1896-1936, εκδ. Ελεύθερος Τύπος, Αθήνα, 1999. ↑

18. Miguel Amoros, ό.π., σ. 180-181. ↑

19. Αναλυτικά, όλες οι εκδοχές, καθώς και η τελευταία έρευνα στα αρχεία της KGB η οποία όμως δεν μπορεί να αποτελέσει τεκμήριο στο Miguel Amoros, ό.π. ↑

20. Miguel Amoros, ό.π., σ. 155. ↑

21. Eric Hobsbawm, ό.π., σ. 90. ↑

22. Τζοάν Κομορέρα, Ισπανικός εμφύλιος και επανάσταση, εκδ. Οικοδόμηση, Αθήνα, 2026. ↑

23. Δημήτρης Μπελαντής, ό.π., σ. 167. Όποιος καλόπιστος αναγνώστης συγκρίνει τις δύο δηλώσεις Κομορέρα μπορεί μόνος του να κρίνει τον βαθμό ειλικρίνειάς του. ↑

24. Δημήτρης Μπελαντής, ό.π., σ. 187. ↑

25. Στο ίδιο, σ. 234-235. ↑

26. Άμπελ Παζ, ό.π. ↑

27. Τόμας Χιού, Ο Ισπανικός Εμφύλιος, εκδ. Τολίδης, Αθήνα, 1971. Οι υπολογισμοί του Τόμας Χιού για τις εκτελέσεις στις δύο αντίπαλες πλευρές γενικά είναι αποδεκτές από τους ιστορικούς ερευνητές. ↑

28. Enzensberger, ό.π., σ. 324. ↑

The post Ενενήντα χρόνια από την Κοινωνική Επανάσταση στην Ισπανία first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Μετάφραση-επιμέλεια: Γιάννης Κάσκαρης, Ιούνιος, 2026.

Εκείνο που επιτελεί ακριβώς η εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας είναι να καταστεί εφικτό οι μαθητές να εξελιχθούν ως ανθρώπινες υπάρξεις.

-PauloFreire, 1972

Σεβόμενη ό,τι αφορά τις αρχικές μεθόδους γνώσης της κριτικής παιδαγωγικής, επιλέγω να μην ορίσω την έννοια, αλλά μάλλον να τη συζητήσω από τη δική μου οπτική. Είναι περισσότερο εύκολο να ξεκινήσει κανείς συζητώντας τι δεν είναι η κριτική παιδαγωγική: Η κριτική παιδαγωγική δεν είναι μια καθοδηγητική μέθοδος διδασκαλίας. Δεν είναι αδιάβλητη/αμερόληπτη προς τον εκπαιδευτικό, γιατί προσκαλεί τις δασκάλες/τους δασκάλους να παίρνουν τις δικές τους αποφάσεις. Αναμένεται να είναι προσανατολισμένη στον μαθητή, αλλά δε δίνει προτεραιότητα στο ενδεχόμενο η μαθήτρια να πει περισσότερα από τον δάσκαλο. Σέβεται τις διαφορετικές παραδόσεις και τους διαφορετικούς τρόπους αντίληψης του κόσμου. Θα έλεγα ότι η κριτική παιδαγωγική πλαισιώνεται και εκφέρεται μέσα από πληθώρα γραμματισμών και, με μια μη ακαδημαϊκή έννοια, στηρίζεται στην έννοια του Paulo Freire για το “ανάγνωση του κόσμου” [“reading the world”]…,όπου η λέξη γίνεται λιγότερο σημαντική από τον ίδιο κόσμο μόλις κάποιος κατανοήσει τον κόσμο, τις κουλτούρες, τις κοινωνίες, οπότε και οι άνθρωποι διαβάζουν/ερμηνεύουν αρτιότερα τη λέξη. Για τους σκοπούς αυτού του δοκιμίου, ενσωματώνω αποσπάσματα από το έργο του Freire για να περιλάβω τη φωνή του μέσα στο κείμενο.

«Δεν υπάρχει ουδέτερη εκπαίδευση. Η εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως μέσο για να επιφέρει είτε συμμόρφωση είτε ελευθερία» (Richard Shaull, Πρόλογος στον Paulo Freire, 1970)

Εισαγωγικά

Ο όρος, κριτική παιδαγωγική, είναι όρος καθαυτού προσανατολισμένος στην προοπτική της κριτικής, καθώς αναφέρεται στη Σχολή της Κοινωνικής Θεωρίας της Φρανκφούρτης που καθιερώθηκε στη Γερμανία κατά το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα. Η Σχολή της Φρανκφούρτης προέκυψε και εξελίχθηκε από μια ομάδα, κυρίως Εβραίων φιλοσόφων, που ασχολήθηκαν με τον επαναπροσδιορισμό του μαρξισμού, ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κοινωνίας, 75 χρόνια μετά τον Μαρξ, εμπλουτίζοντας, διευρύνοντας τις αυστηρές έννοιες της πολιτικής οικονομίας και του σοσιαλισμού. Στη σύντομη και απλοϊκή αναφορά μου στους μελετητές της Φρανκφούρτης, το έργο τους μετατοπίστηκε από μια ορθόδοξη επαναστατική θεωρία που περιοριζόταν στην μελέτη του καπιταλισμού και των πολιτικών συστημάτων διακυβέρνησης, στην κατανόηση της έννοιας της εξουσίας, του τρόπου λειτουργίας της εξουσίας και του τρόπου κατανόησης του πώς λειτουργεί κανείς όταν υπόκειται στην εξουσία, συμπεριλαμβανομένης της σημασίας της κατανόησης της εξέλιξης της κοινωνίας και του πολιτισμού. Αντί να παραμείνει εντός των συνεπειών στα ενδότερα της κοινωνικής τάξης, η κριτική θεωρία αναλύει σε βάθος, στην πολυπλοκότητά του, τον τρόπο λειτουργίας του κόσμου και, το πιο σημαντικό, τον τρόπο λειτουργίας και «κίνησης» της εξουσίας. Πράγματι, μέσα από ένα κριτικό θεωρητικό πρίσμα, κατανοούμε πώς λειτουργεί η εξουσία, τις δυνάμεις που βρίσκονται πίσω από την εξουσία και κάτω από την εξουσία.

Ως παιδαγωγοί, όσοι από εμάς ασχολούνται με τη μελέτη και την οργάνωση της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της πρακτικής της διδασκαλίας, εφαρμόζουμε μια κριτική θεωρητική προσέγγιση στον βαθμό που τη συσχετίζουμε βιωματικά σε προσωπικό επίπεδο, συναρθρώνοντας με αυτόν τον τρόπο το ίδιο μας το βίωμα, την ίδια μας την ύπαρξη. Απλά όταν ερχόμαστε σε επαφή με τη μελέτη του συγκείμενου και μας κατακλύζει όγκος πληροφοριών, κατά την ακρόαση ή την μετάδοση τους από τα μέσα ενημέρωσης ή κατά την ανάγνωση μιας εφημερίδας …αναζητούμε και διερευνούμε τι κρύβεται πίσω από τις πληροφορίες που βλέπουμε και ακούμε, αναζητούμε και διερευνούμε ποια είναι η οικονομική στήριξη που ενισχύει το μοτίβο της παρουσίασης των πληροφοριών, αναζητούμε και διερευνούμε ποια είναι η πολιτική ατζέντα που υποστηρίζει κάθε πληροφορία, αναζητούμε και διερευνούμε ποια είναι η πολιτική δύναμη που αντιτίθεται ή συναινεί σε αυτήν την πληροφορία. Η κριτική θεωρία και, στην περίπτωση αυτή, η κριτική παιδαγωγική, εξετάζουν με λεπτομέρεια τη φύση της εξουσίας στο πλαίσιο μιας κοινωνικής κατάστασης.

Πλαισιοθετημένη διδασκαλία και συμμετοχικότητα στη δημιουργία γνώσης

Προτιμώ τον όρο «παιδαγωγική», διότι η διδασκαλία τίθεται και συντελείται σε μεγάλο βαθμό εντός κοινωνικού, ιστορικού και πολιτισμικού πλαισίου. Στην έρευνα και τον διάλογο για το δημοτικό σχολείο, η διδασκαλία συνηθίζεται να θεωρείται γυναικείο επάγγελμα, το οποίο συχνά υποτιμάται και απορρίπτεται. Στις συζητήσεις για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, συχνά αναδεικνύεται η συμμετοχή των ανδρών στα σχολεία, αλλά πάντα φαίνεται να θεωρούνται «απλά δάσκαλοι». Αντίθετα, ο όρος «παιδαγωγική», υποδηλώνει μια εμπεδωμένη διανοητική οπτική με ανθρώπους που διαθέτουν παιδαγωγική συνείδηση και εμφανίζονται να έχουν επίγνωση του κόσμου που τις/τους περιστοιχίζει αλλά και των μαθητριών που τους περιβάλλουν. Δεν είμαι σίγουρη για το κατά πόσο οι ετικέτες και η απλοποιημένη κατηγοριοποίηση σχέσεων είναι ποτέ ακριβείς και αξιόπιστες ωστόσο, όταν κάποιος θεωρείται κριτικός παιδαγωγός, συνδέεται με εκείνα τα χαρακτηριστικά που κληρονομήθηκαν από τον Freire. Πάνω απ’ όλα, η κριτική παιδαγωγική τοποθετεί τα ζητήματα της παιδαγωγικής πλαισιοθετημένο σε ένα ορισμένο εννοιολογικό, νοηματικό μοτίβο. Την ίδια στιγμή, διατυπώνει ερωτήματα: πού εντοπίζονται οι κοινωνικοοικονομικές δυνάμεις; ποιες είναι οι πολιτικές δυνάμεις; ποιες είναι οι δυνάμεις του κοινωνικού περιβάλλοντος; ποιες είναι οι ιστορικές δυνάμεις; Η τοποθέτηση στο πλαίσιο είναι ουσιαστικής, θεμελιώδους σημασίας. Ο εκπαιδευτικός που ασχολείται με την κριτική παιδαγωγική, πρέπει να κατανοεί ότι τα πάντα – από τον τόπο όπου διδάσκει, μέχρι την συντάκτρια ή τον συντάκτη του προγράμματος σπουδών, τους διοικητικούς υπεύθυνους σχολικών δομών, αλλά και τη συγκρότηση μαθητών και μαθητριών – επιβάλλεται να προσεγγίζονται μέσα από την κατανόηση της εξουσίας εντός του συγκεκριμένου σχολείου, της σύνταξης των μαθημάτων και του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν σε όλα αυτά. Μόλις ένας εκπαιδευτικός συνειδητοποιήσει κριτικές παιδαγωγικές προσεγγίσεις όσον αφορά τον τρόπο θέασης -την οπτική γωνία της ίδιας της ύπαρξης του/της αλλά και της διεξαγωγής της διδασκαλίας, τότε ανοίγεται μπροστά της/του ένα πελώριο σύμπαν διδακτικών πρακτικών της κριτικής παιδαγωγικής, πρόκειται για ένα σύμπαν διαλόγου που περιβάλλεται από την αναζήτηση, τον κριτικό αναστοχασμό και τη διατύπωση ερωτημάτων, σε αντίθεση με την παραδοσιακή διδασκαλία, που όπως αναμένεται περιορίζεται και συρρικνώνεται στην κατάθεση σχεδίων μαθήματος, στον επιμερισμό της διδασκαλίας σε διδακτικές ενότητες και στην επιβολή εξετάσεων για κάθε μαθητή και κάθε μαθήτρια.

«Ηγήτορες που δεν ενεργούν με πνεύμα διαλόγου, αλλά επιμένουν να επιβάλλουν τις αποφάσεις τους, δεν οργανώνουν τον λαό — τον χειραγωγούν. Δεν απελευθερώνουν, ούτε είναι οι ίδιοι απελευθερωμένοι:καταπιέζουν».

– PauloFreire, 1972

Ένας δάσκαλος που προάγει τον διάλογο και την ένταξη προσκαλεί τις μαθήτριες του να συμμετέχουν ενεργά στη διδακτική διαδικασία, δεν πρόκειται για ένα μοντέλο που λειτουργεί από πάνω προς τα κάτω. Αντίθετα, οι μαθητές συνεργάζονται με την εκπαιδευτικό, το σχολικό πρόγραμμα έχει εφαρμογή στη ζωή τους και οι εργασίες που ανατίθενται στους μαθητές στο πλαίσιο μιας μαθησιακής προσέγγισης βασίζονται στα κοινωνικά συμφραζόμενα, στην ιστορική, κοινωνική ή γλωσσική κατάσταση. Απαιτείται η δέουσα προσοχή και επιμέλεια, καθώς δεν πρόκειται για έναν εύκολο δρόμο για έναν/μια εκπαιδευτικό. Πράγματι, η κριτική παιδαγωγική είναι δυσεπίτευκτη για πολλούς/πολλές, καθώς συχνά έρχεται σε αντίθεση με το άκριτο, παραδοσιακό, βασισμένο στην κυρίαρχη κουλτούρα πρόγραμμα σπουδών που εκπονούν οι αποκομμένοι από την πραγματικότητα σχολικοί σύμβουλοι, θεσπίζουν οι πολιτικοί και αναλαμβάνουν οι επιτροπές συγγραφής σχολικών εγχειριδίων. Η εργασία στο πλαίσιο της κριτικής παιδαγωγικής είναι εργώδης και επίπονη δουλειά, έχει να κάνει με τον σεβασμό των προσδοκιών του σχολείου, αλλά και με την αυθεντική συνεργασία με τους μαθητές, ώστε να καλύψουν τις δεξιότητες και τις γνώσεις με βάση τον χώρο όπου προέρχεται ο καθένας/η καθεμία (τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά). Αυτό γίνεται μια δύσκολη υπόθεση για όσους/όσες ασχολούνται με την κριτική παιδαγωγική, πιο συγκεκριμένα — δεν είναι σαν να μονολογείς και να αναρωτιέσαι ποιο να είναι το νούμερο ένα πράγμα που πρέπει να κάνεις και να απαντάς στο ερώτημα του κοινού νου όπως ανακύπτει από το πνεύμα της έκφρασης: “Ω, θα είναι τόσο εύκολο να γίνω δάσκαλος, μπορώ να το μάθω και να προχωρήσω”. Έχω δει συχνά φοιτητές/φοιτήτριες να αφοσιώνονται στην κριτική παιδαγωγική εργασία και να είναι έτοιμοι να μπουν στη σχολική τάξη αμέσως μετά το πανεπιστήμιο. Είναι προσηλωμένοι, γεμάτοι/γεμάτες με ενθουσιασμό, συχνά δημιουργώντας «μαθήματα-καθρέφτες» [μαθήματα με απελευθερωτικό περιεχόμενο ώστε τα συμβατικό περιεχόμενο της σχολικής ύλης να μετασχηματιστεί και να αποκτήσουν νόημα για τους ίδιους τους μαθητές (ΣτΜ)] ώστε να αναδιαμορφώσουν υπάρχοντα κείμενα και να τα προσαρμόσουν στο πλαίσιο σκέψης των μαθητών/μαθητριών τους. Διδάσκουν στο πρώτο τους σχολείο γεμάτοι ελπίδα και ζήλο, συνειδητοποιώντας εν κινήσει ότι δεν αναμένεται από αυτούς/αυτές να αναζητούν πολλαπλούς τρόπους να βλέπουν/κατανοούν τον κόσμο. Συνειδητοποιούν, αίφνης, ότι δεν βρίσκονται στην ίδια ομάδα με τη διευθύντριά τους ή τις συναδέλφους τους… ή ακόμα και με τους γονείς.

Τα σχολεία ως επιχειρήσεις: ανάμεσα στην αποδοτικότητα [efficiency] και την αποτελεσματικότητα [effectiveness]

Είναι σημαντικό να εξετάσουμε την προέλευση και τον σκοπό της δημόσιας εκπαίδευσης στις αγγλόφωνες χώρες, ουσιαστικά αφορά μια προσπάθεια επιχειρηματιών να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν υπάκουους και πιστούς εργαζομένους. Η ίδια η ετυμολογία (η προέλευση και η γενεαλογία) του όρου «εκπαίδευση» πηγάζει κατά βάση από την ανάγκη καθαυτή να διαβεβαιωθούν οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων ότι οι εργαζόμενοί τους θα ήταν αδιαμφισβήτητα κατάλληλοι και οι περισσότερο αξιόπιστοι για τις θέσεις εργασίας τους. Δημιουργώντας χώρο για τα παιδιά (κυρίως για τα αγόρια) ώστε να φοιτούν σε δημόσια σχολεία που ακολουθούσαν το εργοστασιακό μοντέλο του Frederick Taylor [Αναφορά στον Αμερικανό μηχανικό Frederick Winslow Taylor (1856-1915), γνωστό για τη θεμελίωση της Επιστημονικής Διοίκησης (Scientific Management), όταν εισήγαγε τον συστηματικό έλεγχο και τη μελέτη των εργασιακών διαδικασιών. Ο Frederick Taylor πίστευε ότι η διοίκηση των επιχειρήσεων πρέπει να μετατραπεί εφαρμογή από εμπειρικών κανόνων σε επιστήμη. Τα βασικά στοιχεία της θεωρίας του περιλαμβάνουν: τη μελέτη και την καταγραφή του χρόνου που απαιτείται για κάθε εργασία, την εξάλειψη των περιττών κινήσεων, την εφαρμογή τεκμηριωμένων κριτηρίων στην ανάθεση της κατάλληλης δουλειάς στον κατάλληλο εργαζόμενο με βάση τις ικανότητές του, την τυποποίηση, δηλαδή, τη χρήση ενιαίων μεθόδων εργασίας και εργαλείων για την επίτευξη ομοιομορφίας και τη σύνδεση της αμοιβής με την απόδοση (πληρωμή με το κομμάτι) για ενίσχυση της παραγωγικότητας. Εφαρμόζοντας τις ιδέες του (γνωστές ως Τεϊλορισμός), οι βιομηχανίες κατάφεραν να πολλαπλασιάσουν την παραγωγή τους. Ο Taylor επηρέασε βαθύτατα τη μαζική παραγωγή και αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία ο Henry Ford έχτισε τη γραμμή συναρμολόγησης αυτοκινήτων στις ΗΠΑ στις αρχές του 20^ου αιώνα. Παρά την εκρηκτική αύξηση της αποδοτικότητας, ο Τεϊλορισμός επικρίθηκε έντονα για την αποξένωση των εργαζομένων, καθώς μετατρέπει τους ανθρώπους σε απλά εξαρτήματα μιας μηχανής, αγνοώντας συχνά την ψυχολογική και κοινωνική τους διάσταση στον εργασιακό χώρο (ΣτΜ)], το οποίο εστίαζε στην αποδοτικότητα των εργαζομένων και των εργοστασίων, φρόντιζαν ώστε οι νέοι/νέες να προετοιμάζονταν να εισέλθουν στη ζωή του εργοστασίου αμέσως μετά το σχολείο. Υπήρχαν, βέβαια, κάποιοι ελάχιστοι αλτρουιστικοί λόγοι για τη δημιουργία των δημόσιων σχολείων, και σίγουρα δίχως κάποιο ολοκληρωμένο πρόγραμμα για την ενδυνάμωση, τη διαφώτιση και την ενημέρωση. Η λειτουργία και η χρησιμότητα των σχολείων διαμορφώθηκε κατά το πρότυπο των εργοστασίων, και το σοκ που νιώθουν οι περισσότεροι όταν εξετάζουν τα Τεϊλορικά σχέδια οργάνωσης και διαχείρισης γίνεται αντιληπτό όταν φτάνουν στο σημείο να συνειδητοποιούν ότι τα περισσότερα δημόσια σχολεία εξακολουθούν να εφαρμόζουν τις ίδιες μεθόδους, ακολουθώντας την ίδια νοοτροπία για την καλλιέργεια της υπακοής στους σχολικούς διαδρόμους και τις σχολικές αίθουσες. Προφανώς, μια κριτική θεωρητική ανάγνωση της απαρχής, προέλευσης των σχολείων μας [αναφορά στη ιστορία των εκπαιδευτικών δομών των ΗΠΑ από τον 19^ο αι. (ΣτΜ)] υπενθυμίζει ότι ο καπιταλισμός και οι ανάγκες των επιχειρήσεων διάνοιξαν τον δρόμο για τα δημόσια σχολεία. Στο μοντέλο του Taylor ενυπάρχει η έννοια της διατήρησης της τάξης, και μιμούμενοι αυτό το μοντέλο, η καταγραφή της άφιξης στην εργασία αντικατοπτρίζεται και αποτυπώνεται στους καταλόγους παρουσίας στη σχολική τάξη, ενώ η ειδοποίηση για την ώρα έναρξης και λήξης της εργασίας μέσω της σφυρίχτρας του εργοστασίου παραπέμπει ευθέως στα σχολικά κουδούνια.

