Πριν από αρκετές ημέρες, ο γράφων συζητούσε στα ερτζιανά με τον – συνταξιούχο, πλέον – εκπαιδευτικό Βασίλη Μακρή, επί χρόνια διευθυντή δημοτικού σχολείου και νυν συμμετέχοντα στις μελέτες και έρευνες της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας (ΔΟΕ). Αφορμή της συζήτησης ήταν αυτό που ανέδειξε η πρόσφατη δημοσιοποίηση των στοιχείων από τις προκηρύξεις του ΑΣΕΠ, σχετικά με την Πρωτοβάθμια και Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση. Δηλαδή ότι φέτος υπέβαλαν αιτήσεις για να εργαστούν 21.866 εκπαιδευτικοί λιγότεροι από όσους το είχαν κάνει το 2023. Σε ποσοστό, αυτή η μείωση αντιστοιχεί στο 14,35%.

Καθώς ο Β. Μακρής ανέλυε τους (πολλούς) λόγους, για τους οποίους τόσοι λειτουργοί απογοητεύονται και παραιτούνται από το στόχο της εργασίας σε δημόσια σχολεία, εμφανίστηκε στην υπολογιστή μήνυμα ακροάτριας, εκπαιδευτικού, που αναφερόταν στην μισθολογική παράμετρο του ζητήματος:  «Για τους ιερείς, πάντως, χρήμα υπάρχει». Το μήνυμα αφορούσε την πρόσφατη επιλογή της  κυβέρνησης (και το σχετικό άρθρο νομοσχεδίου του υπουργείου Οικονομικών) να αυξηθούν κατακόρυφα οι μισθοί των ιεραρχών της Εκκλησίας – αρχιεπισκόπου, μητροπολιτών, βοηθών επισκόπων, κλπ. Πόσο «κατακόρυφα»; Κατά 60,3% έως 64,5% για τον αρχιεπίσκοπο και κατά 88,8% έως 94,7% για τον κάθε μητροπολίτη.

Το μήνυμα της ακροάτριας προκάλεσε έναν συνειρμό. Κάτι μου θύμισε αυτή η συσχέτιση ή μάλλον η αντιδιαστολή, ανάμεσα στη συμπεριφορά της κεντρικής κρατικής εξουσίας προς τους εκπαιδευτικούς και την αντίστοιχη προς ιερωμένους; Θύμισε κάτι από εποχές παλιές και… «εθνοσωτήριες». Με διαφορές, βεβαίως. Αλλά και με διαφορετική τη χρονική «καμπύλη» που ενώνει τα των ευνοούμενων και τα των «παρακατιανών». Στις ημέρες μας – που όλα γίνονται πιο γρήγορα – αυτά τα χωρίζουν λίγες ημέρες. Τότε, στην εποχή του «γύψου», σχεδόν τρία χρόνια.

«Εις αναγνώρισιν των υπηρεσιών των προς το έθνος»

Ήταν Πέμπτη, 2 Μαϊου του 1968, όταν ο δικτάτορας Γ. Παπαδόπουλος και ο υπουργός Παιδείας, Θεοφύλακτος Παπακωνσταντίνου, έσπευσαν στη συνεδρίαση της Ιεράς Συνόδου. Εκεί, ο δικτάτορας ανακοίνωσε ότι οι κληρικοί θα εντάσσονταν μισθολογικά στην κλίμακα των δημοσίων υπαλλήλων, «εις αναγνώρισιν των υπηρεσιών των προς το έθνος». Ο Γ. Παπαδόπουλος απήλθε τιμημένος με τον «Χρυσούν Σταυρόν του Αποστόλου Παύλου», που του απονεμήθηκε σε ένδειξη βαθύτατης ευγνωμοσύνης. Εξυπακούεται ότι ο δικτάτορας ανέμενε κυρίως μια διαφορετική – και διαρκή – έμπρακτη έκφραση ευγνωμοσύνης: Τα κηρύγματα από τον άμβωνα και όλα τα επί μέρους στοιχεία της συμπεριφοράς των κληρικών θα έπρεπε είναι άκρως φιλικά προς το χουντικό καθεστώς.