«Όσο περισσότερο οι μαθητές προσπαθούν να αποθηκεύσουν τις γνώσεις που τους έχουν εμπιστευτεί, τόσο λιγότερο αναπτύσσουν την κριτική συνείδηση που θα προκύπτει από την παρέμβασή τους στον κόσμο ως μετασχηματιστές αυτού του κόσμου. Όσο πιο ολοκληρωμένα αποδέχονται τον παθητικό ρόλο που τους επιβάλλεται, τόσο περισσότερο τείνουν απλώς να προσαρμόζονται στον κόσμο όπως είναι και στην αποσπασματική εικόνα της πραγματικότητας που έχει εναποτεθεί σε αυτούς/αυτές».

-PauloFreire, 1972

Παράλληλα με τις μηχανιστικές μεθόδους που διέπουν τη σχολική εκπαίδευση, παρατηρούμε ότι το πρόγραμμα σπουδών είναι αυτό που κυρίως σχεδιάζεται και δομείται με παρόμοια πρόθεση ομοιομορφίας. Αυτό που διδάσκεται, αναμένεται να ταιριάζει σε όλους/όλες, και αν οι μαθητές δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν στο επιβαλλόμενο πρόγραμμα σπουδών, τότε δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα παρεκτός «να αποτύχουν». Με αυτή την έννοια, μια δαρβινική λύση επιβάλλεται σε πολλούς από τους μαθητές μας, ενώ όσοι εφαρμόζουν την κριτική παιδαγωγική βιώνουν σοκ και δέος όσο διαπιστώνουν την πραγματικότητα των δημόσιων σχολείων. Το πρόγραμμα σπουδών δεν είναι μόνο γενικό σε πολλά δημόσια σχολεία, αλλά ενσωματώνει χειρισμούς που εφάπτονται λογικές ιδιωτικοοικονομικών εταιρικών κριτηρίων και εμπορευματικοποίησης [corporatized –τα κεντρικά χαρακτηριστικά της εταιρικοποίησης των δημόσιων δομών αφορούν τη διοικητική/διαχειριστική αυτοτέλεια, την οικονομική λογοδοσία με ανεύρεση οικονομικών πόρων για τη λειτουργία των δομών και την εμπορευματοποίηση, δηλαδή την κερδοφορία από τη λειτουργία των δομών (ΣτΜ)]. Ενώ οι πολιτικοί συχνά εργάζονται για την εισαγωγή αλλαγών στο πρόγραμμα σπουδών, έχοντας άμεσες διασυνδέσεις με εκδοτικούς οίκους, φορείς και κέντρα παροχών εκπαιδευτικών πακέτων και διανομέων προγραμμάτων σπουδών [curriculum].

Τρανταχτό παράδειγμα αποτελεί η εφαρμογή ενός νέου εκπαιδευτικού προγράμματος με τη νομική μορφή εντολής/απαίτησης νόμου που δεσμεύει την κυβέρνηση,από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ GeorgeW. Bush, το «NoChildLeftBehind» (2001) (Κανένα Παιδί Δε Θα Μείνει Πίσω) [Τόσο ο Νόμος του 2001 για το NCLB, όσο και η εμμονή του επιτελείου του Barrack Obama μέσα από το πρόγραμμα χρηματοδότησης της εκπαίδευσης RacetotheTop -«Αγώνας για την Κορυφή» -που ουσιαστικά ενίσχυσε και υποστήριξε το υπάρχον, από το 1991, δίκτυο των Charted Schools ως σχολείων «εργαστηρίων καινοτομίας» ανακύκλωναν το εγχείρημα παρέμβασης στην εκπαίδευση προωθώντας από τη μία το εμπορευματικό σχολείο και δίνοντας, από την άλλη, έμφαση αποκλειστικά στη διδασκαλία και στις αλλεπάλληλες αξιολογήσεις επιδόσεων και αποτελεσματικότητας μέσα από σταθμισμένες δοκιμασίες και δελτία ιεραρχικής καταγραφής παρά κατανοώντας τον δεσμό εκπαίδευσης-κοινωνίας μέσα από τους ευρύτερους κοινωνικούς, πολιτικούς και οικονομικούς συσχετισμούς στις σύγχρονες καπιταλιστικές ταξικές κοινωνίες (ΣτΜ)]. Αυτός ο εθνικός σχολικός νόμος περιόρισε πολλά μαθήματα στα λεγόμενα «βασικά» της ανάγνωσης και γραφής, των μαθηματικών, των φυσικών επιστημών και κάποιου είδους κοινωνικών επιστημών, ενώ βασιζόταν στην αρχή ότι οι επιδόσεις όλων των μαθητών πρέπει να καταγράφονται και να αξιολογούνται. Παράλληλα με την εφαρμογή του νέου προγράμματος σπουδών, τα αντίστοιχα εγχειρίδια εκδόθηκαν και διανεμήθηκαν από τον εκδοτικό οίκο McGraw-Hill. Η McGraw-Hill αποκόμισε κέρδη που ξεπέρασαν κατά πολύ τα 4 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων ετών ισχύος του νόμου. Η σχέση της McGraw-Hill με τον Πρόεδρο Μπους δεν αναγνωρίστηκε δημοσίως, ενώ παραγκωνίστηκε η σχεδόν εκατονταετής σχέση μεταξύ των οικογενειών Bush και McGraw.

Η εφαρμογή του νόμου αποσπούσε πόρους από κάθε τομέα του προγράμματος σπουδών, μάλιστα, εισήχθησαν νέες ασκήσεις και βιβλία ανάγνωσης, αλφαβητισμού και γραφής που φαινόταν να επιλέγονται τυχαία, ενώ δεν υπήρχε καμία σύνδεση ούτε συσχέτιση ανάμεσα στα βιβλία και τα μαθήματα, με αποτέλεσμα οι εκπαιδευτικοί να περιοριστούν στο ρόλο γραφειοκρατών που απλώς εφάρμοζαν και διαχειρίζονταν ένα ήδη προκαθορισμένο πρόγραμμα σπουδών στις μαθήτριες τους.

Τα μαθήματα της Φυσικής Αγωγής, της Τέχνης, του Θεάτρου, της Μουσικής και της Φιλοσοφίας καταργήθηκαν και η ιδέα της «επιστροφής στα βασικά» έγινε το σύνθημα σε ολόκληρο το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Με το πρόσχημα ότι τα εγχειρίδια και τα μαθήματα βασίζονταν σε επιστημονικά δεδομένα, οι σχολικές περιφέρειες και οι διευθύνσεις σχολείων [schooldivisions–σχολικές διοικητικές βαθμίδες] πιέστηκαν, εξαναγκάστηκαν να προτείνουν τα νέα διδακτικά σχολικά βιβλία-προϊόντα [products], ενώ οι εκπαιδευτικοί παραγκωνίστηκαν και μετατράπηκαν σε απλούς διαβιβαστές μαθημάτων γεμάτων αποσπασματικά και ασύνδετα «γεγονότα». Αν και το νέο πρόγραμμα σπουδών εισήχθη στις αρχές της δεκαετίας του 2000, αναπαρήγαγε ουσιαστικά τα επαναλαμβανόμενα μηχανικά, ανιαρά και επιδερμικά/επιφανειακά μαθήματα των πρώτων δημόσιων σχολείων [αναφορά στα πρώτα δημόσια σχολεία των πουριτανών αποίκων της Νέας Αγγλίας στον Κόλπο της Μασαχουσέτης του 17^ου (ΣτΜ)].

Πολλά σχολεία, ειδικά εκείνα που έδρευαν σε περιοχές με μη λευκό πληθυσμό, αναγκάστηκαν να χρησιμοποιήσουν τα προγράμματα αυτά, ενώ τα σχολεία που βρίσκονταν σε περιοχές με υψηλότερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο συνέχισαν να προσφέρουν μαθήματα Τέχνης, μαθήματα επιλογής και ένα απαιτητικό, πρόσφορο για διανοητική πρόοδο πρόγραμμα σπουδών. Τα παιδιά και οι νέοι στα σχολεία με τα προγράμματα σπουδών της McGraw-Hill και την εμμονή με τις καταγραφές προόδου και τις εξετάσεις υστερούσαν όλο και περισσότερο [fellbehind], στο υπάρχον ήδη φυλετικά διαχωρισμένο και στερημένο κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Σίγουρα, δεν υπήρχε χώρος για κριτική παιδαγωγική στο φιάσκο που εισήγαγε ο Τζορτζ Μπους, και πολλοί/πολλές εκπαιδευτικοί που ξεκίνησαν την καριέρα τους με σκοπό να ενδυναμώσουν και να διαφωτίσουν τις μαθήτριες μέσω του διαλόγου και της κριτικής σκέψης εγκατέλειψαν τη διδασκαλία, αδυνατώντας να αντιμετωπίσουν τη μηχανιστική και μη-κριτική παιδαγωγική του 21ου αιώνα, ενώ άλλοι παρέμειναν ως εκπαιδευτικοί, υιοθετώντας παθητικά τη μετριότητα του Αμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Η διαδικασία κατά την οποία ένας δημόσιος οργανισμός ή μια κρατική υπηρεσία αποκτά τη νομική μορφή και τα χαρακτηριστικά μιας ιδιωτικής επιχείρησης στην αμερικανική [corporatization–εταιρικοποίηση] της αμερικανικής εκπαίδευσης περιορίζει τις επιλογές των μαθητών, καθώς και τη διαισθητική αντίληψη των εκπαιδευτικών ενώ δυσχεραίνει τη μετάδοση νοήματος της διδασκαλίας μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο που επιτελείται και διεξάγεται. Η πίεση για τις εξετάσεις και την επίτευξη σταθμισμένων προτύπων αποτελεί μια σταθερή παράμετρο για όλες τις εκπαιδευτικούς, ωστόσο οι πολιτικοί και διοικητικοί παράγοντες της εκπαίδευσης σπάνια συζητούν και ανταλλάσσουν απόψεις για την εκπαίδευση και την επιτυχία των μαθητών με θετικό τρόπο. Τα ποσοστά αποφοίτησης των Αμερικανών μαθητών μειώνονται κάθε χρόνο και πολλοί εκπαιδευτικοί αναγκάζονται να υποκύψουν και να παραδοθούν αποδεχόμενοι τον αποκλεισμό. Χωρίς μια κριτική παιδαγωγική προσέγγιση και κατανόηση της δύναμης της επιχειρηματικοποίησης στην εκπαίδευση [corporatism] και του νεποτισμού, η Αμερικανική εκπαίδευση συνεχίζει να καταρρέει βυθιζόμενη [continuestoplunge].

Διδασκαλία και εξουσία

Εάν εκδημοκρατίσεις το πρόγραμμα σπουδών, ο αυταρχικός θα δηλώσει ότι σου λείπει η σοβαρότητα.

-PauloFreire, 2014

Θεωρώ ότι χρειάζεται να είμαστε κυνικοί, δηκτικοί προκειμένου να αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε τον τρόπο που θα μελετούμε και θα ασκούμε κριτική στην εξουσία. Ο Freire καθιστά σαφές ότι είναι προς το συμφέρον των εξουσιαστών να διασφαλίζουν ότι οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί ελέγχονται, συμμορφώνονται και στερούνται πρωτοβουλίας. Πράγματι, όσο οι εκπαιδευτικοί δεν είναι σε θέση να συνεργαστούν με τις μαθήτριές τους για την ενδυνάμωση και το όφελός τους, δημιουργώντας και σχεδιάζοντας μαθήματα που να σχετίζονται με τη ζωή και τις ανάγκες των ίδιων των μαθητών, τόσο εκείνοι/εκείνες που κατέχουν την εξουσία θα συνεχίσουν να τη διατηρούν. Όπως είχε σημειώσει ο Paulo, όταν επινοούμε [επινόηση ως διαδικασία σύνθεσης σκέψεων, συναισθημάτων, σχεδίου, επανασχεδιασμού (ΣτΜ)], καταστρώνουμε ένα δημοκρατικό, συλλογικό πρόγραμμα σπουδών μαζί με τους μαθητές μας, κατανοώντας ότι μπορούν να ερμηνεύσουν τον κόσμο και στη συνέχεια να επωφεληθούν από τη γνώση, γινόμαστε εμείς το αντικείμενο κριτικής και δέους από όσους κατέχουν εξαρχής την εξουσία.

Μας αποκαλούν αντισυμβατικούς/εναλλακτικούς εκπαιδευτικούς [hippieteachers], φιλελεύθερους, δίχως ακαδημαϊκή πειθαρχία, αμφισβητούν το έργο μας, ενώ όσοι από εμάς επιδιδόμαστε με την έρευνα και χρησιμοποιούμε ποιοτικές μεθόδους μελέτης και ανάλυσης κατηγορούμαστε ότι δεν είμαστε σχολαστικές ή προσηλωμένες στον τυπικό, άκαμπτο επιστημονικό παράδειγμα. Επιστρέφοντας στις αρχικές μου σκέψεις που περιέγραφαν τη Σχολή της Φρανκφούρτης, πρέπει να έχουμε επίγνωση του ποιος κατέχει την εξουσία και ποια ακριβώς κεφάλαια χρηματοδοτούν την εξουσία, να έχουμε συνείδηση ποιος/ποιοι προτρέπουν, υποκινούν και περιθάλπουν τους δικτάτορες [ποια/ποιες υπαγορεύει/υπαγορεύουν τους κανόνες στους δικτάτορες; – who is dictating to the dictators? (ΣτΜ)]. Οι περισσότερες χώρες, ακόμη και εκείνες που υποστηρίζουν δημοκρατικές αξίες, σπάνια προσκαλούν πολλούς εκπαιδευτικούς ή μαθητές σε επιτροπές για τη διαμόρφωση και θέσπιση των προδιαγραφών για προγραμμάτων σπουδών των σχολείων. Εξάλλου, πάντα ήταν προς το συμφέρον της εξουσίας να κρατά τους αφοσιωμένους και στρατευμένους κριτικούς παιδαγωγούς σε απόσταση, μακριά από τις θέσεις λήψης αποφάσεων. Οι εκπαιδευτικοί που διαθέτουν ελευθερία παιδαγωγικής δράσης προκαλούν φόβο στους ιδεολόγους της κυρίαρχης αντίληψης, όσοι/όσες διδάσκουν στους μαθητές να είναι ελεύθεροι και να δημιουργούν, ενισχύει τον φόβο των κυρίαρχων, καθώς δεν είναι προς το συμφέρον μιας κυβέρνησης να έχει ενδυναμωμένους και διαφωτισμένους μαθητές και εκπαιδευτικούς. Από τη μία πλευρά, η κριτική παιδαγωγική αποτελεί μια απάντηση στην ενεργό συμμετοχή των μαθητών, αλλά από την άλλη δημιουργεί μαθητές που πρέπει να εγκαταλείψουν το «υπαρκτό» σχολείο και να ζήσουν σε έναν κόσμο που άρχεται από το χρήμα και την κατοχή εξουσίας. Πώς αντιμετωπίζουμε αυτό το ζήτημα; Πώς δημιουργούμε έναν δημοκρατικό τρόπο ύπαρξης στην εκπαίδευση, απαλλαγμένο από κυβερνητική χειραγώγηση, επιρροή και έλεγχο; Ως δάσκαλοι παιδαγωγών, προσπαθούμε να είμαστε ειλικρινείς και άμεσοι, να συνεργαζόμαστε με τις υποψήφιες εκπαιδευτικούς μας για να εντοπίσουμε και να αναγνωρίσουμε τις κρυφές παγίδες και δυσκολίες της κριτικής παιδαγωγικής προσέγγισης και να είμαστε αρκετά έξυπνοι, να διαθέτουμε αντίληψη της πραγματικότητας ώστε να παρακάμψουμε και να αντιπαρέλθουμε τον πολιτικό έλεγχο των σχολείων.

Η κληρονομιά του Paulo Freire: ανάμεσα στη νοοτροπία της ριζοσπαστικής κουλτούρας και την απελευθερωτική Πράξη

Προδήλως, είναι σαφές ότι ο Paulo Freireμε επηρέασε. Η ανάγνωση του βιβλίου, Παιδαγωγική του Καταπιεζόμενου, κατά τη διάρκεια των μεταπτυχιακών μου σπουδών, μου επέτρεψε να ονομάσω και να εντοπίσω τα κενά και τις αποτυχίες της δικής μου πορείας στην εκπαίδευση. Η ικανότητα του Freire να αναδεικνύει τα θέματα της εκπαίδευσης, της εξουσίας, της καταπίεσης και της διαφώτισης με οδήγησε στο δικό μου μονοπάτι προς την κριτική παιδαγωγική. Είχα την ευκαιρία να γνωρίσω προσωπικά και να συνεργαστώ με τον Πάολο τη δεκαετία του 1990, ήταν τόσο αυθεντικός και παρών όσο κανένας άλλος που έχω γνωρίσει ποτέ. Το γέλιο του, η αγάπη του για τους ανθρώπους, το φαγητό και το ποδόσφαιρο παραμένουν ζωντανά στη μνήμη μου, όπως και ο τρόπος με τον οποίο μιλούσε για τη ριζοσπαστική αγάπη και τη ζωή. Στη διάρκεια της συνεργασίας μας με τον Freire για τη συγγραφή του βιβλίου του, Οι εκπαιδευτικοί ως εργάτες πολιτισμού: Δέκα επιστολές προς εκείνους τολμούν να διδάξουν, συνέθεσα το επίμετρο της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου, και θα κλείσω με ένα απόσπασμα από αυτό το κείμενο: «Ο Πάολο δεν είχε ποτέ την πρόθεση, τόσο το έργο όσο και η ιδεολογία του να υιοθετηθούν ως κάποιου είδους ευαγγελίου, μεθοδολογίας, ταξινομίας ή εκπαιδευτικής «γρήγορης λύσης». Οι πρώιμες εργασίες και μελέτες του είχαν σχεδιαστεί ειδικά για να χρησιμοποιηθούν στους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς με τους οποίους συνεργαζόταν και συμβίωνε… Ο Πάολο δεν ήθελε ποτέ να είναι τα πάντα για όλους, και όσοι έχουν αντίρρηση για το έργο του θα έπρεπε, με τέσσερις λέξεις: να μην το χρησιμοποιούν. Παραδόξως, αφιέρωσε αρκετά κείμενα (πολλές λέξεις) κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζητώντας συγγνώμη για ακούσιες παραλείψεις και τις πολιτικά μη ορθές, εσφαλμένες στιγμές στα προηγούμενα έργα του. Αυτός ήταν ο Πάολο… ταπεινός, χωρίς ποτέ να επιδιώκει να εμπλακεί σε έναν διάλογο που θα πλήγωνε ή θα έβλαπτε κανέναν (δηλαδή, όλους/όλες εκτός από όσους/όσες ανήκαν στην κυρίαρχη κουλτούρα). Όταν επρόκειτο για όσους κατείχαν την εξουσία, ο Πάολο χρησιμοποιούσε τα λόγια του, τον λόγο του. Μας δίδαξε ότι χωρίς να εντοπίσουμε και να ονοματίσουμε τις δυνάμεις εξουσίας που επιβάλλουν τον έλεγχο και διαμορφώνουν τη δεσπόζουσα αντίληψη που ηγεμονεύει μεταξύ των πολιτών, δε θα μπορούσαμε ποτέ να επιτύχουμε την ενδυνάμωση ή τηνοητική διαύγεια και την εμβρίθεια σκέψης. Το καθήκον μας, ως δασκάλων των περιθωριοποιημένων, των απόβλητων και των στερημένων των ουσιαστικών δικαιωμάτων μαθητών, είναι να διευκολύνουμε την κατανόηση της καταγωγής και της προέλευσης της ιδεολογίας των εξουσιαστών, καθώς και του τρόπου με τον οποίο αυτή η διαδικασία κατανόησης σχετίζεται και συνδέεται με την καταπίεση αλλά και τη χειραφέτηση. Ήταν ατρόμητος στην υπεράσπιση όσων δεν είχαν εξουσία, ήταν απτόητος στον θυμό και την αγανάκτησή του απέναντι στους ενδιάμεσους που λειτουργούσαν ως ιμάντες εξουσίας και παρεμβαίναν στα σχολεία και στις κοινότητές μας. Ο Πάολο δεν είχε χρόνο να προασπίσει τον εαυτό του. Ήταν πολύ απασχολημένος προσπαθώντας να καταστήσει την παιδαγωγική εφικτή. Όσοι/όσες έχουν αφιερώσει χρόνο προσπαθώντας να εξηγήσουν γιατί δεν αντλούν δύναμη από το έργο του ή από τον επιστημονικό λόγο της κριτικής παιδαγωγικής, είναι εκείνοι/εκείνες που δε βρίσκονται σε θέση να κατανοήσουν το βάθος της αφοσίωσης και της ταπεινότητας που πρέπει να τη συνοδεύουν. Δεν τρέφω πολλές ελπίδες γι’ αυτούς, αν και πιστεύω ότι ο Πάολο δεν έχασε ποτέ την ελπίδα του» (Steinberg, 2005).

Είναι απαραίτητο η αδυναμία των αδύναμων, εκείνων που δεν κατέχουν εξουσία να μετατραπεί σε δύναμη ικανή να διακηρύξει τη δικαιοσύνη. Για να συμβεί αυτό, απαιτείται η πλήρης απόρριψη της μοιρολατρίας (του φαταλισμού). Είμαστε πλάσματα ικανά να μεταμορφώνουν και όντα ικανά να προσαρμόζονται.

-PauloFreire, 1972

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

1. Freire, P. (2014). Pedagogy of Hope: Reliving Pedagogy of the Oppressed [Παιδαγωγική της Ελπίδας: Επανεξέταση της Παιδαγωγικής των Καταπιεσμένων]. New York: Bloomsbury Press.

2. Freire, P. (2000). Pedagogy of Freedom: Ethics, Democracy, and Civic Courage [Παιδαγωγική της Ελευθερίας: Ηθικά, Δημοκρατία και Πολιτικό Κουράγιο].

3. Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed [Παιδαγωγικής του Καταπιεζόμενου]. New York: Continuum Books.

4. Horton, M. & Freire, P. (1990). We Make the Road by Walking: Conversations on Education and Social Change [«Ο δρόμος φτιάχνεται περπατώντας»: Συζητήσεις για την εκπαίδευση και την κοινωνική αλλαγή]. Philadelphia: Temple University Press.

5. Shaull, R. (1970). “Introduction.” In Pedagogy of the Oppressed. Freire, P [Εισαγωγή – Η Αγωγή του Καταπιεζόμενου]. New York: Continuum Books.

6. Steinberg, S. (2005). “Afterword.” Teachersas Cultural Workers: Letters to Those Who Dare Teach [Επίμετρο – Οι εκπαιδευτικοί ως εργάτες πολιτισμού: Δέκα επιστολές προς εκείνους που τολμούν να διδάξουν]. Boulder, Co: Westview Press.

*Πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία άρθρου: Prof. Shirley R. Steinberg, PhD, University of Calgary, Canada: “Hopeful Provocations for a Dialogue with Critical Pedagogy”, July 2021, Academicus International Scientific Journal; 24:124-129. DOI:10.7336/academicus. 2021.24.08. LicenseCCBY-NC-ND 4.0

– Η μετάφραση ακολουθεί την τυχαία επιλογή αρσενικής ή θηλυκής κατάληξης ή της διπλής αναγραφής θηλυκής και αρσενικής κατάληξης.

– Ευχαριστούμε την καθηγήτρια ShirleyR. Steinberg για την παραχώρηση άδειας προκειμένου να μεταφραστεί το κείμενό της.

Η Shirley R. Steinberg είναι καθηγήτρια Παιδαγωγικής (στο Πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι, του Καναδά), εκπαιδευτικός, συγγραφέας, ακτιβίστρια, σκηνοθέτης, το έργο της οποίας επικεντρώνεται στην κριτική παιδαγωγική, τη μετασχηματιστική ηγεσία, την κοινωνική δικαιοσύνη και τις πολιτισμικές σπουδές. Έχει συγγράψει και επιμεληθεί πολυάριθμα βιβλία και άρθρα σχετικά με τις παιδαγωγικές προσεγγίσεις ισότητας και την ηγεσία, τον αστικό πολιτισμό και τον πολιτισμό της νεολαίας, τις κοινοτικές σπουδές, τις πολιτισμικές σπουδές, την ισλαμοφοβία, καθώς και ζητήματα ένταξης, φυλής, κοινωνικής τάξης, φύλου και σεξουαλικότητας. Ιδρυτική συντάκτρια του περιοδικού «Taboo: The Journal of Culture and Education», ιδρυτική και διευθύνουσα συντάκτρια του περιοδικού «The International Journal of Critical Pedagogy», καθώς και συνιδρύτρια και συν-συντάκτρια του περιοδικού «The International Journal for Leadership in Learning». Εργάστηκε στον εκδοτικό οίκο PeterLang ως εκτελεστική συντάκτρια στον τομέα της εκπαίδευσης για είκοσι χρόνια, ενώ, μαζί με τον Joe L. Kincheloe, δημιούργησε τη σειρά: Counterpoints: Studies in the Postmodern Theory of Education, τη μεγαλύτερη εκδοτική σειρά για την εκπαίδευση. Ως διοργανώτρια του Διεθνούς Ινστιτούτου Κριτικής Παιδαγωγικής και Μετασχηματιστικής Ηγεσίας [freireproject.com] το έργο της επικεντρώνεται στη δημιουργία μιας παγκόσμιας κοινότητας μετασχηματιστικών εκπαιδευτικών και κοινωνικών λειτουργών που ασχολούνται με τη ριζοσπαστική αγάπη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την τοποθέτηση της εξουσίας μέσα σε κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια. Για τη Shirley Steinberg, ο «κριτικός πολυπολιτισμικός» είναι μια παιδαγωγική προσέγγιση που εστιάζει στη διασταύρωση της εξουσίας, της ταυτότητας και της γνώσης. Η καθηγήτρια Steinberg παρουσίασε το πλαίσιο αυτής της γεφύρωσης στο βιβλίο της του 2001, Multi/Intercultural Conversations, αν και οι Kincheloe και Steinberg εισήγαγαν την έννοια στο βιβλίο τους του 1997, Changing Multiculturalism. Ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της παιδαγωγικής, αποσαφηνίζεται σε μια θέση που ονομάζεται «κριτικός πολυπολιτισμικός», η οποία περιγράφεται θετικά στο βαθμό που διερευνά «τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία διαμορφώνει τη συνείδηση»… Η φυλή, το φύλο και η κοινωνική τάξη θεωρούνται αλληλένδετα ως μορφές καταπίεσης που έχουν τις ρίζες τους στις κοινωνικές και οικονομικές δομές. Τα μαθήματα της Steinberg περιστρέφονται γύρω από την κριτική παιδαγωγική προσέγγιση των μέσων ενημέρωσης. Κεντρική θέση κατέχει η αντίληψη ότι οι κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές δυνάμεις επηρεάζουν την ανθρώπινη δράση. Η Steinberg και ο Kincheloe εισάγουν την έννοια της «kinderculture» στο βιβλίο τους, Kinderculture: The Corporate Construction of Childhood, μια συλλογή δοκιμίων που εστιάζει στην κοινωνική κατασκευή της παιδικής ηλικίας στη σύγχρονη Αμερική. Το 1993, οι Kincheloe και Steinberg έφεραν επανάσταση στις έννοιες της γνωστικής λειτουργίας με το πρωτοποριακό τους άρθρο, «A Tentative Description of Post-Formal Thinking: The Critical Confrontation with Cognitive Theory», που δημοσιεύθηκε στο Harvard Education Review, εφιστώντας την προσοχή στις θετικιστικές παραδοχές που διατυπώνονται σε μεγάλο μέρος των συγκεκριμένων αναλύσεων στο έργο του Jean Piaget.

Κείμενα της καθηγήτριας Shirley R. Steinberg στα ελληνικά:

❖ ShirleyR. Steinberg, JoeKincheloe, PeterMcLaren, «Πρόλογος των επιμελητών αγγλικής έκδοσης», στο PauloFreire, Οι εκπαιδευτικοί ως εργάτες πολιτισμού: Δέκα επιστολές σε αυτούς που τολμούν να διδάξουν, επιμέλεια έκδοσης: Τάσος Λιάμπας, μετάφραση: Μ. Νταμπαράκης, Εκδόσεις Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2009, σσ. 59-62.

❖ ShirleyR. Steinberg, «Κριτική έρευνα πολιτισμικών σπουδών: Η ιδιοκατασκευή στην πράξη», στο Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Μεσαίωνα, επιμέλεια: Μαρία Νικολακάκη, μετάφραση: Α. Δενδάκη, Ν. Πατέλης, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα, 2011, σσ. 345-379.

Βιογραφικό σημείωμα της ShirleyR. Steinberg, στην ενότητα, «Σχετικά με τους συγγραφείς», από το βιβλίο,Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Μεσαίωνα, επιμέλεια: Μαρία Νικολακάκη, μετάφραση: Α. Δενδάκη, Ν. Πατέλης, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα, 2011, σσ. 538-539:

«Η Shirley R. Steinberg είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια και συνιδρύτρια και διευθύντρια του The Pauloand Nita Freire International Project for Critical Pedagogy. Έχει γράψει και επιμεληθεί πολλά βιβλία πάνω στην Κριτική Παιδαγωγική, στην αστική και τη νεανική κουλτούρα και στις πολιτισμικές σπουδές. Τα πιο πρόσφατα βιβλία της είναι τα ακόλουθα: Kinderculture: The Corporate Construction of Childhood (2010), 19 Urban Questions: Teaching in the City (2010) και Diversity andMulticulturalism: A Reader (2009). Έχει συνεργαστεί στη συγγραφή βιβλίων, μεταξύ των οποίων είναι τα εξής: Christotainment: Selling JesusThrough Popular Culture (2009), Teaching Against Islamophobia (2010),Encyclopedia of Boyhood Culture (2010), Media Literacy: A Reader(2007), τοβραβευμένο Contemporary Youth Culture: An InternationalEncyclopedia και The Miseducation of the West: How Schools and MediaDistort Our Understanding of the Islam World (2004). Τα πιο πρόσφατα βιβλίατης είναι το Writing and Publishing (2010) και το The Bricolageand Qualitative Research (2010). Πιστεύει σε μία παγκόσμια κοινότητα από εκπαιδευτικούς και κοινωνικούς εργάτες που στοχεύουν σε μετασχηματισμούς, ασκούν τη ριζοσπαστική αγάπη, την κοινωνική δικαιοσύνη καιτην τοποθέτηση της εξουσίας μέσα στα κοινωνικά και πολιτιστικά περιβάλλοντα».

PauloFreire, Η Αγωγή του Καταπιεζόμενου (1970)

Πρώτη έκδοση στα αγγλικά, 1972

Πρώτη έκδοση στα ελληνικά, 1977

The post Ενθαρρύνοντας την ελπίδα για έναν διάλογο με την Κριτική Παιδαγωγική first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Μετάφραση-επιμέλεια: Γιάννης Κάσκαρης, Ιούλιος, 2026.

Από τον τραμπισμό μέχρι τις απαγορεύσεις βιβλίων, ο αγώνας για τα σχολεία και τη δημόσια μνήμη αποκαλύπτει μια βαθύτερη μάχη για τη δημοκρατία, την κριτική σκέψη και το μέλλον της πολιτικής ζωής.

PETER Mc LAREN ⦁Τρίτη 16 Ιουνίου 2026

https://www.laprogressive.com/education-reform/learning-to-remember

Η εποχή του Trump αναγγέλθηκε υπό τον ήχο ενός εκκωφαντικού σαλπίσματος [trumpet–παρήχηση, ηχομιμητισμός με το επώνυμο Trump και [το μουσικό όργανο trumpet – ΣτΜ], γνωστοποιώντας σε κάθε ενδιαφερόμενο/-η το τέλος της ιστορίας. Συντελέστηκε, μάλιστα, ως απότοκο μιας συγκομιδής. Το φαντασμαγορικό θέαμα ξεπρόβαλε άξαφνα, αδόκητα, αλλά οι σπόροι είχαν φυτευτεί δεκαετίες πριν. Πολύ πριν από τις συγκεντρώσεις, τα συνθήματα, τις προσβολές και το καρναβάλι των παραπόνων και της μεμψιμοιρίας, μια πιο αθόρυβη μεταμόρφωση λάμβανε χώρα στον ίδιο τον πυρήνα της παιδείας και του πολιτισμού μας. Η δημόσια μνήμη εξασθενούσε. Βαθμηδόν, η ιστορική συνείδηση εκκενωνόταν, αποψιλωνόταν. Η πολιτική παιδεία αντικαθίστατο όλο και περισσότερο από τη φιέστα και τα οπτικά τεχνάσματα. Οι θεσμοί που είχαν αναλάβει μέχρι πρότινος να καλλιεργούν και να αναπτύσσουν τη δημοκρατική φαντασία και τη δημιουργική έμπνευση μετατρέπονταν προοδευτικά, σταδιακά σε εχθρούς του έθνους.

Ο Trump εμφανιζόταν εντυπωσιακά θεαματικός, αλλά οι συνθήκες που έκαναν την παρουσία του υλοποιήσιμη ωρίμαζαν εδώ και πολλές γενιές.

Από άκρη σε άκρη της υφηλίου, τα αυταρχικά κινήματα ξεκινούν όλο και πιο συχνά το εγχείρημα της πολιτισμικής τους επέλασης και κυριαρχίας με οικείους τρόπους και μεθόδους. Επιτίθενται στα πανεπιστήμια. Αναθεωρούν τα σχολικά βιβλία. Απαγορεύουν λέξεις. Ελέγχουν τους εκπαιδευτικούς. Αποσυναρμολογούν ή καταργούν κοινούς χώρους όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονται για να συλλογιστούν κριτικά τον κόσμο στον οποίο ζουν. Επιπρόσθετα, εμφανίζουν τις διεργασίες αποκαθήλωσης της συλλογικής δράσης, ήσσονες πράξεις μπροστά στα δηλωτικά περιστατικά επεισόδια των εκλογών, της νομοθεσίας, των εκτελεστικών διαταγμάτων και των πολιτικών συγκρούσεων. Ωστόσο, τα ίδια τα αυταρχικά κινήματα κατανοούν κάτι που οι δημοκρατίες συχνά λησμονούν: η εξουσία δεν εξασφαλίζεται ποτέ μόνο μέσω στρατών, αστυνομικών δυνάμεων, φυλακών ή συσσώρευσης πλούτου και χλιδής. Η εξουσία επιβάλλεται διαμορφώνοντας, κυβερνώντας και κατευθύνοντας τη συνείδηση.

Χρειάζεται να διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι θυμούνται.

Χρειάζεται να διαμορφώσει τι/ποιους θα φοβούνται.

Χρειάζεται να διαμορφώσει ποιον θα ενοχοποιούν.

Χρειάζεται να διαμορφώσει το μέλλον που οι άνθρωποι θα μπορούν να φανταστούν/διανοηθούν.