Όταν η πανηγυρική ανακοίνωση του δικτάτορα έγινε νόμος, ο κατώτατος μισθός των κληρικών αυξήθηκε σχεδόν κατά 30%. Ήταν η δεύτερη μεγάλη επίδειξη κρατικής μέριμνας προς τους ιερωμένους, έπειτα από τον Σεπτέμβριο του 1945, όταν καθιερώθηκε η μισθοδοσία τους και από την Πολιτεία, σε ποσοστό 35% (το υπόλοιπο 65%  το κάλυπτε η Εκκλησία).

Το 1968, τυπικά οι οργανικές θέσεις ιερέων ήταν 6.000, αλλά υπερέβαιναν τις 7.000 στην πραγματικότητα. Το 1970, με δικό της εσωτερικό κανονισμό η Ιερά Σύνοδος αύξησε σε 8.000 τις θέσεις κληρικών των ενοριών της, καθώς ήταν εξασφαλισμένη η μισθοδοσία – και με τα νέα δεδομένα.

Βέβαιη ήταν και η ευτυχία των ιερωμένων. Τυπικά είχαν εξισωθεί με τους υπόλοιπους δημόσιους υπαλλήλους, ουσιαστικά όμως βρίσκονταν σε καλύτερη οικονομική θέση από τη μεγάλη πλειονότητα «των άλλων». Κι αυτό χάρη στην τέλεση «μυστηρίων» και στην πεποίθηση ενός μεγάλου τμήματος του «ποιμνίου», ότι η γενναιοδωρία προς τους εκπροσώπους του Υψίστου καθιστά ύψιστη και την ευλογία που κατευθύνεται στους πιστούς.

Για την ιστορία: Το 1970, όταν οι ιερείς στην «Ελλάδα Ελλήνων Χριστιανών» έφθασαν τις 10.000, οι καθηγητές στην Δευτεροβάθμια Εκπαίδευση ήταν κατά τι περισσότεροι (12.659). Και μόλις 3.019 οι καθηγητές στις 17 πανεπιστημιακές σχολές εκείνης της εποχής. Ούτε το ένα τρίτο των ιερέων, δηλαδή.

Όταν έγινε άφαντο το ένα πέμπτο των διορισθέντων εκπαιδευτικών

Μικρό άλμα στο χρόνο: Τον Μάρτιο του 1971 οι υπηρεσίες του καθεστώτος διαπίστωσαν ότι δεν είχε παρουσιαστεί στο σχολείο το 20,9% των διορισθέντων εκπαιδευτικών. Οι λόγοι συνέκλιναν στη διαπίστωση ότι η ιδιότητα του εκπαιδευτικού γινόταν συνώνυμη της οικονομικής «κακομοιριάς». Δεν είχαν ακόμη πληρωθεί οι υπερωρίες των εκπαιδευτικών από το 1969. Οι προαγωγές είχαν καθυστερήσει επί τέσσερα χρόνια. Η κλίμακα των αποδοχών τους υστερούσε κατά πολύ (σε ορισμένες περιπτώσεις δραματικά), εν συγκρίσει προς τις αντίστοιχες άλλων υπαλλήλων.

Σε όλα αυτά ερχόταν να προστεθεί κάτι, που ένα τμήμα των εκπαιδευτικών δεν ήθελε να «χωνέψει» και να αποδεχθεί.  Ο ασφυκτικός έλεγχος από τους χουντικούς επιθεωρητές, κάποιοι εκ των οποίων μάλιστα δεν διέθεταν καν πτυχίο μετεκπαίδευσης. «Δεν θέλουμε σοφούς αλλά πιστούς», είχε πει ο πρώτος υπουργός Παιδείας της χούντας, Κωνσταντίνος Καλαμποκιάς για τους διοριζόμενους από το «εθνοσωτήριο» καθεστώς επιθεωρητές. Όντως, μοναδικό προαπαιτούμενο ήταν τα «υγιή κοινωνικά φρονήματα» και φυσικά ο ζήλος κάθε επίδοξου επιθεωρητή στην εξακρίβωση των φρονημάτων των εκπαιδευτικών. Και ασφαλώς στον… φρονηματισμό όσων χρειάζονταν τέτοιον.