Γίνονται, έτσι, ευνόητοι οι λόγοι που οι εκφραστές της αυταρχικής πολιτικής στρέφουν τόσο συχνά την προσοχή τους προς τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τις βιβλιοθήκες, τους καλλιτέχνες, τις διανοούμενες, τους δημοσιογράφους και τις εκπαιδευτικούς. Οι θεσμοί αυτοί που αναφέρθηκαν δεν αποτελούν απλώς μόνο χώρους γνώσης. Είναι χώροι όπου τα άτομα κατακτούν τη γλώσσα που απαιτείται για να αμφισβητήσουν την ίδια την εξουσία. Όταν κάθε σχολική τάξη είναι ικανή να καλλιεργήσει τον κριτικό χειραφετητικό στοχασμό τότε μετατρέπεται σε πιθανή απειλή, καθώς συγκροτεί πολίτες παρά υπηκόους.

Η επίθεση κατά της εκπαίδευσης δεν αποτελεί, επομένως, απλά μια επίθεση κατά της πληροφορίας και της πληροφόρησης. Απαρτίζει επίθεση κατά των κοινωνικών συνθηκών που καθιστούν δυνατή την ανεξάρτητη σκέψη. Αντιλήφθηκα και συνειδητοποίησα βαθύτερα αυτό το γεγονός μετά την υποστήριξη της διδακτορικής μου διατριβής το 1985. Ύστερα από μια ανεπιτυχή αναζήτηση θέσης εργασίας στον Καναδά, κατέληξα τελικά στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι στο Οχάιο [Miami University of Ohio], όπου δίδασκε ο Henry Giroux.

Ανατρέχοντας πίσω στο παρελθόν, αυτή η συνάντηση μοιάζει λιγότερο με μια κοινωνική ή επαγγελματική επαφή ομότεχνων που αφορούσε την πορεία μου στο πανεπιστήμιο και περισσότερο με μια ευτυχή συγκυρία. Σε μια εποχή που η κριτική εκπαιδευτική θεωρία και πράξη καταλάμβανε μόνο μια μικρή και συχνά αμφισβητούμενη γωνιά της ακαδημαϊκής ζωής εν γένει, η συνάντησή μου με τον Henry ήταν σαν να ανακάλυπτα έναν θαμμένο θησαυρό σε κάποιο ερημονήσι. Σε μια περίοδο που κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο: η τεχνοκρατική αντίληψη, οι διαχειριστικές μεταρρυθμίσεις και η υποβάθμιση της εκπαίδευσης σε αφυδατωμένη επαγγελματική κατάρτιση, αντάμωσα έναν συνοδοιπόρο αφοσιωμένο σε ένα ριζικά διαφορετικό όραμα για την εξέλιξη της εκπαίδευσης και της παιδαγωγικής.

Η πνευματική ευφυΐα του Henry υπήρξε άρρηκτα συνδεδεμένη τόσο με τους ανθρώπους όσο και με τον ίδιο τον κόσμο της εργατικής τάξης που τον διαμόρφωσαν. Πριν γίνει ένας από τους πιο εμβληματικούς θεωρητικούς των κοινωνικών επιστημών και της παιδαγωγικής της γενιάς του, είχε εργαστεί ως λούστρος, διανομέας εφημερίδων, μαχητής του μεροκάματου στους δρόμους της γειτονιάς του, υπήρξε κάποιος που έμαθε από νωρίς ότι η επιβίωση απαιτούσε συχνά σθένος και θάρρος απέναντι στην απειλή και τον εκφοβισμό. Αυτό το υπόβαθρο ουδέποτε εξαφανίστηκε πίσω από τα επιτεύγματα της ακαδημαϊκής του ζωής. Αντιθέτως, έδωσε στη μελετητική του εργασία τη χαρακτηριστική στιβαρή ηθική του επιρροή και αξία. Ο Henry έφερε στη θεωρία μια ατρόμητη, ρωμαλέα στάση που σπάνια συναντάται στα πανεπιστήμια και ακόμη πιο σπάνια διατηρείται για δεκαετίες. Αντιμετώπισε τις πολιτικές επιθέσεις και την ιδεολογική εχθρότητα στο πρόσωπό του, ακόμα και την αντιπαλότητα όταν προσέγγιζε κριτικά, αμφισβητώντας πολλά δημοφιλή διανοητικά ρεύματα του συρμού, αταλάντευτος, με μια σταθερότητα και συνέπεια, ενώ θα είχε κάμψει και καταβάλλει πολλούς/πολλές άλλες/άλλους στη θέση του. Με οξύνοια και ευστροφία ποτέ δεν απομακρύνθηκε, ούτε αποσυνδέθηκε από τους αγώνες των λαϊκών ανθρώπων. Χρησιμοποιούσε τις ιδέες όχι ως διακοσμητικά στοιχεία της επιστημονικής έρευνας, αλλά ως εργαλεία στον ευρύτερο αγώνα για την ανθρώπινη χειραφέτηση.

Για μένα, η φιλία μας αποτέλεσε πηγή δύναμης σε περιόδους που η ίδια η κριτική παιδαγωγική δεχόταν επιθέσεις από την ακροδεξιά. Ο Henry ανέδειξε όχι μόνο έναν τρόπο πώς να σκέφτεται κανείς κριτικά, αλλά και πώς να αντιστέκεται και να αντέχει πολιτικά. Το παράδειγμά του φανέρωσε ότι η πνευματική εργασία, στην καλύτερη εκδοχή της, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το ηθικό θάρρος [moral courage].

Στις περιγραφές της διανοητικής βιογραφίας και στις αφηγήσεις της πνευματικής ζωής απουσιάζει σχεδόν πάντα η σημασία, η βαρύτητα της φιλίας. Οι ιδέες δεν αναδύονται απλώς από τα βιβλία, τα επιστημονικά περιοδικά, τα συνέδρια και τις αίθουσες διαλέξεων. Διαμορφώνονται μέσα από τις σχέσεις. Αναπολώντας τα χρόνια που πέρασα με τον Henry Giroux, συνειδητοποιώ ότι μέρος του πιο σημαντικού έργου μας δεν πραγματοποιήθηκε σε επίσημα ακαδημαϊκά πλαίσια, αλλά στις αμέτρητες συζητήσεις και τον διάλογο που συνόδευαν την καθημερινή μας ζωή. Συζητούσαμε για ιδέες, απόψεις, θέσεις κατά τη διάρκεια μακρινών διαδρομών με το αυτοκίνητο προς τα ραντεβού με τους γιατρούς, στα γραφεία μας, κατά τη διάρκεια γευμάτων, σε μπαρ μετά από δημόσιες διαλέξεις, καθώς και στους χώρους συναναστροφής ανάμεσα στις επαγγελματικές υποχρεώσεις, εκεί όπου η στοχαστική σκέψη καθίσταται δυνατή και πραγματοποιήσιμη.

Οι συζητήσεις μας πότε δεν ήταν αυστηρά ακαδημαϊκές, περισσότερο αποτελούσαν μέρος μιας κοινής προσπάθειας να κατανοήσουμε έναν κόσμο που μεταβαλλόταν ραγδαία αλλά κυρίως να υπερασπιστούμε τις δημοκρατικές δυνατότητες της εκπαίδευσης σε μια πολιτική περίοδο που γινόταν όλο και πιο απεχθής και κακόβουλη. Προκαλούσαμε ο ένας τον άλλον, βελτιώναμε τα επιχειρήματα του άλλου, μοιραζόμασταν τις αμφιβολίες μας, γιορτάζαμε με ενθουσιασμό τα κοινά μας συμπεράσματα και συχνά βρισκόμασταν να ενισχύουμε και να συνδράμουμε ο ένας τον αγώνα του άλλου στην αντιμετώπιση του οπορτουνισμού, του αντιδιανοουμενισμού και όλων εκείνων των δυνάμεων που επιδίωκαν να περιορίσουν και να συρρικνώσουν τους ορίζοντες της κριτικής σκέψης.

Η ιστορία της κριτικής παιδαγωγικής συχνά καταγράφεται και καταχωρείται μέσα από βιβλία και δημόσιες παρεμβάσεις. Ωστόσο, υπάρχει μια άλλη αφήγηση κάτω από την επιφάνεια, που αφορά τα πεπραγμένα και την εξιστόρηση των σχέσεων φιλίας, της αλληλεγγύης και της πνευματικής συντροφικότητας που στήριξαν το έργο μας όταν οι πολιτικές πιέσεις εντάθηκαν και η θεσμική, καταστατική υποστήριξη και συμπαράσταση εξασθενούσε. Από πολλές απόψεις, η δύναμη της κριτικής παιδαγωγικής πάντα εντοπίζεται όχι μόνο στις ιδέες της, καθώς ενυπάρχει στις ανθρώπινες σχέσεις μέσω των οποίων οι συγκεκριμένες αυτές ιδέες καλλιεργήθηκαν, αναδείχτηκαν, συζητήθηκαν, αναθεωρήθηκαν και προωθήθηκαν.

Ο Henry κι εγώ δεν ήμασταν ποτέ απλώς συνάδελφοι που ακολουθούσαν παράλληλες σταδιοδρομίες. Ήμασταν σύντροφοι στο ταξίδι, αφοσιωμένοι σε ένα κοινό εγχείρημα. Μαζί επιδιώξαμε να διευρύνουμε τα όρια της εκπαιδευτικής θεωρίας και πρακτικής, να εμβαθύνουμε τη δημοκρατική υπόσχεση της κριτικής παιδαγωγικής και να αντισταθούμε στις δυνάμεις που επιδίωκαν να τιθασεύσουν, να οικειοποιηθούν [domesticate], να αποπολιτικοποιήσουν ή να εμπορευματοποιήσουν την εκπαίδευση. Εκείνο που υποστήριξε και ενίσχυσε αυτή την προσπάθεια όλα αυτά τα χρόνια δεν ήταν απλώς η διανοητική σύμπλευση, αλλά η κοινή μας πεποίθηση ότι οι ιδέες έχουν σημασία, ακριβώς επειδή η ζωή των ανθρώπων έχει σημασία. Συμβαίνει, ορισμένες φιλίες να γίνονται τμήμα της βιογραφίας ενός ανθρώπου, άλλες πάλι φιλίες, γίνονται κομμάτι της πνευματικής του διαμόρφωσης. Υπάρχουν, όμως εκείνες, οι πιο σπάνιες φιλίες,που γίνονται αναπόσπαστο μέρος τόσο του βίου, των εμπειριών και της μνήμης ενός ανθρώπου όσο και της πνευματικής, στοχαστικής ανέλιξής του, εκείνες οι ανεκτίμητες φιλίες που καθορίζουν τον άνθρωπο στην ενότητα και την πληρότητά του.

Μια άλλη, εξίσου μεταμορφωτική συνάντηση για εμένα συνέβη χάρη στον Paulo Freire. Ο χρόνος που πέρασα μαζί του, στο São Paulo,παραμένει μια από τις περισσότερο καθοριστικές και σημαδιακές εμπειρίες της πνευματικής μου ζωής. Εκείνο που με εντυπωσίασε δεν ήταν απλώς η δύναμη των ιδεών του, αλλά η βαθιά ανθρωπιά από την οποία αυτές αναδύονταν. Ο Freire διέθετε τη σπάνια ικανότητα να συνδυάζει την αυστηρή πολιτική ανάλυση με την ταπεινότητα, τη γενναιοδωρία, το χιούμορ και την ελπίδα. Η παρουσία του μου υπενθύμισε ότι η κριτική παιδαγωγική δεν προοριζόταν ποτέ να είναι απλώς ένας επιπλέον ακαδημαϊκός λόγος, μια ακόμη επιστημονική πειθαρχία μελέτης και ανάλυσης. Ήταν ένας τρόπος να ζει κανείς στον κόσμο με ηθική συνείδηση, μια δέσμευση για τον εξανθρωπισμό απέναντι στις δυνάμεις που υποβιβάζουν τους ανθρώπους σε αντικείμενα, εμπορεύματα, στατιστικά δεδομένα ή όργανα εξουσίας.

Κοιτάζοντας πίσω, συχνά σκέφτομαι τον Henry Giroux και τον Paulo Freire ως δύο προσωπικότητες που καταλαμβάνουν διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές θέσεις μέσα στον ίδιο διανοητικό κύκλο. Ο ένας μου δίδαξε τη σημασία του θάρρους στην αντιμετώπιση της εξουσίας. Ο άλλος μου δίδαξε την αναγκαιότητα της ελπίδας στην αντιμετώπιση της απελπισίας. Μαζί συνέβαλαν στη διαμόρφωση της αντίληψής μου ότι η κριτική παιδαγωγική δεν είναι, τελικά, ούτε μέθοδος ούτε θεωρία. Είναι ένα ηθικό και πολιτικό εγχείρημα αφιερωμένο στη διεύρυνση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης ελευθερίας.

Μέσα από αυτές τις ανθρώπινες σχέσεις συνειδητοποίησα μια αλήθεια που από τότε με συνοδεύει: η εκπαίδευση δεν αφορά ποτέ απλώς τη μετάδοση γνώσεων. Αφορά τη διαμόρφωση τρόπων ύπαρξης μέσα στον κόσμο. Η βαθύτερη κατανόηση αυτής της αντίληψης βρίσκεται στο επίκεντρο της κριτικής παιδαγωγικής.

Σε αντίθεση με τις καρικατούρες της, η κριτική παιδαγωγική δεν αφορά τον δογματισμό και την συστηματική χειραγώγηση . Δεν είναι μια πολιτική κατήχηση που μεταμφιέζεται σε διδασκαλία. Στον πυρήνα της, η κριτική παιδαγωγική ξεκινά με ένα βαθύτερο, θεμελιώδες ανθρώπινο ερώτημα: Ποιοι “γινόμαστε” και ποιες είναι οι κοινωνικές σχέσεις μέσα από τις οποίες διαμορφωνόμαστε;

Οι άνθρωποι δεν εισέρχονται στην ιστορία ως αποτέλεσμα μιας τυποποιημένης διεργασίας σε κάποιο εργοστάσιο παραγωγής προϊόντων. Ανταποκρινόμαστε σε ποικίλες ανάγκες του εαυτού μας, αντεπεξερχόμαστε μέσα από πολλαπλές και συχνά αντιφατικές ταυτότητες — ως εργαζόμενοι και πολίτες, ως αποδέκτες εικόνων, πληροφοριών αλλά και ως δημιουργοί, ως άτομα και ως δημόσια πρόσωπα. Ζούμε σε κοινωνικούς κόσμους που διαμορφώνονται από σχέσεις τάξης, φυλής, φύλου, πολιτισμού, γλώσσας και εξουσίας. Η κριτική παιδαγωγική μας καλεί να εξετάσουμε αυτές τις διαφορετικές, επιμέρους εκφάνσεις του εαυτού, όχι ως μεμονωμένες ψυχολογικές καταστάσεις, αλλά ως ιστορικά διαμορφωμένες μορφές ζωής που εντάσσονται σε ευρύτερους κοινωνικούς, πολιτικούς, οικονομικούς και πολιτισμικούς σχηματισμούς.

Η καλλιέργεια του κριτικού γραμματισμού, το επίτευγμα της απόκτησης κριτικής σημαίνει να κατανοήσουμε ότι η προσωπική βιογραφία και η ιστορία αλληλοεπιδρούν. Σημαίνει να αναγνωρίσουμε ότι τα προσωπικά μας προβλήματα συνδέονται συχνά με δημόσια ζητήματα, σημαίνει ότι οι φιλοδοξίες μας προβάλλουν, αναδύονται μέσα σε συστήματα εξουσίας και ότι αυτό που φαίνεται φυσικό ή δεδομένο είναι συχνά συνέπεια ιστορικών αγώνων, των οποίων οι απαρχές τους έχουν ξεχαστεί.

Για την κριτική παιδαγωγική η ίδια η συνείδηση συγκροτείται ως κοινωνικό δημιούργημα. Διαμορφώνεται μέσω της γλώσσας, των θεσμών, των μέσων ενημέρωσης, του πολιτισμού και των καθημερινών κοινωνικών πρακτικών. Ωστόσο, ακριβώς επειδή η συνείδηση είναι κοινωνικό δημιούργημα, μπορεί επίσης να μετασχηματιστεί. Εδώ είναι που η ελπίδα εισέρχεται στο εγχείρημα — όχι ως συναισθηματισμός, αλλά ως ιστορική δυνατότητα.

Το κεντρικό καθήκον, η δέσμευση της κριτικής παιδαγωγικής είναι να καταστήσει ορατές τις δυνάμεις που διαμορφώνουν την καθημερινή ζωή: τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής, την κατανομή της εξουσίας και των πόρων, τις πολιτισμικές αφηγήσεις που οργανώνουν την κοινή λογική, τις ιδεολογίες που παρουσιάζουν την ανισότητα ως πεπρωμένο, καθώς και τις θεσμικές ρυθμίσεις που επιβραβεύουν ορισμένες μορφές ζωής, ενώ περιθωριοποιούν άλλες.

Ωστόσο η κριτική[critique] από μόνη της δεν επαρκεί.

Η κριτική παιδαγωγική δίνει εξίσου μεγάλη σημασία στη φαντασία. Δίχως την κριτική, η φαντασία μετατρέπεται σε ψευδαίσθηση. Χωρίς τη φαντασία, η κριτική μετατρέπεται σε απόγνωση.

Η σχέση μεταξύ κοινωνικής δικαιοσύνης και φαντασίας είναι, επομένως, αναπόδραστα διαλεκτική. Δεν μπορούμε να αγωνιστούμε για έναν πιο δημοκρατικό κόσμο, αν πρώτα δεν μπορέσουμε να τον φανταστούμε. Ούτε μπορούμε να φανταστούμε εναλλακτικές εκδοχές του μέλλοντος χωρίς να εξετάσουμε κριτικά τις συνθήκες που περιορίζουν, συρρικνώνοντας το παρόν. Κάθε πράξη δημοκρατικής μεταβολής και μεταμόρφωσης ξεκινά με την εναλλαγή μεταξύ της κατανόησης του κόσμου όπως πραγματικά είναι και της οραματικής απεικόνισης του κόσμου όπως θα μπορούσε να γίνει.

Γι’ αυτό ακριβώς η κριτική παιδαγωγική υπερασπίζεται πάντα τη μνήμη ενάντια στη λήθη, τον διάλογο ενάντια στον δογματισμό, την αλληλεγγύη ενάντια στην αναλωσιμότητα και την απομόνωση, τη συλλογική ευθύνη ενάντια στη λατρεία του ατομικισμού. Αντιλαμβάνεται τη γνώση ως κοινωνική σχέση και όχι ως ιδιωτική ιδιοκτησία. Αναγνωρίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι απλώς μια πολιτική διευθέτηση, αλλά ένας τρόπος να βιώνουμε τον κόσμο, μέσα στον κόσμο με ηθικό τρόπο μαζί με τους άλλους.

Βέβαια, οι συγκεκριμένες δεσμεύσεις έχουν θεσμικές επιπτώσεις.