Επιπλέον, ο εκπαιδευτικός όφειλε να είναι και καλό μείγμα… ντετέκτιβ και καταδότη, ώστε να ελέγχει και την εξωσχολική ζωή μαθητών μαθητριών όπως όριζε εγκύκλιος, η οποία μπορεί μεν να απέβαινε «κενό γράμμα» στα μεγάλα αστικά κέντρα (κι όχι παντού και πάντα), αλλά γινόταν πραγματικός βραχνάς στις μικρές τοπικές κοινωνίες της επαρχίας.

Οι …όχι και τόσο «στοργικές» διαθέσεις της χούντας προς τον κλάδο των εκπαιδευτικών καθρεφτίστηκαν και την 16η Φεβρουαρίου 1971. Την ημέρα εκείνη δημοσιεύθηκε σε ΦΕΚ το ΝΔ 842/1971, που καταργούσε πέντε παιδαγωγικές ακαδημίες «δια της συγχωνεύσεως» με άλλες. Ήταν οι ακαδημίες Αθήνας, Θεσσαλονίκης, Πειραιά, Καρδίτσας και Ρόδου. Επίσης, η χούντα επανέφερε τη διετή διάρκεια των σπουδών στις εναπομείνασες παιδαγωγικές ακαδημίες, αντί της τριετούς που είχε θεσπιστεί κατά την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1964, με το νόμο 4379/1964.

Γιατί όμως μπήκε και «λουκέτο» σε πέντε παιδαγωγικές ακαδημίες; Σύμφωνα με τον εκπαιδευτικό ερευνητή Αλέξη Δημαρά (1932 – 2012), οι ακαδημίες ως «πυρήνες πνευματικής ζωής» ήταν δυνάμει εχθρικές προς το σύστημα αξιών της δικτατορίας. «Καλύτερα» λιγότερες, λοιπόν. Να ελέγχονταν και με μικρότερη «διασπορά» δυνάμεων. Γιατί να τρέχουν χειμωνιάτικα και οι ασφαλίτες στη Ρόδο και την Καρδίτσα;

Επιστροφή στο 2026: Αναζητώντας το «μικρότερο κακό»…

Ευτυχώς, όμως, ζούμε σε εποχές μοντέρνες και μετα- μοντέρνες κι έτσι υπάρχουν καίριες διαφορές ανάμεσα στο «τότε» και το «τώρα». Να, ας πούμε στην Εκπαίδευση.

Μπορεί οι δάσκαλοι και οι καθηγητές γυμνασίων και λυκείων να αντιμετωπίζουν μια πραγματικότητα, η οποία τους εξωθεί κατά χιλιάδες σε αυτό που δείχνουν τα στοιχεία του ΑΣΕΠ, αλλά τουλάχιστον έχουν την ευκαιρία να «παρηγορηθούν». Πώς; Μα βλέποντας μια παράλληλη κίνηση που συντελείται παραδίπλα…

Ανάμεσα στους συναδέλφους τους που εργάζονται σε ιδιωτικά σχολεία, παρατηρείται ένα ισχυρό ρεύμα προς τη… Δημόσια Εκπαίδευση. Πόσο δεινή είναι άραγε η εργασιακή κατάσταση στον ιδιωτικό εκπαιδευτικό τομέα, για να αποφασίζουν τόσοι άνθρωποι να καταφύγουν στο «μικρότερο κακό» και να θεωρούν ως τέτοιο εκείνο που μειώνει δραματικά, μέσα σε μία τριετία, το ενδιαφέρον για δουλειά στα δημόσια σχολεία; Μια πρόσφατη ανακοίνωση της ΟΙΕΛΕ (ΕΔΩ) εμπεριέχει κάποιες απαντήσεις.

Σήμερα δεν κινδυνεύει να εξοβελιστεί από το δημόσιο σχολείο κάποιος ή κάποια εκπαιδευτικός για γενικά «μιαρά κοινωνικά φρονήματα». Κινδυνεύει «απλώς» να κληθεί σε απολογία επειδή έκανε απεργία ή και να περιέλθει σε καθεστώς «δυνητικής αργίας» για συνδικαλιστική δράση, έστω κι αν αυτή βασίζεται σε αποφάσεις συνδικαλιστικών οργάνων.