Εάν η κριτική παιδαγωγική έχει ως στόχο την καλλιέργεια δημοκρατικών διαδικασιών στην καθημερινότητά της ζωής μας, τότε οι παιδαγωγικές σχολές των πανεπιστημίων δεν μπορούν να οργανώνονται σαν εκπαιδευτικά εργοστάσια, σχεδιασμένα να παράγουν υποτακτικό εργατικό δυναμικό για την αγορά εργασίας. Η ίδια η δομή και η λειτουργία τους πρέπει να ενσωματώνει τις αξίες που επιδιώκουν να καλλιεργήσουν.

Κάθε Παιδαγωγικό Τμήμα μιας Παιδαγωγικής Σχολής, για να δικαιούται τον τίτλο του πρέπει να λειτουργεί ως δημοκρατικός δημόσιος χώρος [ως ένα «κοινό» δημοκρατίας – democratic commons], ένας χώρος κοινών αγαθών που δε θα περιορίζεται στο χαρακτηριστικό της κοινής -δημόσιας συμμετοχής αλλά θα διαμορφώνει μια κοινωνική σχέση που θα βασίζεται στη συλλογική ευθύνη, την αμοιβαία φροντίδα, τον διάλογο, τη συμμετοχή και την αναγνώριση ότι η γνώση αποτελεί κοινωνικό και δημόσιο αγαθό παρά ιδιωτικό εμπόρευμα. Αναφερόμαστε σε ένα πανεπιστήμιο όπου η μάθηση δεν περιορίζεται ούτε ταυτίζεται στη συσσώρευση τίτλων σπουδών, στον ανταγωνισμό, στους δείκτες απόδοσης ή στην προετοιμασία και την εκπαίδευση/κατάρτιση του εργατικού δυναμικού, αλλά αποτελεί θεσμό/φορέα ενός ευρύτερου δημοκρατικού εγχειρήματος που στοχεύει στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ηθικής ευθύνης, της ιστορικής συνείδησης και του πολιτικού θάρρους.

Αντιθέτως, σήμερα, το νεοφιλελεύθερο πανεπιστήμιο, ομοιάζει όλο και περισσότερο με έναν επιχειρηματικό οργανισμό όπου οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μεταβάλλονται σε πελάτες. Τα μέλη του διδακτικού προσωπικού μεταλλάσσονται σε διαχειριστές της γνώσης. Οι διοικητικοί υπάλληλοι μετουσιώνονται σε επιτηρητές της παραγωγικότητας. Η εκπαίδευση γίνεται επένδυση. Η μάθηση μεταβάλλεται σε παράθεση δεδομένων. Η ιδιότητα του πολίτη υποχωρεί μπροστά στην αέναη (κατ-)ανάλωση. Κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες, η γλώσσα της δημοκρατίας αντικαθίσταται σταδιακά, σταθερά από τη γλώσσα των αγορών. Ωστόσο, η κριτική παιδαγωγική αρνείται, αποκηρύσσει αυτήν την αναγωγή και την απαξίωση της παιδαγωγικής. Για την κριτική παιδαγωγική η εκπαίδευση δεν είναι ένα εργοστάσιο παραγωγής ανθρώπινου κεφαλαίου, αλλά ένας δημόσιος χώρος αφιερωμένος στον σχηματισμό δημοκρατικών δυνατοτήτων, γνώσεων, αποφασιστικότητας και εμπρόθετης πράξης. Οι παιδαγωγικές σχολές αξίζει, επομένως, να λειτουργούν ως εργαστήρια συλλογικής έρευνας, όπου οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μαθαίνουν όχι μόνο πώς να διδάσκουν, αλλά και πώς να συμμετέχουν στον συνεχιζόμενο/συνεχή αγώνα για τη δημιουργία μιας πιο δίκαιης και ανθρώπινης κοινωνίας.

Η ανάδειξη του Trump αποκάλυψε κάτι που πολλές Αμερικανίδες προτιμούσαν εδώ και καιρό να μην αντιμετωπίσουν: οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν περισσότερο επισφαλείς και ευάλωτες στον αυταρχισμό από ό,τι επέτρεπε η θρυλούμενη δημοκρατία τους ή η “μυθολογούμενη δημοκρατία” που περιβάλλει τις ΗΠΑ. Για γενιές ολόκληρες, οι Αμερικανοί είχαν μάθει να θεωρούν τον φασισμό ως έναν ξένο [εξωγενή] κίνδυνο, κάτι που συνέβαινε αλλού, σε μακρινές χώρες και σε διαφορετικές εποχές. Ωστόσο, η περίοδος διακυβέρνησης των ΗΠΑ από τον Trump έφερε στο φως την ευθραυστότητα των θεσμών που πολλές/πολλοί θεωρούσαν δεδομένους και ακλόνητους. Με μια επισήμανση, ο Trump δεν επινόησε αυτές τις συνθήκες. Τις αποκάλυψε — και στη συνέχεια τις εκμεταλλεύτηκε με εξαιρετική πολιτική αποτελεσματικότητα.

Τα παράπονα, οι καταγγελίες, οι δυσαρέσκειες, οι φόβοι και οι ανησυχίες πάνω στα οποία ο Trump οικοδόμησε το πολιτικό του κίνημα δεν προέκυψαν από το πουθενά. Ήταν το αποτέλεσμα δεκαετιών οικονομικής αποδιάρθρωσης, αυξανόμενης ανισότητας, φυλετικών συγκρούσεων, πολιτικού αναλφαβητισμού, ιστορικής αμνησίας και της σταδιακής διάβρωσης κάθε δημοκρατικής δημόσιας σφαίρας. Οι συγκεκριμένες δυνάμεις συσσωρεύονταν κάτω από την επιφάνεια της Αμερικανικής ζωής πολύ πριν προκύψει ο Trump στην πρώτη γραμμή, στο λογείο** της πολιτικής σκηνής.

Ο Trump, ίσως πιο ξεκάθαρα από πολλούς από τους αντιπάλους του, είχε αντιληφθεί πώς να μετατρέπει τις συσσωρευμένες απογοητεύσεις σε πολιτικό κεφάλαιο. Συνειδητοποίησε ότι ο φόβος μπορούσε να αναπροσανατολιστεί και να αναδιαταχθεί, ότι η δυσαρέσκεια μπορούσε να δεσμευτεί προς έναν συγκεκριμένο σκοπό, ότι η δημόσια οργή του κοινού μπορούσε να ανακατευθυνθεί μακριά από τα εδραιωμένα συστήματα εξουσίας προς προσεκτικά επιλεγμένους «πολιτισμικούς εχθρούς». Κατάλαβε ότι το θέαμα μπορούσε συχνά να υπερισχύει της ουσίας και ότι η συναισθηματική διαχείριση της συλλογικής συνείδησης είχε καταστεί εξίσου σημαντική με την ίδια την πολιτική. Αποκάλυψε τις ευπάθειες και τα αδύναμα σημεία της αμερικανικής δημοκρατίας, ενώ ταυτόχρονα τις ενέτεινε ενισχύοντας τα τρωτά σημεία της δημοκρατίας (στον καπιταλισμό). Αποκάλυψε τη διάβρωση των δημοκρατικών κανόνων, ενώ ταυτόχρονα επιτάχυνε αυτή τη διάβρωση. Όσο έστρεφε τους προβολείς της δημοσιότητας στην κρίση, τόσο επωφελούνταν, εκμεταλλευόταν πολιτικά την κρίση των θεσμών που κλόνιζε τη δημοκρατία στη δημόσια ζωή.

Τα σημαντικότερα και αξιοσημείωτα πολιτικά κινήματα είναι επίσης και εκπαιδευτικά κινήματα. Διδάσκουν στους ανθρώπους πώς να ερμηνεύουν τον κόσμο, ποιον να εμπιστεύονται, ποιον να φοβούνται, τι να θυμούνται, τι να ξεχνούν και ποιες μορφές συμπεριφοράς είναι επαινετές, αξίζοντας τον θαυμασμό μας. Με αυτό το σκεπτικό, ο “Τραμπισμός” [Trumpism] προορίζεται να λειτουργεί ως ένας ισχυρός παιδαγωγικός μηχανισμός [pedagogical apparatus].

Ένας ισχυρός παιδαγωγικός μηχανισμός που διδάσκει ότι η σκληρότητα είναι μια μορφή δύναμης.

Διδάσκει ότι η ενσυναίσθηση είναι αδυναμία.

Διδάσκει ότι η σε βάθος μελέτη και επεξεργασμένη γνώση είναι ύποπτες, ενώ η άγνοια και η αμάθεια είναι αυθεντικές.

Διδάσκει ότι η δημόσια ζωή είναι ένα θέαμα παρά κοινή ευθύνη.

Διδάσκει ότι η κυριαρχία είναι προτιμότερη από τον διάλογο, η ταπείνωση– ο ανθρώπινος εξευτελισμός είναι προτιμότερα από την κατανόηση και τη συναντίληψη.

Ένας ισχυρός παιδαγωγικός μηχανισμός που πάνω απ’ όλα, κυρίως, διδάσκει στους πολίτες αντί να βιώνουν τη δημοκρατία σαν ένα συλλογικό εγχείρημα, ως ένα συνεργατικό καθήκον, να τη βιώνουν σαν μόνιμο, άκαμπτο πεδίο σύρραξης, αντιπαράθεσης στο οποίο οι (συν-) πολίτες γίνονται/μεταμορφώνονται σε αντίπαλους και εχθρούς αντί σε εταίρους για τον ακατάπαυστο αγώνα μιας πιο δίκαιης κοινωνίας.

Γι’ αυτό ακριβώς η κριτική παιδαγωγική δεν μπορεί να περιοριστεί υπερασπιζόμενη αποκλειστικά τα σχολεία και τη σχολική ζωή. Ο ευρύτερος αγώνας αφορά την ίδια τη διαμόρφωση της συνείδησης.

Η σύγχρονη κρίση [crisis], επομένως, δεν είναι απλώς πολιτική. Είναι παιδαγωγική.

Όταν συνάντησα για πρώτη φορά τον Henry Giroux στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι [Miami University] και αργότερα πέρασα κάποιο διάστημα με τον Paulo Freire στο São Paulo, κανένας από εμάς δε φανταζόταν το πολιτικό τοπίο που θα διαμορφωνόταν στις επόμενες δεκαετίες. Ωστόσο, τα διδάγματα που μας μετέδωσαν παραμένουν περισσότερο επίκαιρα από ποτέ. Δίδαξαν ότι η δημοκρατία δεν είναι αυτοσυντηρούμενη. Δίδαξαν ότι πρέπει να υπερασπιζόμαστε τη μνήμη. Δίδαξαν ότι η ελπίδα είναι όχι μόνο ένα συναίσθημα, αλλά και ζήτημα ακαδημαϊκής πειθαρχίας [αντικείμενο επιστημονικού κλάδου-discipline]. Το πιο σημαντικό είναι ότι [οι Henry Giroux και Paulo Freire] δίδαξαν πως η εκπαίδευση δε συνίσταται ούτε εξαντλείται ποτέ απλώς στο να μαθαίνουμε να ζούμε στον κόσμο ή/και να αφομοιωνόμαστε από τον κόσμο όπως υπάρχει [asitis]. Στην καλύτερη περίπτωση, η εκπαίδευση αφορά, σχετίζεται με το να μαθαίνουμε πώς να επινοούμε και να διαμορφώνουμε έναν κόσμο που δεν υπάρχει ακόμα.

Όταν για πρώτη φορά ήρθα σε επαφή με την κριτική παιδαγωγική, δεν την αποδέχτηκα ως ένα σώμα θεωρίας και αφηρημένων θέσεων. Την αναγνώρισα και τη διέκρινα μέσα από τις/στις ζωές ανθρώπων των οποίων το πνευματικό θάρρος ήταν αντάξιο, ισοδύναμο των ηθικών τους δεσμεύσεων. Με την πάροδο των ετών, τα ταξίδια μου σε όλο τον κόσμο με έφεραν σε επαφή με εκπαιδευτικούς, μαθητές/φοιτητές-τριες, ακτιβιστές της κοινότητας, ανθρώπους του πολιτισμού και απλούς πολίτες που αγωνίζονταν να δημιουργήσουν και να προάγουν κοινότητες ελπίδας και δυνατοτήτων, τόσο εντός όσο και εκτός των επίσημων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Συνάντησα εκπαιδευτικούς που εργάζονταν σε φτωχές γειτονιές, ήταν ενεργοί σε κοινωνικά κινήματα, κατείχαν θέσεις σε πανεπιστήμια που δέχονταν πολιτικές επιθέσεις, καθώς και εκπαιδευτικούς μέσα σε κοινότητες που αντιμετώπιζαν τη σφοδρότητα της ωμής βίας, του αποκλεισμού και τη στέρηση οποιαδήποτε ατομικής περιουσίας. Παρά τις τεράστιες διαφορές στη γλώσσα, τον πολιτισμό, την προσωπική τους διαδρομή και τις ευρύτερες πολιτικοκοινωνικές περιστάσεις, μοιράζονταν μια κοινή πεποίθηση: ότι οι άνθρωποι διαθέτουν την ικανότητα να μετασχηματίζουν και να διαμορφώνουν τις συνθήκες που περιορίζουν τη ζωή τους.

Τόσο οι επαφές μου με τους ανθρώπους και η εμπλοκή μου σε μια σειρά πολιτικών και κοινωνικών συσχετισμών και καταστάσεων, το προσωπικό μου βίωμα, μου έμαθαν κάτι ακόμα για την κριτική παιδαγωγική: Η κριτική παιδαγωγική δεν είναι μια δογματική, μονοδιάστατη, απόλυτη θεωρία. Δεν είναι κάποιο αρχετυπικό πρότυπο, ένα αμετάβολο αρχιτεκτονικό σχεδίασμα. Δεν είναι μια ενιαία κοσμοθεωρία που επιβάλλεται και εφαρμόζεται στην πραγματικότητα.

Είναι κατά κύριο λόγο, πρωτίστως ένας χώρος συνάντησης για μια πληθώρα τρόπων ερμηνείας, κατανόησης και μετασχηματισμού του κόσμου. Πρόκειται για μια ζωντανή συζήτηση μεταξύ ποικιλόμορφων, ετερογενών κοινοτήτων που αγωνίζονται να εμβαθύνουν τη δημοκρατία, να διευρύνουν τη δικαιοσύνη, να καλλιεργήσουν την αλληλεγγύη και να δημιουργήσουν τις συνθήκες υπό τις οποίες καθίσταται δυνατή η ανθρώπινη ευημερία. Η δύναμή της δεν έγκειται στην ομοιομορφία, αλλά στην ανοιχτή στάση της απέναντι στη διαφορετικότητα, τον διάλογο, την αυτοκριτική και τη συλλογική πολύπλευρη μόρφωση και καλλιέργεια. Για τον λόγο αυτό, η κριτική παιδαγωγική παραμένει διαθέσιμη, ανοιχτή, «ημιτελής».

Όπως και η ίδια η δημοκρατία, έτσι και η κριτική παιδαγωγική δεν συγκροτεί έναν τελικό προορισμό όσο ένα ιστορικό εγχείρημα — μια συνεχή, αδιάλειπτη προσπάθεια να διευρυνθούν οι χώροι στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται κριτικά, να ενεργούν ηθικά, να οραματίζονται συλλογικά και να αγωνίζονται μαζί για ένα πιο ανθρώπινο μέλλον.

Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τον αυταρχισμό, την οργανωμένη λήθη, την προκατασκευασμένη, τεχνητή άγνοια/αμάθεια [manufacture dignorance], τις παγίδες/τους πειρασμούς της παράδοσης στην απελπισία/στην απόγνωση προσφέροντας μια ψευδή αίσθηση ανακούφισης/παραίτησης, το έργο, η προοπτική και η υπόσχεση της κριτικής παιδαγωγικής γίνεται ακόμη πιο άμεσα και επείγοντα [urgent] εγχειρήματα .

Το μέλλον της δημοκρατίας δε θα εξαρτηθεί αποκλειστικά και μόνο από τις εκλογές, τους νόμους, τους θεσμούς ή τους ηγέτες. Θα εξαρτηθεί από το αν θα καταφέρουμε να διαμορφώσουμε εκπαιδευτικές κουλτούρες ικανές να καλλιεργούν και να ενισχύουν την κριτική συνείδηση, το ηθικό θάρρος, την ιστορική μνήμη και τη ριζοσπαστική ελπίδα.

Πρόκειται για έναν αγώνα που συνεχίζεται οπουδήποτε συναθροίζονται και συνέρχονται οι άνθρωποι για να μάθουν ο ένας τον άλλον, για να αμφισβητήσουν ό,τι φαίνεται αναπόφευκτο και για να φανταστούν/οραματιστούν ό,τι δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Η κριτική παιδαγωγική, δηλώνει παρούσα στις εύθραυστες αλλά διαρκείς πράξεις συλλογικής μάθησης, όπου το μέλλον για πρώτη φορά καθίσταται ορατό, αναγνωρίσιμο και εφικτό.

**το λογείο είναι το βήμα του/της ομιλητή/ομιλήτριας – και στην πρόταση έχει την έννοια ότι πολύ πριν εγκαθιδρύσει ο Τραμπ την ηγεμονία του και τον πρωταγωνιστικό/κυρίαρχο λόγο, είχαν ήδη  διαμορφωθεί οι προϋποθέσεις που θα του επέτρεπαν να λειτουργεί ως επικυρίαρχος

*Ο Peter Mc Laren είναι Oμότιμος Kαθηγητής στη Σχολή Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Εκπαίδευση και τις Πληροφοριακές Επιστήμες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες. Από το 2013 έως το 2023 διετέλεσε διακεκριμένος καθηγητής Κριτικών Σπουδών, συνδιευθυντής και διεθνής πρεσβευτής για την Παγκόσμια Ηθική και την Κοινωνική Δικαιοσύνη στο «Δημοκρατικό Πρόγραμμα Πάολο Φρέιρε» του Κολλεγίου Εκπαιδευτικών Σπουδών «Attallah» του Πανεπιστημίου Τσάπμαν, στις ΗΠΑ.

[βιογραφικό σημείωμα στο τέλος του άρθρου του PeterMcLaren,https://www.laprogressive.com/education-reform/learning-to-remember ]

* Πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία άρθρου: Peter McLaren, “Learning to Remember: Giroux, Freire, and Critical Pedagogy in the Age of Trump. From Trumpism to book bans, the struggle over schools and public memory reveals a deeper battle over democracy, critical thinking, and the future of civic life”, LA Progressive, 16 June 2026, https://www.laprogressive.com/education-reform/learning-to-remember.

– Η μετάφραση ακολουθεί την τυχαία επιλογή αρσενικής ή θηλυκής κατάληξης ή της διπλής αναγραφής θηλυκής και αρσενικής κατάληξης.