Σήμερα δεν θα ακούσει κανένας εκπαιδευτικός από στόμα κυβερνητικού στελέχους πως είναι περιττό να μαθαίνουν οι μαθητές τις ιδέες των «αναρχικών» Γαλιλαίου και Μοντεσκιέ, όπως έλεγε κάποτε το «πρωτοπαλίκαρο» της χούντας, Ιωάννης Λαδάς. Αλίμονο, επήλθε πρόοδος από τότε… Τώρα «απλώς» η Εκπαίδευση καλείται να ευθυγραμμιστεί με ορισμένες μεγάλες… ανακαλύψεις, των τελευταίων ετών. Όπως πχ η αξέχαστη γνωμάτευση του Αδ. Γεωργιάδη πως η Κοινωνιολογία κάνει «τα παιδιά αριστερά»  (Σεπτέμβριος 2018).

Η εξουθενωτική και… πονηρή γραφειοκρατία 

Σήμερα ο εκπαιδευτικός δεν τρέμει έναν μεμονωμένο επιθεωρητή που μπορεί να είναι αδαής, ανόητα σχολαστικός ή και ανίκανος να ξεχωρίσει το σωστό από το λάθος, ακόμη και στο «ψυχρά» διαχειριστικό πεδίο – όχι μόνο σε παιδαγωγικό. Σήμερα έχει να αντιμετωπίσει μια γενικευμένη, θεσμοθετημένη, εξουθενωτική γραφειοκρατία, που θα μπορούσε να θεωρηθεί παράλογη και ανεξήγητη, αν ο σκοπός της δεν ήταν να λειτουργήσει ως πέπλο συγκάλυψης σκοπιμοτήτων. Οι οποίες «εκβάλουν» σε έναν φανερό «στρατηγικό» στόχο: Να αποδυναμωθεί ακόμη περισσότερο το δημόσιο σχολείο.

Για την εφιαλτική γραφειοκρατία μίλησε προσφάτως στο News 247 διευθυντής σχολείου (εδώ όλη η συνέντευξη) – ο προσεκτικός αναγνώστης θα δει πολλά… πονηρά και ουδόλως ακούσια κάτω από το εν λόγω «πέπλο»). Μεταξύ άλλων ανέφερε:

«Στο τέλος της σεζόν κλείνεις βιβλία, κλείνεις μητρώα και σχεδιάζεις την επόμενη σεζόν. Ο όγκος είναι και πάλι τεράστιος (…). Αλλά τον Σεπτέμβριο είσαι αναγκασμένος να κάνεις σχεδόν τα ίδια για να διαπιστώσεις αν άλλαξε κάτι ή όχι. Γιατί; Διότι στόχος τους είναι να “κόψουν” προσωπικό. Ας πούμε ελέγχουν μήπως μειώθηκαν τελικά τα παιδιά στο ολοήμερο για να “κοπεί” κάποιος εκπαιδευτικός. Στο δικό μας σχολείο δεν ήρθαν ποτέ δύο συγκεκριμένες ειδικότητες. Και κλείσαμε και ένα τμήμα από το ολοήμερο».

Ακόμη και η «Καθημερινή» απομυθοποιεί την «αξιολόγηση»…

Ίσως κάποιος υποθέσει ότι, έστω κι έτσι, η περιλάλητη «αξιολόγηση» παρέχει ορισμένα ουσιαστική ψήγματα  εξακρίβωσης ικανοτήτων, που θα μπορούσαν να αποδειχθούν γόνιμα σε μια διαδικασία βελτίωσης του εκπαιδευτικού έργου. Έλα όμως που ακόμη και η φιλοκυβερνητική «Καθημερινή» δείχνει πια απρόθυμη να ενστερνιστεί αυτά τα παραμύθια, όπως δείχνει και το άρθρο της 4ης Ιουνίου 2026: «Μέσα σε αυτή την πενταετία η διαδικασία της αξιολόγησης δοκιμάστηκε. Και από νωρίς φάνηκαν τα προβλήματά της (…). Έχει καταντήσει προσχηματική. Στο τέλος του σχολικού έτους, οι εκπαιδευτικοί τρέχουν να συμπληρώσουν τα… κουτάκια της αξιολόγησης στο πεδίο που έχουν αναλάβει, για να προωθηθεί αρμοδίως στις διοικητικές υπηρεσίες και να μην ‘εκτεθεί’ το σχολείο».

Επιπλέον, εδώ έχουμε και κάτι οξύμωρο: Υποτίθεται ότι η κεντρική εξουσία κινείται στο πνεύμα του «οι πάντες αξιολογούνται», «όλοι κρίνουν και όλοι κρίνονται», κλπ. Όμως, με το νόμο 4823/2021 της Νίκης Κεραμέως, εξαιρέθηκαν οι αιρετοί εκπρόσωποι των εκπαιδευτικών από τη σύνθεση των Συμβουλίων Επιλογής που αναδεικνύουν στελέχη της Εκπαίδευσης. Βλέπετε, οι εκπαιδευτικοί πρέπει να νιώσουν και «θεσμικά» παραγκωνισμένοι, όχι μόνο οικονομικά…

«Για να’ ρθει ο δεσπότης και μέγας φαγοπότης»… 

Φυσικά υπάρχουν διαφορές ανάμεσα στο 1968 και το 2026 σχετικά και με τη γενναιοδωρία προς τα άμφια. Τώρα, αποδέκτες αυτής της γαλαντομίας είναι οι «υψηλόβαθμοι» της Ιεραρχίας και όχι το σύνολο των κληρικών, των οποίων ο επίσημος αριθμός πλησιάζει πλέον τις έντεκα χιλιάδες.

Σημασία έχει εν προκειμένω να ικανοποιηθούν οι «αρμοί της (θρησκευτικής) εξουσίας». Να σταλούν τα δέοντα μηνύματα. Να χαρεί, να τονωθεί – σε ηγετικό επίπεδο –  και ει δυνατόν να διευρυνθεί η «Δεξιά του Κυρίου». Κι όλα αυτά, χωρίς να κατηγορηθεί η κυβέρνηση ότι σπαταλά άφθονο δημόσιο χρήμα. Οι κατώτεροι θα αρκεστούν στα πλεονεκτήματα που απορρέουν από την καθημερινή συναναστροφή με το «ποίμνιο». Και, ποιος ξέρει, στο μέλλον μπορεί να προβλεφθεί το «κάτι τι παραπάνω» για όλους.

Αλλά, οποία μιζέρια και μεμψιμοιρία! Μα να γίνεται τόσος ντόρος για τον διπλασιασμό των αποδοχών περίπου ενενήντα ανθρώπων; Και να υποτιμάται βάναυσα το κρίσιμο πολιτισμικό και θρησκευτικό «μπρα ντε φερ» ανάμεσα σε μητροπολίτες και… μουφτήδες; (Για να θυμηθούμε την «επιχειρηματολογία» του κυβερνητικού εκπροσώπου.)

Αφήστε που είναι και παλιομοδίτικη μια τέτοια κριτική. Μια φορά κι έναν καιρό, το Πάσχα οι άνθρωποι τραγουδούσαν εκείνο το «ψήσου γίδα μ’ ψήσου και ροδοκοκκινίσου, να σε ξεκοκαλίσου μ’ ένα κουβά κρασί», αλλά κάποια ασεβής… συνιστώσα της λαϊκής παράδοσης («αναρχοκομμούνια» της παλιάς εποχής) επέμενε σε άλλη εκδοχή: «Ψήσου γίδα μ’ ψήσου και ροδοκοκκινίσου, για να’ ρθει ο δεσπότης και μέγας φαγοπότης». Με τις σημερινές τιμές του κρέατος θα ήταν ατιμία να μην αναγνωριστεί η ανάγκη εκάστου «δεσπότη – φαγοπότη» στο «κάτι παραπάνω».

Πρώτη η Ελλάδα στην αναλογία ιερέων ανά 100.000 κατοίκους

Σε τελική ανάλυση, δεν αξίζουν απολαβές ολοένα και υψηλότερες οι ηγέτες ενός «σώματος», του οποίου το ειδικό βάρος στην ελληνική κοινωνία γίνεται ολοένα και μεγαλύτερο;

Τον Νοέμβριο του 2018 εξακριβώθηκε ότι στη χώρα μας εμφανιζόταν η μεγαλύτερη  – στην Ευρώπη – αναλογία ιερέων, ανά 100.000 κατοίκους. Συγκεκριμένα, βάσει στοιχείων των Πατριαρχείων και των Αυτοκέφαλων Εκκλησιών, αντιστοιχούσαν στην Ελλάδα 87,7 ιερείς ανά 100.000 κατοίκους. Δεύτερη στην κατάταξη ερχόταν η Ιταλία με 82,8, τρίτη η Ρουμανία με 80,1, τέταρτη η Πολωνία με 70,1, το Βέλγιο με 64,1 κοκ.(εδώ).