– Ευχαριστίες στον Τ.Λ. για τις επισημάνσεις.

❖Βιβλία &κείμενα σε βιβλία του PeterMcLaren στα ελληνικά:

– Peter Mc Laren & Ramin Farahmandpur, Για μια παιδαγωγική της αντίστασης. Διδάσκοντας ενάντια στον παγκόσμιο καπιταλισμό και τον νέο ιμπεριαλισμό, επιμέλεια: Κώστας Σκορδούλης, μετάφραση: Κώστας Θεριανός, Εκδόσεις Τόπος (Μοτίβο Εκδοτική), Αθήνα, 2013.

– Παναγιώτα Γούναρη, Γιώργος Γρόλλιος (επιμέλεια), Κριτική παιδαγωγική, Μια συλλογή κειμένων , εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2010

– Μαρία Νικολακάκη (επιμέλεια): Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Μεσαίωνα, πρόλογος: Henry Giroux, Ana Maria Freire, μετάφραση: Α. Δενδάκη, Ν. Πατέλης, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα, 2011.

Paulo Freire ⦁ Peter McLaren ⦁ Henry Giroux

The post Μαθαίνοντας να θυμόμαστε: Ο Henry Giroux, ο Paulo Freire και η κριτική παιδαγωγική στην εποχή του Donald J. Trump first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

του Ηλία Παπαχατζή

Κι όμως η εκπαίδευση μπορεί να πάει αλλιώς…

Έγινε αυτές τις μέρες (2-5 Ιουλίου) το 22ο Συνέδριο της ΟΛΜΕ.

Ακούστηκαν αρκετές απόψεις για την κατάσταση στην εκπαίδευση και την ανάγκη υπεράσπισης του δημόσιου σχολείου σε αντίθεση με την εφαρμοζόμενη πολιτική. Ακόμη, δόθηκε έμφαση στην ανάγκη προστασίας και αναβάθμισης του εκπαιδευτικού, ο οποίος κινδυνεύει να μετατραπεί σε ένα φτωχό και ανασφαλή υπαλληλίσκο …έρμαιο των επιλογών συρρίκνωσης κι εμπορευματοποίησης της δημόσιας εκπαίδευσης.

Είναι γεγονός ότι για την ηγεσία κάποιων παρατάξεων σημασία είχε πιο πολύ το εκλογικό αποτέλεσμα του συνεδρίου πάρα η ουσιαστική συζήτηση για τα θέματα του κλάδου.Κι έτσι υπήρξαν στιγμές που φάνηκε ότι προέχει “η ομάδα μας” κι όχι ο πολιτικός λόγος.

Είναι αξιοσημείωτο το ότι η παράταξη της ΑΣΕ-ΠΑΜΕ αναδείχτηκε μετά από πολλά χρόνια πρώτη δύναμη στο συνέδριο με 85 ψήφους και ακολούθησε η ΔΑΚΕ με 83, η οποία εισέπραξε τη φθορά της κυβερνητικής πολιτικής αλλά και των εμφυλιοπολεμικών εξάρσεων κάποιων εκπροσώπων της. Στην τρίτη θέση ανέβηκαν οι Παρεμβάσεις με 60 ψήφους, ενώ τα ΣΥΝΕΚ πήραν 54 “πληρώνοντας” την πολιτική τους πολυγλωσσία και την κρίση του χώρου. Στην 5η θέση βρέθηκε η παράταξη της ΠΕΚ (πρώην ΠΑΣΚ), η οποία δε λέει ν’ ανακάμψει.

Παρατηρούμε μια στροφή προς τα αριστερά, η οποία σχετίζεται με την άθλια αντιεκπαιδευτική πολιτική της κυβέρνησης και με τους αγώνες, που έγιναν. Βέβαια σε πολλούς απ’ αυτούς η ηγεσία της ΟΛΜΕ απουσίαζε κι έτσι ενεργοποιήθηκαν τα πρωτοβάθμια σωματεία σε συνεργασία με πληττόμενες κατηγορίες συναδέλφων (νεοδιόριστοι, αναπληρωτές, κλπ).

  Παρακάτω αναφέρω κάποιες αποφάσεις, που πάρθηκαν την τρίτη μέρα του Συνεδρίου (το Σάββατο το βράδυ) σύμφωνα με το πρόγραμμα.

1.  Απόσπαση εκπαιδευτικών κατά προτεραιότητα για λόγους συνυπηρέτησης.
2. Κατάργηση της διάταξης περί μη παρακολουθούντων τον Φλεβάρη στα ΕΠΑΛ.
3. Συνυπολογισμός της στρατιωτικής θητείας στην εκπαίδευση ως προϋπηρεσία χωρίς εξαγορά.
4.  Αύξηση αποζημίωσης βαθμολογητών πανελλαδικών.
5.  Στελέχωση των ΚΕΔΑΣΥ.
6.  Για τη β’ ξένη γλώσσα  και την ελεύθερη επιλογή των παιδιών.
7. Οικονομική στήριξη αναπληρωτών και νεοδιόριστων καθώς και εξίσωση των δικαιωμάτων τους με τους μόνιμους.
8.  Να γίνουν δεκτά τα αιτήματα του κλάδου της πρώην διαθεσιμότητας.
9.  Επιστολή προς τους γονείς.
10. Αποδοχή των αιτημάτων του κλάδου για τις σχολικές εκδρομές.

Επίσης, επαναβεβαιώθηκε η ομόφωνη αποδοκιμασία στις διώξεις των συναδέλφων, οι οπαίοι δε δέχονται την ατομική αξιολόγηση και εγκρίθηκε ομόφωνα ψήφισμα συμπαράστασης στη Χρύσα Χοτζόγλου, με την απαίτηση να επιστρέψει άμεσα στο σχολείοτης.

  Πολλές προτάσεις και ψηφίσματα παραπέμφθηκαν στο νέο ΔΣ της ΟΛΜΕ λόγω του προχωρημένου της ώρας (η συνεδρίαση του Σαββάτου τελείωσε στις 4 το πρωί).

Ως προς το πρόγραμμα δράσης αποφασίστηκε να γίνουν συνελεύσεις τον Σεπτέμβρη. Δεν έγινε δεκτή η πρόταση των Παρεμβάσεων και των Αγωνιστικών Κινήσεων για απεργία τον Σεπτέμβρη και για νέες Γεν. Συνελεύσεις για τη συνέχιση και κλιμάκωση του αγώνα.

Φάνηκε ότι οι πιο πολλές παρατάξεις εξαρτούν τη στάση τους από τις πολιτικές εξελίξεις κι όχι τόσο από τις ανάγκες του κλάδου.

Είναι στο χέρι των συναδέλφων να ενεργοποιηθούν και να απαιτήσουν το σχολείο και τη ζωή που αξίζει σε μας και τους μαθητές μας!

The post Για το 22ο Συνέδριο της ΟΛΜΕ first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Πριν από αρκετές ημέρες, ο γράφων συζητούσε στα ερτζιανά με τον – συνταξιούχο, πλέον – εκπαιδευτικό Βασίλη Μακρή, επί χρόνια διευθυντή δημοτικού σχολείου και νυν συμμετέχοντα στις μελέτες και έρευνες της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας (ΔΟΕ). Αφορμή της συζήτησης ήταν αυτό που ανέδειξε η πρόσφατη δημοσιοποίηση των στοιχείων από τις προκηρύξεις του ΑΣΕΠ, σχετικά με την Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Δηλαδή ότι φέτος υπέβαλαν αιτήσεις για να εργαστούν 21.866 εκπαιδευτικοί λιγότεροι από όσους το είχαν κάνει το 2023. Σε ποσοστό, αυτή η μείωση αντιστοιχεί στο 14,35%.

Καθώς ο Β. Μακρής ανέλυε τους (πολλούς) λόγους, για τους οποίους τόσοι λειτουργοί απογοητεύονται και παραιτούνται από το στόχο της εργασίας σε δημόσια σχολεία, εμφανίστηκε στην υπολογιστή μήνυμα ακροάτριας, εκπαιδευτικού, που αναφερόταν στην μισθολογική παράμετρο του ζητήματος:  «Για τους ιερείς, πάντως, χρήμα υπάρχει». Το μήνυμα αφορούσε την πρόσφατη επιλογή της  κυβέρνησης (και το σχετικό άρθρο νομοσχεδίου του υπουργείου Οικονομικών) να αυξηθούν κατακόρυφα οι μισθοί των ιεραρχών της Εκκλησίας – αρχιεπισκόπου, μητροπολιτών, βοηθών επισκόπων, κλπ. Πόσο «κατακόρυφα»; Κατά 60,3% έως 64,5% για τον αρχιεπίσκοπο και κατά 88,8% έως 94,7% για τον κάθε μητροπολίτη.

Το μήνυμα της ακροάτριας προκάλεσε έναν συνειρμό. Κάτι μου θύμισε αυτή η συσχέτιση ή μάλλον η αντιδιαστολή, ανάμεσα στη συμπεριφορά της κεντρικής κρατικής εξουσίας προς τους εκπαιδευτικούς και την αντίστοιχη προς ιερωμένους; Θύμισε κάτι από εποχές παλιές και… «εθνοσωτήριες». Με διαφορές, βεβαίως. Αλλά και με διαφορετική τη χρονική «καμπύλη» που ενώνει τα των ευνοούμενων και τα των «παρακατιανών». Στις ημέρες μας – που όλα γίνονται πιο γρήγορα – αυτά τα χωρίζουν λίγες ημέρες. Τότε, στην εποχή του «γύψου», σχεδόν τρία χρόνια.

«Εις αναγνώρισιν των υπηρεσιών των προς το έθνος»

Ήταν Πέμπτη, 2 Μαϊου του 1968, όταν ο δικτάτορας Γ. Παπαδόπουλος και ο υπουργός Παιδείας, Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, έσπευσαν στη συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου. Εκεί, ο δικτάτορας ανακοίνωσε ότι οι κληρικοί θα εντάσσονταν μισθολογικά στην κλίμακα των δημοσίων υπαλλήλων, «εις αναγνώρισιν των υπηρεσιών των προς το έθνος». Ο Γ. Παπαδόπουλος απήλθε τιμημένος με τον «Χρυσούν Σταυρόν του Αποστόλου Παύλου», που του απονεμήθηκε σε ένδειξη βαθύτατης ευγνωμοσύνης. Εξυπακούεται ότι ο δικτάτορας ανέμενε κυρίως μια διαφορετική – και διαρκή – έμπρακτη έκφραση ευγνωμοσύνης: Τα κηρύγματα από τον άμβωνα και όλα τα επί μέρους στοιχεία της συμπεριφοράς των κληρικών θα έπρεπε είναι άκρως φιλικά προς το χουντικό καθεστώς.

Όταν η πανηγυρική ανακοίνωση του δικτάτορα έγινε νόμος, ο κατώτατος μισθός των κληρικών αυξήθηκε σχεδόν κατά 30%. Ήταν η δεύτερη μεγάλη επίδειξη κρατικής μέριμνας προς τους ιερωμένους, έπειτα από τον Σεπτέμβριο του 1945, όταν καθιερώθηκε η μισθοδοσία τους και από την Πολιτεία, σε ποσοστό 35% (το υπόλοιπο 65%  το κάλυπτε η Εκκλησία).

Το 1968, τυπικά οι οργανικές θέσεις ιερέων ήταν 6.000, αλλά υπερέβαιναν τις 7.000 στην πραγματικότητα. Το 1970, με δικό της εσωτερικό κανονισμό η Ιερά Σύνοδος αύξησε σε 8.000 τις θέσεις κληρικών των ενοριών της, καθώς ήταν εξασφαλισμένη η μισθοδοσία – και με τα νέα δεδομένα.

Βέβαιη ήταν και η ευτυχία των ιερωμένων. Τυπικά είχαν εξισωθεί με τους υπόλοιπους δημόσιους υπαλλήλους, ουσιαστικά όμως βρίσκονταν σε καλύτερη οικονομική θέση από τη μεγάλη πλειονότητα «των άλλων». Κι αυτό χάρη στην τέλεση «μυστηρίων» και στην πεποίθηση ενός μεγάλου τμήματος του «ποιμνίου», ότι η γενναιοδωρία προς τους εκπροσώπους του Υψίστου καθιστά ύψιστη και την ευλογία που κατευθύνεται στους πιστούς.

Για την ιστορία: Το 1970, όταν οι ιερείς στην «Ελλάδα Ελλήνων Χριστιανών» έφθασαν τις 10.000, οι καθηγητές στην Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση ήταν κατά τι περισσότεροι (12.659). Και μόλις 3.019 οι καθηγητές στις 17 πανεπιστημιακές σχολές εκείνης της εποχής. Ούτε το ένα τρίτο των ιερέων, δηλαδή.

Όταν έγινε άφαντο το ένα πέμπτο των διορισθέντων εκπαιδευτικών

Μικρό άλμα στο χρόνο: Τον Μάρτιο του 1971 οι υπηρεσίες του καθεστώτος διαπίστωσαν ότι δεν είχε παρουσιαστεί στο σχολείο το 20,9% των διορισθέντων εκπαιδευτικών. Οι λόγοι συνέκλιναν στη διαπίστωση ότι η ιδιότητα του εκπαιδευτικού γινόταν συνώνυμη της οικονομικής «κακομοιριάς». Δεν είχαν ακόμη πληρωθεί οι υπερωρίες των εκπαιδευτικών από το 1969. Οι προαγωγές είχαν καθυστερήσει επί τέσσερα χρόνια. Η κλίμακα των αποδοχών τους υστερούσε κατά πολύ (σε ορισμένες περιπτώσεις δραματικά), εν συγκρίσει προς τις αντίστοιχες άλλων υπαλλήλων.

Σε όλα αυτά ερχόταν να προστεθεί κάτι, που ένα τμήμα των εκπαιδευτικών δεν ήθελε να «χωνέψει» και να αποδεχθεί.  Ο ασφυκτικός έλεγχος από τους χουντικούς επιθεωρητές, κάποιοι εκ των οποίων μάλιστα δεν διέθεταν καν πτυχίο μετεκπαίδευσης. «Δεν θέλουμε σοφούς αλλά πιστούς», είχε πει ο πρώτος υπουργός Παιδείας της χούντας, Κωνσταντίνος Καλαμποκιάς για τους διοριζόμενους από το «εθνοσωτήριο» καθεστώς επιθεωρητές. Όντως, μοναδικό προαπαιτούμενο ήταν τα «υγιή κοινωνικά φρονήματα» και φυσικά ο ζήλος κάθε επίδοξου επιθεωρητή στην εξακρίβωση των φρονημάτων των εκπαιδευτικών. Και ασφαλώς στον… φρονηματισμό όσων χρειάζονταν τέτοιον.

Επιπλέον, ο εκπαιδευτικός όφειλε να είναι και καλό μείγμα… ντετέκτιβ και καταδότη, ώστε να ελέγχει και την εξωσχολική ζωή μαθητών μαθητριών όπως όριζε εγκύκλιος, η οποία μπορεί μεν να απέβαινε «κενό γράμμα» στα μεγάλα αστικά κέντρα (κι όχι παντού και πάντα), αλλά γινόταν πραγματικός βραχνάς στις μικρές τοπικές κοινωνίες της επαρχίας.

Οι …όχι και τόσο «στοργικές» διαθέσεις της χούντας προς τον κλάδο των εκπαιδευτικών καθρεφτίστηκαν και την 16η Φεβρουαρίου 1971. Την ημέρα εκείνη δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ το ΝΔ 842/1971, που καταργούσε πέντε παιδαγωγικές ακαδημίες «δια της συγχωνεύσεως» με άλλες. Ήταν οι ακαδημίες Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Πειραιά, Καρδίτσας και Ρόδου. Επίσης, η χούντα επανέφερε τη διετή διάρκεια των σπουδών στις εναπομείνασες παιδαγωγικές ακαδημίες, αντί της τριετούς που είχε θεσπιστεί κατά την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964, με το νόμο 4379/1964.

Γιατί όμως μπήκε και «λουκέτο» σε πέντε παιδαγωγικές ακαδημίες; Σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό ερευνητή Αλέξη Δημαρά (1932 – 2012), οι ακαδημίες ως «πυρήνες πνευματικής ζωής» ήταν δυνάμει εχθρικές προς το σύστημα αξιών της δικτατορίας. «Καλύτερα» λιγότερες, λοιπόν. Να ελέγχονταν και με μικρότερη «διασπορά» δυνάμεων. Γιατί να τρέχουν χειμωνιάτικα και οι ασφαλίτες στη Ρόδο και την Καρδίτσα;

Επιστροφή στο 2026: Αναζητώντας το «μικρότερο κακό»…

Ευτυχώς, όμως, ζούμε σε εποχές μοντέρνες και μετα- μοντέρνες κι έτσι υπάρχουν καίριες διαφορές ανάμεσα στο «τότε» και το «τώρα». Να, ας πούμε στην Εκπαίδευση.

Μπορεί οι δάσκαλοι και οι καθηγητές γυμνασίων και λυκείων να αντιμετωπίζουν μια πραγματικότητα, η οποία τους εξωθεί κατά χιλιάδες σε αυτό που δείχνουν τα στοιχεία του ΑΣΕΠ, αλλά τουλάχιστον έχουν την ευκαιρία να «παρηγορηθούν». Πώς; Μα βλέποντας μια παράλληλη κίνηση που συντελείται παραδίπλα…

Ανάμεσα στους συναδέλφους τους που εργάζονται σε ιδιωτικά σχολεία, παρατηρείται ένα ισχυρό ρεύμα προς τη… Δημόσια Εκπαίδευση. Πόσο δεινή είναι άραγε η εργασιακή κατάσταση στον ιδιωτικό εκπαιδευτικό τομέα, για να αποφασίζουν τόσοι άνθρωποι να καταφύγουν στο «μικρότερο κακό» και να θεωρούν ως τέτοιο εκείνο που μειώνει δραματικά, μέσα σε μία τριετία, το ενδιαφέρον για δουλειά στα δημόσια σχολεία; Μια πρόσφατη ανακοίνωση της ΟΙΕΛΕ (ΕΔΩ) εμπεριέχει κάποιες απαντήσεις.

Σήμερα δεν κινδυνεύει να εξοβελιστεί από το δημόσιο σχολείο κάποιος ή κάποια εκπαιδευτικός για γενικά «μιαρά κοινωνικά φρονήματα». Κινδυνεύει «απλώς» να κληθεί σε απολογία επειδή έκανε απεργία ή και να περιέλθει σε καθεστώς «δυνητικής αργίας» για συνδικαλιστική δράση, έστω κι αν αυτή βασίζεται σε αποφάσεις συνδικαλιστικών οργάνων.