Για να γίνει καλύτερα αντιληπτό πόσο… ξεχωριστός είναι αυτός ο δείκτης στην Ελλάδα, ας αναφερθεί κάτι: Στον εν λόγω κατάλογο περιλαμβάνονται  29 χώρες, στις 19 εκ των οποίων ήταν κάτω των 50 οι ιερείς που αναλογούσαν σε 100.000 κατοίκους (εδώ  https://www.romfea.gr/diafora/24738-i-ellada-analogika-exei-tous-perissoterous-iereis-stin-europi). Ο μέσος όρος είναι 43,8, δηλαδή ο μισός του ελληνικού.

Αυτά, προ επταετίας. Δεδομένου ότι έκτοτε οι ιερείς στην Ελλάδα αυξήθηκαν κατά τι και ο συνολικός πληθυσμός της χώρας μειώθηκε κατά 358.509 άτομα ανάμεσα στο 2018 και το 2025, υποθέτουμε ότι τα όποια στοιχεία του εγγύς μέλλοντος θα μας φανερώσουν ένα μεγαλοπρεπέστερο (άνω του 90) αντίστοιχο δείκτη.

Μήπως χρειαζόμαστε κι ένα πρόγραμμα μαζικού… εξορκισμού;

Τώρα δεν ζούμε στην «Ελλάδα Ελλήνων Χριστιανών». Ζούμε όμως στην Ελλάδα της ανείπωτης ακρίβειας και της μισθολογικής εσχατιάς, όπου η μεν μάχη για αξιοπρεπή διαβίωση αναδεικνύει ένα συνεχές «βόηθα Παναγιά», το δε επάγγελμα του ιερέα φαντάζει ως προσφερόμενη σανίδα σωτηρίας, μέσα στη γενική ανασφάλεια και επισφάλεια.

Σκεφθείτε, λοιπόν, καλά, προτού δυσφορήσετε με την τόση… πάχυνση των αποδοχών του αρχιεπισκόπου και των μητροπολιτών. Οι άνθρωποι αυτοί ηγούνται ενός μεγάλου «στρατού σωτηρίας», αλλά και μιας ιδιότυπης «ΔΥΠΑ» (της υπηρεσίας που αντικατέστησε τον ΟΑΕΔ). Η ρομφαία τους δεν απειλεί μόνο την αθεϊα και την όποια φθορά των χριστιανικών παραδόσεων, αλλά και το «braindrain». Κι αν επιμένετε όλα αυτά να μην τα θεωρείτε επαρκείς λόγους για τέτοια μισθολογική ανέλιξη, να ξέρετε ότι γίνεστε υποχείρια – έστω και ασυνείδητα – των μουφτήδων. Και πως κατέλαβε την ψυχή σας ο Σατανάς, με τη μορφή του «κοινωνικού αυτοματισμού», για να θυμηθούμε ξανά τον Παύλο Μαρινάκη.

Ποιος ξέρει, ίσως ένα πρόγραμμα μαζικού εξορκισμού, για να απέλθει «το κακό», να ήταν μια καλή μέθοδος κατά των αμφισβητήσεων. Αλλά κι ένα κίνητρο για να δοθούν «έξτρα» και «πριμ» στους κληρικούς που θα αναλάβουν τη σωτηρία μας…

The post Για τα άμφια χρήμα – για τους εκπαιδευτικούς «α, φεύγουν, κρίμα». Κάτι σαν… 1968- 1971! first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Για κάποια σαν εμένα που δεν θυμάται τι έφαγε χθες, το να θυμάμαι μια σειρά που είδα πριν από 10 χρόνια, σημαίνει ότι μου είπε κάτι σημαντικό, κάτι που ίσως το έβλεπα να ρχεται, χωρίς τότε να μπορώ να του δώσω σχήμα και μορφή.
Ήταν λοιπόν μια γαλλική σειρά, αναφερόταν σε κάποιο κοντινό μέλλον και μια πόλη/πρωτεύουσα- πιθανόν το Παρίσι, ήταν χωρισμένη στα δυο με τείχος. Κάτι σαν αυτό που χωρίζει το Ισραήλ με τη λωρίδα της Γάζας.
Απ’ τη μια μεριά κατοικούσαν πάμπλουτοι, που ζούσαν με πολυτέλειες και σούπερ βιοτικό επίπεδο, όπως καθαρό νερό- τόσο που να γεμίζουν και τις πισίνες τους, ποιοτική τροφή, ακριβά σχολεία, ακριβά και κομψά ρούχα, διασκέδαση και ευρύχωρα, καινούρια, πολυτελή σπίτια. Σ’ όλο αυτό υπήρχε και μια ιδέα αποστείρωσης.
Απ’ την άλλη πλευρά του τείχους ζούσε η πλέμπα. Κατοικούσε σε χρέπια, δεν υπήρχε ούτε ένα πράσινο φύλλο πουθενά, ντυνόταν με κουρέλια, δεν υπήρχε παρά λιγοστή τροφή και το σπουδαιότερο, δεν είχε πρόσβαση στο νερό.
Οι φτωχοί δεν μπορούσαν να περάσουν το τείχος, παρά μόνο για να εργαστούν σε χαμαλοδουλειές, ως υπηρέτες των πλουσίων κι αυτό με ειδικά καρτελάκια, ελέγχους και σκανάρισμα και να επιστρέψουν το βράδυ στο γκέτο.
Η αλήθεια είναι ότι έχω ταξιδέψει σε τέτοιες χώρες και έχω δει με τα μάτια μου τέτοιες ακραίες καταστάσεις, να βουλιάζει η ψυχή σου από τη λύπη και να μην μπορείς να ευχαριστηθείς ένα ταξίδι ζωής ίσως…
Ο Ριβιέρα τάουερ, είναι μόνο ένας από σειρά 6 συνολικά τέτοιων πύργων που σχεδιάζονται για το παραλιακό μέτωπο. Ύψους 200 μέτρων έκαστος.
Η πρόσβαση όλων ημών θα επιτρέπεται μόνο σε ένα μήκος 900 μέτρων παραλίας, το οποίο κουτσουρεύεται κι αυτό σιγά σιγά.
Οι ειδικοί κρούουν τον κώδωνα του κινδύνου σχετικά με την επάρκεια του νερού, της ενέργειας που θα καταναλώνεται, την Ψυττάλεια που είναι οριακά στα λύματα, το κυκλοφοριακό. Μάλιστα, σκοπεύουν να υπογειοποιήσουν ένα μέρος της Ποσειδώνος, για να μην ενοχλούνται οι πλούσιοι απ’ το θόρυβο.
Πέρα απ’ την ύβρι, το περιβαλλοντικό αίσχος, την ιδιοποίηση δημόσιας έκτασης και τον αποκλεισμό μας, αυτή η κοινωνία στην οποία εξελισσόμαστε απ’ τα μνημόνια κι εδώ, μου ανακατεύει το στομάχι.
Αλήθεια, αν μας άρπαξαν με τόση ευκολία τόσες παραλίες, τόσα στρέμματα γης (Ελληνικό, Αγ. Κοσμάς, Λαγονήσι), μιλώντας για την πανέμορφη Αττική, με το θαυμάσιο κλίμα, που ήδη την έκαναν θεματικό πάρκο και σαν τα μούτρα τους, όταν θα έρθει το θέμα στην τροφή, στην επάρκεια του νερού, στη ρύθμιση του κυκλοφοριακού, ποιος θα έχει προτεραιότητα;
Ποιες περιοχές θεωρείτε θα πλημμυρίζουν από τα λύματα; πού θα κόβεται το νερό;
Δεν αναγνωρίζω τη χώρα που γεννήθηκα και μεγάλωσα, γιατί η άλωση είναι πρωτοφανής και με αστραπιαία ταχύτητα. Κατέστρεψαν το λεκανοπέδιο, τα βουνά, τα δάση, ρήμαξαν την πρωτογενή παραγωγή, ξεπουλάνε σε όποιον να ‘ναι και δεν υπάρχει κανένα όριο και καμία κόκκινη γραμμή.
Στο αίσχος του Ελληνικού έχουν συμπράξει ΝΔ, ΠΑΣΟΚ, ΣΥΡΙΖΑ. Αυτό είναι ανατριχιαστικό. Η μεγαλύτερη πληγή σ’ αυτή τη χώρα είναι το πολιτικό της προσωπικό.
Πόσο δρόμο λέτε να έχει ακόμα ώστε να είμαστε ξένοι και ανεπιθύμητοι στον τόπο μας, χρήσιμοι μόνο για υπηρέτες τους; 