Σήμερα δεν θα ακούσει κανένας εκπαιδευτικός από στόμα κυβερνητικού στελέχους πως είναι περιττό να μαθαίνουν οι μαθητές τις ιδέες των «αναρχικών» Γαλιλαίου και Μοντεσκιέ, όπως έλεγε κάποτε το «πρωτοπαλίκαρο» της χούντας, Ιωάννης Λαδάς. Αλίμονο, επήλθε πρόοδος από τότε… Τώρα «απλώς» η Εκπαίδευση καλείται να ευθυγραμμιστεί με ορισμένες μεγάλες… ανακαλύψεις, των τελευταίων ετών. Όπως πχ η αξέχαστη γνωμάτευση του Αδ. Γεωργιάδη πως η Κοινωνιολογία κάνει «τα παιδιά αριστερά»  (Σεπτέμβριος 2018).

Η εξουθενωτική και… πονηρή γραφειοκρατία 

Σήμερα ο εκπαιδευτικός δεν τρέμει έναν μεμονωμένο επιθεωρητή που μπορεί να είναι αδαής, ανόητα σχολαστικός ή και ανίκανος να ξεχωρίσει το σωστό από το λάθος, ακόμη και στο «ψυχρά» διαχειριστικό πεδίο – όχι μόνο σε παιδαγωγικό. Σήμερα έχει να αντιμετωπίσει μια γενικευμένη, θεσμοθετημένη, εξουθενωτική γραφειοκρατία, που θα μπορούσε να θεωρηθεί παράλογη και ανεξήγητη, αν ο σκοπός της δεν ήταν να λειτουργήσει ως πέπλο συγκάλυψης σκοπιμοτήτων. Οι οποίες «εκβάλουν» σε έναν φανερό «στρατηγικό» στόχο: Να αποδυναμωθεί ακόμη περισσότερο το δημόσιο σχολείο.

Για την εφιαλτική γραφειοκρατία μίλησε προσφάτως στο News 247 διευθυντής σχολείου (εδώ όλη η συνέντευξη) – ο προσεκτικός αναγνώστης θα δει πολλά… πονηρά και ουδόλως ακούσια κάτω από το εν λόγω «πέπλο»). Μεταξύ άλλων ανέφερε:

«Στο τέλος της σεζόν κλείνεις βιβλία, κλείνεις μητρώα και σχεδιάζεις την επόμενη σεζόν. Ο όγκος είναι και πάλι τεράστιος (…). Αλλά τον Σεπτέμβριο είσαι αναγκασμένος να κάνεις σχεδόν τα ίδια για να διαπιστώσεις αν άλλαξε κάτι ή όχι. Γιατί; Διότι στόχος τους είναι να “κόψουν” προσωπικό. Ας πούμε ελέγχουν μήπως μειώθηκαν τελικά τα παιδιά στο ολοήμερο για να “κοπεί” κάποιος εκπαιδευτικός. Στο δικό μας σχολείο δεν ήρθαν ποτέ δύο συγκεκριμένες ειδικότητες. Και κλείσαμε και ένα τμήμα από το ολοήμερο».

Ακόμη και η «Καθημερινή» απομυθοποιεί την «αξιολόγηση»…

Ίσως κάποιος υποθέσει ότι, έστω κι έτσι, η περιλάλητη «αξιολόγηση» παρέχει ορισμένα ουσιαστική ψήγματα  εξακρίβωσης ικανοτήτων, που θα μπορούσαν να αποδειχθούν γόνιμα σε μια διαδικασία βελτίωσης του εκπαιδευτικού έργου. Έλα όμως που ακόμη και η φιλοκυβερνητική «Καθημερινή» δείχνει πια απρόθυμη να ενστερνιστεί αυτά τα παραμύθια, όπως δείχνει και το άρθρο της 4ης Ιουνίου 2026: «Μέσα σε αυτή την πενταετία η διαδικασία της αξιολόγησης δοκιμάστηκε. Και από νωρίς φάνηκαν τα προβλήματά της (…). Έχει καταντήσει προσχηματική. Στο τέλος του σχολικού έτους, οι εκπαιδευτικοί τρέχουν να συμπληρώσουν τα… κουτάκια της αξιολόγησης στο πεδίο που έχουν αναλάβει, για να προωθηθεί αρμοδίως στις διοικητικές υπηρεσίες και να μην ‘εκτεθεί’ το σχολείο».

Επιπλέον, εδώ έχουμε και κάτι οξύμωρο: Υποτίθεται ότι η κεντρική εξουσία κινείται στο πνεύμα του «οι πάντες αξιολογούνται», «όλοι κρίνουν και όλοι κρίνονται», κλπ. Όμως, με το νόμο 4823/2021 της Νίκης Κεραμέως, εξαιρέθηκαν οι αιρετοί εκπρόσωποι των εκπαιδευτικών από τη σύνθεση των Συμβουλίων Επιλογής που αναδεικνύουν στελέχη της Εκπαίδευσης. Βλέπετε, οι εκπαιδευτικοί πρέπει να νιώσουν και «θεσμικά» παραγκωνισμένοι, όχι μόνο οικονομικά…

«Για να’ ρθει ο δεσπότης και μέγας φαγοπότης»… 

Φυσικά υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στο 1968 και το 2026 σχετικά και με τη γενναιοδωρία προς τα άμφια. Τώρα, αποδέκτες αυτής της γαλαντομίας είναι οι «υψηλόβαθμοι» της Ιεραρχίας και όχι το σύνολο των κληρικών, των οποίων ο επίσημος αριθμός πλησιάζει πλέον τις έντεκα χιλιάδες.

Σημασία έχει εν προκειμένω να ικανοποιηθούν οι «αρμοί της (θρησκευτικής) εξουσίας». Να σταλούν τα δέοντα μηνύματα. Να χαρεί, να τονωθεί – σε ηγετικό επίπεδο –  και ει δυνατόν να διευρυνθεί η «Δεξιά του Κυρίου». Κι όλα αυτά, χωρίς να κατηγορηθεί η κυβέρνηση ότι σπαταλά άφθονο δημόσιο χρήμα. Οι κατώτεροι θα αρκεστούν στα πλεονεκτήματα που απορρέουν από την καθημερινή συναναστροφή με το «ποίμνιο». Και, ποιος ξέρει, στο μέλλον μπορεί να προβλεφθεί το «κάτι τι παραπάνω» για όλους.

Αλλά, οποία μιζέρια και μεμψιμοιρία! Μα να γίνεται τόσος ντόρος για τον διπλασιασμό των αποδοχών περίπου ενενήντα ανθρώπων; Και να υποτιμάται βάναυσα το κρίσιμο πολιτισμικό και θρησκευτικό «μπρα ντε φερ» ανάμεσα σε μητροπολίτες και… μουφτήδες; (Για να θυμηθούμε την «επιχειρηματολογία» του κυβερνητικού εκπροσώπου.)

Αφήστε που είναι και παλιομοδίτικη μια τέτοια κριτική. Μια φορά κι έναν καιρό, το Πάσχα οι άνθρωποι τραγουδούσαν εκείνο το «ψήσου γίδα μ’ ψήσου και ροδοκοκκινίσου, να σε ξεκοκαλίσου μ’ ένα κουβά κρασί», αλλά κάποια ασεβής… συνιστώσα της λαϊκής παράδοσης («αναρχοκομμούνια» της παλιάς εποχής) επέμενε σε άλλη εκδοχή: «Ψήσου γίδα μ’ ψήσου και ροδοκοκκινίσου, για να’ ρθει ο δεσπότης και μέγας φαγοπότης». Με τις σημερινές τιμές του κρέατος θα ήταν ατιμία να μην αναγνωριστεί η ανάγκη εκάστου «δεσπότη – φαγοπότη» στο «κάτι παραπάνω».

Πρώτη η Ελλάδα στην αναλογία ιερέων ανά 100.000 κατοίκους

Σε τελική ανάλυση, δεν αξίζουν απολαβές ολοένα και υψηλότερες οι ηγέτες ενός «σώματος», του οποίου το ειδικό βάρος στην ελληνική κοινωνία γίνεται ολοένα και μεγαλύτερο;

Τον Νοέμβριο του 2018 εξακριβώθηκε ότι στη χώρα μας εμφανιζόταν η μεγαλύτερη  – στην Ευρώπη – αναλογία ιερέων, ανά 100.000 κατοίκους. Συγκεκριμένα, βάσει στοιχείων των Πατριαρχείων και των Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, αντιστοιχούσαν στην Ελλάδα 87,7 ιερείς ανά 100.000 κατοίκους. Δεύτερη στην κατάταξη ερχόταν η Ιταλία με 82,8, τρίτη η Ρουμανία με 80,1, τέταρτη η Πολωνία με 70,1, το Βέλγιο με 64,1 κοκ.(εδώ).

Για να γίνει καλύτερα αντιληπτό πόσο… ξεχωριστός είναι αυτός ο δείκτης στην Ελλάδα, ας αναφερθεί κάτι: Στον εν λόγω κατάλογο περιλαμβάνονται  29 χώρες, στις 19 εκ των οποίων ήταν κάτω των 50 οι ιερείς που αναλογούσαν σε 100.000 κατοίκους (εδώ  https://www.romfea.gr/diafora/24738-i-ellada-analogika-exei-tous-perissoterous-iereis-stin-europi). Ο μέσος όρος είναι 43,8, δηλαδή ο μισός του ελληνικού.

Αυτά, προ επταετίας. Δεδομένου ότι έκτοτε οι ιερείς στην Ελλάδα αυξήθηκαν κατά τι και ο συνολικός πληθυσμός της χώρας μειώθηκε κατά 358.509 άτομα ανάμεσα στο 2018 και το 2025, υποθέτουμε ότι τα όποια στοιχεία του εγγύς μέλλοντος θα μας φανερώσουν ένα μεγαλοπρεπέστερο (άνω του 90) αντίστοιχο δείκτη.

Μήπως χρειαζόμαστε κι ένα πρόγραμμα μαζικού… εξορκισμού;

Τώρα δεν ζούμε στην «Ελλάδα Ελλήνων Χριστιανών». Ζούμε όμως στην Ελλάδα της ανείπωτης ακρίβειας και της μισθολογικής εσχατιάς, όπου η μεν μάχη για αξιοπρεπή διαβίωση αναδεικνύει ένα συνεχές «βόηθα Παναγιά», το δε επάγγελμα του ιερέα φαντάζει ως προσφερόμενη σανίδα σωτηρίας, μέσα στη γενική ανασφάλεια και επισφάλεια.

Σκεφθείτε, λοιπόν, καλά, προτού δυσφορήσετε με την τόση… πάχυνση των αποδοχών του αρχιεπισκόπου και των μητροπολιτών. Οι άνθρωποι αυτοί ηγούνται ενός μεγάλου «στρατού σωτηρίας», αλλά και μιας ιδιότυπης «ΔΥΠΑ» (της υπηρεσίας που αντικατέστησε τον ΟΑΕΔ). Η ρομφαία τους δεν απειλεί μόνο την αθεϊα και την όποια φθορά των χριστιανικών παραδόσεων, αλλά και το «braindrain». Κι αν επιμένετε όλα αυτά να μην τα θεωρείτε επαρκείς λόγους για τέτοια μισθολογική ανέλιξη, να ξέρετε ότι γίνεστε υποχείρια – έστω και ασυνείδητα – των μουφτήδων. Και πως κατέλαβε την ψυχή σας ο Σατανάς, με τη μορφή του «κοινωνικού αυτοματισμού», για να θυμηθούμε ξανά τον Παύλο Μαρινάκη.

Ποιος ξέρει, ίσως ένα πρόγραμμα μαζικού εξορκισμού, για να απέλθει «το κακό», να ήταν μια καλή μέθοδος κατά των αμφισβητήσεων. Αλλά κι ένα κίνητρο για να δοθούν «έξτρα» και «πριμ» στους κληρικούς που θα αναλάβουν τη σωτηρία μας…

The post Για τα άμφια χρήμα – για τους εκπαιδευτικούς «α, φεύγουν, κρίμα». Κάτι σαν… 1968- 1971! first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Γιώργης Φραγκάκης
Δάσκαλος ΣΤ΄ τάξης

Ο Ιταλός παραμυθάς Gianni Rodari έλεγε πως «σχολείο ζωντανό και νέο μπορεί να είναι μόνο ένα σχολείο για δημιουργούς». Στο σχολείο μας έχουμε τη χαρά να το ζούμε αυτό με ποικίλους τρόπους. Ειδικότερα μέσα στην τάξη, ο χρόνος που δίνεται στους μαθητές για να εκφραστούν ποιητικά είναι χρόνος περισυλλογής, μνήμης, προβληματισμού και είναι απαλλαγμένος από την ανησυχία της σχολικής επίδοσης και της βαθμολογίας. Είναι καθαρά χρόνος δημιουργίας .
Από όλες τις γνώσεις, που προσφέρει το σημερινό σχολείο στους μαθητές, πολλές θα τους συνοδεύσουν στα επόμενα χρόνια τους. Ελπίδα μας είναι, πως η εμπειρία ενός μαθητή να γράφει ποίηση αλλά και η αναγνωστική απόλαυσή της, είναι ένα βίωμα που θα τον συντροφεύει για πάντα.

Ρανιέλα Ν. Αλιπράντη
Δασκάλα Ε΄ τάξης

Κάντε κλικ στον σύνδεσμο για να διαβάσετε τα ποιήματα:

The post Ποιητική συλλογή μαθητών/τριών Ε’ & Στ’ Δημοτικού 2ου Δημοτικού Σχολείου Υμηττού_Ιούνιος 2026 first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

«Όλοι το εγνωρίσατε το σχολείον φυλακήν και το σχολείον υπνωτήριον, το σχολείον των λόγων, των γραμματικών τύπων και των κενών φράσεων, το σχολείον το σκοτεινόν εσωτερικώς και εξωτερικώς, το σχολείον του ευρώτος και του ψυχικού αποπνιγμού, το σχολείον οδοστρωτήρα και προκρούστην των ψυχών, το σχολείον το αφρονημάτιστον, το σχολείον που δίδει «χαρτιά» και τίποτε άλλο, το σχολείον το περιφρονούμενον από μαθητάς, από γονείς, από κοινωνίαν και πολιτείαν. Ολοι εγνωρίσατε το περιφρονητικόν μειδίαμα και την προσωνυμίαν «δάσκαλος» σημαίνουσαν τον φορέα πάσης πνευματικής μικρότητος, κοινωνικής πενιχρότητος και ατέλειας».

Δημήτρης Γληνός

Στις 13 Μαΐου, η ΑΔΕΔΥ μας καλούσε να απεργήσουμε με ένα από τα 11 κεντρικά αιτήματα να είναι «Κατάργηση αντεργατικών νόμων και του νέου πειθαρχικού δικαίου». Στην 95^η ΓΣ της ΔΟΕ, η πλειοψηφία του Δ.Σ. της ΔΟΕ (ΔΑΚΕ-ΔΗΣΥ-ΔΙΚΤΥΟ) εισηγείται την «Άρση όλων των διατάξεων αυστηροποίησης και μεγέθυνσης των πειθαρχικών ποινών τόσο ως προς το εύρος των περιπτώσεων όσο και ως προς το ύψος τους, που επέφερε ο ν. 5225/2025» καθώς και «Ουσιαστικό διάλογο κυβέρνησης και Ομοσπονδιών στην κατεύθυνση της άμεσης τροποποίησης των προβλέψεων του ν.5225/2025». Δηλαδή, ενώ το τριτοβάθμιο συνδικαλιστικό όργανο έχει θέση για κατάργηση ενός νόμου που θεσπίστηκε κατά πρωθυπουργική παραγγελία, ειδικά για να προβλέπει την απόλυση απεργών από την αξιολόγηση, η ΔΟΕ, η Ομοσπονδία με χιλιάδες πειθαρχικές διώξεις για συμμετοχή στην απεργία-αποχή από την αξιολόγηση, επιχειρείται να πραγματοποιήσει μια εντυπωσιακή κυβίστηση σε μια εξευτελιστική θέση που θα μιλάει για «άρση των διατάξεων αυστηροποίησης για διάλογο και τροποποίηση των προβλέψεων του ν.5225/2025»!

Ας γίνουμε πιο συγκεκριμένοι:

1. Τον Απρίλιο του 2025, ο Μητσοτάκης δηλώνει ότι «Συζητήσαμε την πορεία της αξιολόγησης των εκπαιδευτικών και νομίζω ότι εδώ πρέπει να είμαστε ειλικρινείς ότι είναι μια καινούργια διαδικασία, η οποία ακόμα δεν έχει φέρει τα προσδοκώμενα αποτελέσματα. Και εδώ θέλω να είμαι πολύ σαφής, ειδικά για την κατηγορία εκείνων των εκπαιδευτικών που αρνούνται επί της αρχής να αξιολογηθούν. Η θέση μας εδώ είναι ξεκάθαρη και η κατεύθυνση που έχω δώσει στο Υπουργείο πολύ σαφής: Αν κάποιος αρνείται επί της αρχής να αξιολογηθεί, δεν πρέπει να έχει θέση στο δημόσιο σύστημα εκπαίδευσης».
2. Από τα μέσα Μαΐου 2025, διαρρέουν στη δημοσιότητα τα κύρια σημεία του νέου πειθαρχικού, με κεντρικότερο σημείο την απόλυση όσων δεν αξιολογούνται και την ποινικοποίηση της συνδικαλιστικής και πολιτικής δράσης των δημοσίων υπαλλήλων με βαρύτατες ποινές.
3. Μια σειρά από Σύλλογοι, ανάμεσά τους και ο Α΄ Σύλλογος Αθηνών, ζητούν να συμπεριληφθεί στην Οριστική Διάταξη της 94^ης Γ.Σ. της ΔΟΕ ως θέμα το νέο πειθαρχικό «δίκαιο».Στην 94η Γενική Συνέλευση της ΔΟΕ, τόσο οι Παρεμβάσεις, όσο και οι αντιπρόσωποι του Α΄ Συλλόγου Αθηνών θέσαμε το θέμα της ένταξης του θέματος για το νέο πειθαρχικό «δίκαιο». Είχε άλλωστε δημοσιευτεί επίσημα από τις 19/6/2025 το τελικό σχέδιο νόμου. Αίτημα που στήριξαν οι Παρεμβάσεις, η ΑΣΕ και η Πρωτοβουλία καθώς και μεμονωμένοι αντιπρόσωποι. Αίτημα που πολέμησαν με επιμονή οι ΔΑΚΕ-ΔΗΣΥ-ΔΙΚΤΥΟ με αποτέλεσμα να μην συζητηθεί στην προηγούμενη Γ.Σ. το φλέγον θέμα του πειθαρχικού, όταν ήταν στο παρά πέντε να ψηφιστεί.
4. Φέτος, αφού ψηφίστηκε ο νόμος ν.5225/2025 και άρχισαν ήδη να συγκροτούνται και τα νέα συμβούλια και αφού ήδη το νέο πειθαρχικό από 1/1/2026 είναι σε ισχύ και αποτελεί το κύριο όπλο του αξιολογικού μηχανισμού στη μάχη της αξιολόγησης, αφού ήδη συνάδελφοι σύρονται σε πειθαρχικά για τη συνδικαλιστική τους δράση με το νέο θεσμικό πλαίσιο, εκ των υστέρων, το Δ.Σ. της ΔΟΕ με εισήγηση της πλειοψηφίας του (ΔΑΚΕ-ΔΗΣΥ-ΔΙΚΤΥΟ) συμπεριλαμβάνει στην προσωρινή και οριστική ημερήσια διάταξη το νέο πειθαρχικό δίκαιο.

Ας δούμε τώρα τι περιλαμβάνει η συγκεκριμένη εισήγηση. Αφού περιγράφει με τα μελανότερα χρώματα τις διατάξεις του νέου πειθαρχικού «δικαίου», καταλήγει στον σκοπό του νέου πειθαρχικού που είναι ένας και μοναδικός: ο αποπροσανατολισμός της κοινής γνώμης από τα προβλήματά της: «Είναι σαφές ότι  η στοχοποίηση των δημοσίων υπαλλήλων στην οποία έχει επιδοθεί η κυβέρνηση (και με την πρόταση για αναθεώρηση των διατάξεων του Συντάγματος σχετικά με τη μονιμότητα) ως μέρος της συστηματικής προσπάθειας χειραγώγησης της κοινής γνώμης αναφορικά με την αξιολόγησή τους (στην εκπαίδευση η κατάσταση έχει φτάσει σε εκρηκτικό σημείο), με μοναδικό σκοπό, να αποπροσανατολιστεί η Κοινωνία και οι εργαζόμενοι από τα πραγματικά, προβλήματα της ακρίβειας, της φτωχοποίησης αλλά και της εμπλοκής κυβερνητικών στελεχών που ελέγχονται στο πλαίσιο ποινικών διαδικασιών, αποτελούν, σε συνδυασμό με την ξεκάθαρη επιχείρηση καταστολής της συνδικαλιστικής δράσης,  το ουσιαστικό περιεχόμενο των νέων πειθαρχικών διατάξεων». Δευτερευόντως, όπως μπορεί να διαπιστώσει ο προσεκτικός αναγνώστης, περιλαμβάνεται και ο στόχος καταστολής της συνδικαλιστικής δράσης. Από όλα τα παραπάνω, απουσιάζει τόσο η σχέση αίτιου και αιτιατού, δηλαδή η συσχέτιση της πρωθυπουργικής δήλωσης που αποτελούσε προαναγγελία του πειθαρχικού, η σύνδεση της μάχης της αξιολόγησης με την ανάγκη μιας στριμωγμένης κυβέρνησης να συγκροτήσει θεσμικές διατάξεις κράτους έκτακτης ανάγκης για να αντιμετωπίσει το εκπαιδευτικό κίνημα. Ακόμα κι αν θεωρήσουμε ότι διαφωνούμε με την προφανέστατη διαπίστωση, ότι ο πρωθυπουργός εξήγγειλε και παρήγγειλε το νέο πειθαρχικό για να αντιμετωπίσει τον αγώνα μας ενάντια στην αξιολόγηση, εδώ απουσιάζει η σαφής και άμεση αναφορά στην περίφημη διάταξη του πειθαρχικού που προβλέπει ότι αν ο υπάλληλος παραλείπει κατ’ επανάληψη για δύο (2) συνεχόμενες αξιολογικές περιόδους την εκπλήρωση των υπηρεσιακών καθηκόντων του, τότε το παράπτωμα μπορεί να τιμωρηθεί με την πειθαρχική ποινή της οριστικής παύσης της υπαλληλικής ιδιότητας! Μα, αν δεν είναι αυτή η διάταξη ο σκληρός πυρήνας του νέου πειθαρχικού τότε ποιά είναι;

Το βασικότερο όλων όμως είναι τα αιτήματα διεκδίκησης, όπως ήδη αναφέραμε από την αρχή. Το ζήτημα δεν έχει να κάνει κυρίως με την επιχείρηση να υπονομευτεί η θέση του τριτοβάθμιου οργάνου για κατάργηση του νόμου. Ακόμα και εάν η ΑΔΕΔΥ είχε διαφορετική θέση, η ΔΟΕ οφείλει, ως η Ομοσπονδία με τη συντριπτική πλειοψηφία διωκόμενων, να αγωνιστεί και να διεκδικεί την κατάργησή του. Τα αιτήματα που θέτει η εισήγηση της πλειοψηφίας ΔΑΚΕ-ΔΗΣΥ-ΔΙΚΤΥΟ εκτός από μερικά είναι και ασαφή, επομένως, θα κληθεί το επόμενο ΔΣ της ΔΟΕ να τα ερμηνεύσει. Συγκεκριμένα, τι σημαίνει «Ουσιαστικό διάλογο κυβέρνησης και Ομοσπονδιών στην κατεύθυνση της άμεσης τροποποίησης των προβλέψεων του ν.5225/2025»; Ποιων ακριβώς προβλέψεων; Αυτών που θα μας υπαγορεύσουν τα κυβερνητικά/κομματικά επιτελεία;

Εδώ όμως, τίθεται και ένα ακόμα τεράστιο ζήτημα. Με μια σειρά εγκυκλίους, σταδιακά και μεθοδικά χτίζεται το σχολείο του φόβου, το σχολείο-φυλακή όπου κάθε πειθαρχικό παράπτωμα, ακόμα και το πιο αμελητέο, συγχέεται και αντιμετωπίζεται ως ποινικό αδίκημα και κάθε συμπεριφορά εκπαιδευτικού προς εκπαιδευόμενο, είτε έχει όντως συμβεί είτε ίπταται στη σφαίρα του φαντασιακού κάποιου υπερπροστατευτικού γονέως αποτελεί έγκλημα καθοσιώσεως. Διευθύντριες συλλαμβάνονται στον χώρο εργασίας τους μετά από μηνύσεις, διευθυντές καλούνται σε αστυνομικά τμήματα για παροχή εξηγήσεων για «πλημμελή επιτήρηση ανηλίκων», δηλαδή για θέματα εφημερίας, οδηγίες για περίπτωση ατυχήματος παιδιού που προβλέπουν κλήση στο 112, όπου μαζί με το ασθενοφόρο έρχεται και περιπολικό και οι αστυνομικοί ρωτούν, που, πότε, γιατί συνέβη το ατύχημα και ποιος εκπαιδευτικός ήταν παρών και είχε την ευθύνη. Άλλες πάλι διευθύντριες λογοκρίνουν σχολικές γιορτές κι άλλες σχολικές γιορτές στοχοποιούνται από την ακροδεξιά. Μισή κουβέντα παραπάνω στην τάξη, μια χειρονομία, ένα νεύμα, μια σχολική γιορτή, μια παιδική ζωγραφιά, ένα τραγούδι μπορεί να σε οδηγήσουν στο στόχαστρο καταγγελίας κάθε υπερβολικού, υπερσυντηρητικού, αυταρχικού γονέως ή ακόμα και «φανταστικού» γονέως (ανώνυμη καταγγελία), να γίνεις πρωτοσέλιδο, να διασυρθείς (μήπως ξεχάσαμε το πρωτοσέλιδο με τη «δασκάλα με τα αγόρια στο ντους» που στο τέλος δικαιώθηκε πανηγυρικά αλλά στο μεταξύ η συνάδελφος εγκατέλειψε την εκπαίδευση;). Η περίφημη πλατφόρμα bullying, όπως ήταν αναμενόμενο, έχει μετατραπεί σε εργαλείο εκφοβισμού, εκβιασμών και βομβαρδισμού αναφορών εναντίον εκπαιδευτικών, ενώ συχνά πυκνά, ακούμε περιπτώσεις γονέων να απειλούν με αναφορές στην εν λόγω πλατφόρμα μόνο και μόνο γιατί δεν έγιναν αποδεκτά τα χατίρια που ζητούσαν, από αλλαγή θέσης στην τάξη μέχρι αλλαγή τμήματος. Όλα τα παραπάνω σημαίνουν ότι δεν υπάρχουν παθογένειες; Βεβαίως και υπάρχουν, όμως έλα ντε που αυτές ακριβώς κρύβονται κάτω από το χαλί! Κι αυτές τις ξέρουμε όλες και όλοι στο μικρό χωριό της εκπαιδευτικής κοινότητας κάθε περιοχής. Όλα τα παραπάνω, αποτελούν βασικό παράγοντα απαξίωσης του κύρους και της αξιοπρέπειας του εκπαιδευτικού, δημιουργούν αδιανόητες παθογένειες, διαμορφώνουν ένα υπερσυντηρητικό αυταρχικό κλίμα και οδηγούν χιλιάδες εκπαιδευτικούς, τον ανθό του κλάδου, εκτός επαγγέλματος. Όλα τα παραπάνω, συμπληρώνουν το πειθαρχικό «δίκαιο» και δε μπορεί να μιλάμε για αυτό το θέμα αγνοώντας όλες τις παραμέτρους που έχουν σκεπάσει με το γκρίζο χρώμα του αυταρχισμού και του φόβου τα σχολεία μας. Όχι στη σιωπή λοιπόν, απόφαση για όλα αυτά τώρα. Όχι στο σχολείο-φυλακή, στο σχολείο-κολαστήριο όπου αυτοκτονούν εκπαιδευτικοί και παιδιά, στο σχολείο του φόβου, στο σχολείο της αγοράς, στο σχολείο των Διευθυντών με το Δ κεφαλαίο. Ναι στο σχολείο της παιδαγωγικής ελευθερίας, των δημοκρατικών συλλογικών διαδικασιών, στο σχολείο το δημόσιο, δωρεάν, το σχολείο ανοιχτό για όλα τα παιδιά, το σχολείο της φαντασίας, της μόρφωσης, το σχολείο του σεβασμού και της ενσυναίσθησης, το σχολείο της Δασκάλας και του Δάσκαλου με Δ κεφαλαίο. Ένα σχολείο που θα δίνει τον χώρο για να ανθίσει η κριτική παιδαγωγική, για να απλώσουν τα όνειρά τους οι νέοι/ες συνάδελφοι.

Προϋπόθεση λοιπόν για μια αξιοπρεπή απόφαση της 95^ης Γενικής Συνέλευσης της ΔΟΕ είναι η ψήφιση της κατάργησης του νέου πειθαρχικού «δικαίου» και όχι τα μισόλογα.

Συμπληρωματικά με όσα άλλα μπορούμε να προσθέσουμε εδώ, αλλά απαραίτητα είναι η  κατάργηση της πλατφόρμας καταγγελιών εναντίον εκπαιδευτικών, η απόλυτη διάκριση ποινικών αδικημάτων και πειθαρχικών παραπτωμάτων με την αστυνομία να καθορίζεται απολύτως αναρμόδια για τα δεύτερα.

Κάθε αντιπρόσωπος, ανεξάρτητα με το ψηφοδέλτιο με το οποίο εκλέχτηκε, έχει προσωπικό χρέος και ευθύνη για το παρόν και το μέλλον του σχολείου. Οφείλει να λογοδοτήσει στον Σύλλογό του για ότι έπραξε ή δεν έπραξε στη Γενική Συνέλευση του Κλάδου. Αν όρθωσε ανάστημα απέναντι στο πειθαρχικό-οδοστρωτήρα ή αν συμβιβάστηκε με μισόλογα.

Απέναντι στην εξουσία του πλούτου, των διεφθαρμένων, της «απορρόφησης» κονδυλίων, απέναντι στους φυγόδικους εγκληματίες των Τεμπών και μαφιόζους του ΟΠΕΚΕΠΕ καθώς και κάθε μεγάλου σκανδάλου να ορθώσουμε το δίκιο και την αξιοπρέπεια των εκπαιδευτικών και των εργαζόμενων. Μέσα και έξω από τις τάξεις μας. Εκεί, στα θρανία μιας σχολικής τάξης που ανθίζουν τα παιδικά χαμόγελα, εκεί γεννιέται το μέλλον που ονειρευόμαστε!

The post Απαράδεκτη η εισήγηση της ΔΟΕ για το νέο πειθαρχικό «δίκαιο» first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Σήμερα έκλεισα πίσω μου για τελευταία φορά την πόρτα του Σχολείου μετά από τριάντα οχτώ χρόνια.

Χρόνια γεμάτα με όλη την ποικιλία των εντυπώσεων, των αισθημάτων, της γνώσης και της εμπειρίας που μπορεί να σου χαρίσει το δασκαλίκι.

Χρόνια γεμάτα με πολλαπλές μοναδικές στιγμές όπως όταν τα μικράκια σου διαβαίνουν το κατώφλι του αλφαβητισμού κι ανοιγοκλείνουν τα στοματάκια τους δίνοντας φωνή, για πρώτη φορά στη ζωή τους, στις μαύρες μουτζουρίτσες στο βιβλίο·

τη μυσταγωγική συνθήκη και τη λάμψη στα μάτια τους όταν μαθαίνουν κάτι καινούργιο κι ενδιαφέρον·

το απορημένο βλέμμα τους όταν το καινούργιο είναι απροσπέλαστο·

την αναστάτωση που χαώνει την τάξη στραγγίζοντάς σε αλλά και την εύτακτη κι αποτελεσματική προσήλωση στο στόχο·

το μισάνοιχτο στόμα όταν παραδίνονται στις διαδρομές μιας αφήγησης·

τη σκασίλα όταν τα «σκασμένα» έχουν κατεβάσει κεπέγκια και τα συμφωνημένα δεν τηρούνται για πολλοστή φορά·

τις μαγικές στιγμές που εσύ κι αυτά γίνεστε ένα αξεδιάλυτο ΕΝΑ και τη βαρεμάρα τους όταν το «κήρυγμα» πέφτει βαρύ·

τα αναψοκοκκινισμένα πρόσωπα, τα διψασμένα στόματα, τα μούτρα και τις αγκαλιές μετά το διάλειμμα·

το γάργαρο γέλιο που ξεχειλίζει από τα παράθυρα·

την αφέλεια, την αυθορμησία, την πονηριά, τις ενστικτώδεις αντιδράσεις, τους μικρομεγαλισμούς, το καλούπωμα από το σπίτι, τα αθώα ψέματα, τις ένοχες αλήθειες, τις αστραπιαίες αλλαγές διάθεσης·

τα έζησα όλα αυτά (κι άλλα πόσα;) που γεννάει η διαρκής, επαναλαμβανόμενη κι ανεπανάληπτη τριβή με τα παιδιά. Η ζωή με τα παιδιά.

Έζησα την αναγνώριση, την αποδοχή, το σεβασμό αλλά και την επιφυλακτικότητα, την άρνηση και την απόρριψη των γονιών.

Μου σφίξανε πολλές φορές το χέρι με εγκαρδιότητα κι ευγνωμοσύνη, όμως ήταν πολλές και οι φορές που μ’ έτρωγε η αγωνία κι η προσπάθεια να διαχειριστώ κατάλληλα κλειστά αφτιά και στενά μυαλά για να κρατηθούν ανοιχτοί δίαυλοι επικοινωνίας και γέφυρες συνεργασίας για το καλό του παιδιού.

Στα χρόνια που πέρασαν μοιράστηκα την καθημερινότητά μου με συναδέλφους και συναδέλφισσες που, άλλοι κι άλλες περισσότερο – άλλοι κι άλλες λιγότερο, είχαν επίγνωση της κοινωνικής σημασίας και της κοινωνικής ευθύνης της δουλειάς τους. Συναδέλφισσες και συναδέλφους που τιμούσαν τον ρόλο τους με την επιστημοσύνη τους, την υπεθυνότητά τους, την εργατικότητά τους, το νοιάξιμο για τα παιδιά.

Για τριάντα οχτώ χρόνια προσπάθησα, όσο το μπορούσα, να βάλω κι εγώ, μαζί με πολλούς και πολλές άλλους και άλλες συναδέλφους και συναδέλφισσες, ένα λιθαράκι για να γίνει το σχολείο καλύτερο για τα παιδιά, τους/τις εκπαιδευτικούς, την κοινωνία.

Παλέψαμε για ένα σχολείο στο οποίο περισσότερα παιδιά θα μαθαίνουν καλύτερα γράμματα με ελκυστικό κι αποτελεσματικό για τα ίδια τρόπο.

Για ένα σχολείο που θα σέβεται την επιστημονική υπόσταση, θα διασφαλίζει τη δημοκρατία στην εργασιακή συνθήκη και θα εγγυάται την αξιοπρέπεια στους όρους διαβίωσης των εκπαιδευτικών.

Τριάντα οχτώ χρόνια μετά δεν αφήνω το σχολείο σε καλύτερη κατάσταση απ’ ότι το βρήκα και το εγγύς μέλλον, αυτή τη στιγμή, μοιάζει δυσοίωνο.

Όμως παρά τον σκεπτικισμό δεν αποχωρώ με την αίσθηση της ματαιότητας.

Γιατί σ’ αυτά τα τριάντα οχτώ χρόνια, αντάμα με συντρόφους και συντρόφισσες συναδέλφους, δώσαμε ένα μεγαλειώδη, και δυσανάλογο για το μέγεθός μας, αγώνα, που στις στιγμές της κορύφωσής του κατάφερε, όχι μόνο ν’ αγκαλιάσει και να γίνει κοινός για το σύνολο των εκπαιδευτικών, αλλά και να καθυστερήσει για τέσσερις σχεδόν δεκαετίες την εκπαιδευτική δυστοπία που στις μέρες μας αρχίζει να σκεπάζει τα σχολειά και την κοινωνία.

Σ’ αυτές τις συντρόφισσες – συναδέλφισσες και τους συντρόφους – συναδέλφους, χρωστώ ένα μεγάλο «ευχαριστώ» για τις στιγμές της συντροφικότητας, του αγώνα, της αλληλεγγύης, της διαφωνίας, της γκρίνιας, της ανάτασης, της ήττας που δημιουργήσαμε και μοιραστήκαμε μαζί.

Η εμπειρία μιας τέτοιας προσπάθειας και οι σχέσεις ζωής που σφυρηλατήθηκαν με πολλούς και πολλές απ’ αυτές είναι η μία δεξαμενή καυσίμων που τροφοδότησε τη μέχρι τώρα πορεία μου και θα την τροφοδοτεί εσαεί.

Η άλλη δεξαμενή είναι ο μπαγασάκος της φωτογραφίας.

Αυτή τη λάμψη στα μάτια και το χαμόγελο στα χείλη τα έχω δει, τα έχω γευτεί πολλές φορές.

Και γι΄αυτό υπήρξα ευτυχής….

The post Μέχρι εδώ λοιπόν… first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.