The post Πύργος στο Ελληνικό: Η Αττική στα νύχια των επενδυτών first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ως δάσκαλος, δεν μπορώ να αντιμετωπίσω την τραγωδία στην Ηλιούπολη σαν ένα ακόμα περιστατικό “ατομικής ευθύνης”. Δύο κορίτσια 17 χρονών ανέβηκαν σε μια ταράτσα και έπεσαν στο κενό. Η μία έχασε τη ζωή της, η άλλη δίνει μάχη. Πίσω από τους τίτλος των ειδήσεων, τις δακρύβρεχτες αναρτήσεις, τα σοκαρισμένα βλέμματα και τα σημειώματα που μιλούν για φόβο, απόγνωση και πίεση, κρύβεται μια ολόκληρη κοινωνία που συνθλίβει τα παιδιά της.

Στα σχολεία βλέπουμε καθημερινά παιδιά κουρασμένα πριν καν ξεκινήσει η ζωή τους. Παιδιά που μεγαλώνουν μέσα στην ανασφάλεια, στην αγωνία της επιτυχίας, στον φόβο της αποτυχίας, στην οικονομική ασφυξία των οικογενειών τους. Έφηβοι που καλούνται να αποδείξουν συνεχώς την αξία τους μέσα από βαθμούς, εξετάσεις, επιδόσεις και ατελείωτη πίεση με Τράπεζα Θεμάτων, ελάχιστη βάση εισαγωγής, ιδιωτικά κολλέγια και δίδακτρα. Και την ίδια στιγμή, το ίδιο το σχολείο απαξιώνεται συστηματικά από την πολιτεία: υποχρηματοδότηση, υποστελέχωση, εξαντλημένοι εκπαιδευτικοί, σχολικοί ψυχολόγοι που δεν επαρκούν ούτε στο ελάχιστο, δομές στήριξης διαλυμένες ή αποσπασματικές.

Η κοινωνία απαιτεί από τα παιδιά να αντέχουν τα πάντα, ενώ γύρω τους καταρρέουν οι βασικές σταθερές. Οι γονείς δουλεύουν σε εξοντωτικούς ρυθμούς, με διαλυμένα εργασιακά δικαιώματα, με μισθούς που δεν φτάνουν, με το άγχος της επιβίωσης να γίνεται καθημερινότητα. Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η ψυχική φθορά περνά αθόρυβα στα παιδιά. Και όταν συμβαίνει μια τέτοια τραγωδία, όλοι αναρωτιούνται ξαφνικά πώς δεν το είδαμε.

Το βλέπαμε. Το βλέπουμε κάθε μέρα μέσα στις τάξεις. Στα βλέμματα των παιδιών που λυγίζουν σιωπηλά. Στην εξάντληση, στη μοναξιά, στην αίσθηση ότι το μέλλον μοιάζει απειλή αντί για ελπίδα. Το πρόβλημα δεν είναι ατομικό. Είναι βαθιά κοινωνικό και πολιτικό!

Αν πραγματικά θέλουμε να τιμήσουμε αυτά τα παιδιά, αν πραγματικά θέλουμε να βοηθήσουμε τα νέα παιδιά, τότε πρέπει να σταματήσουμε να αντιμετωπίζουμε την ανθρώπινη απόγνωση σαν ατυχές γεγονός. Χρειάζεται ένα σχολείο που να μορφώνει και να στηρίζει ουσιαστικά. Χρειάζεται κοινωνική προστασία, δημόσια ψυχική υγεία, αξιοπρεπής εργασία, χρόνος για ζωή και ανθρώπινες σχέσεις. Χρειάζεται μια κοινωνία που να μην μετατρέπει την εφηβεία σε αγώνα επιβίωσης.

Γιατί κανένα παιδί δεν πρέπει να φτάνει να πιστεύει πως “αυτός ο κόσμος δεν είναι πια για μένα”…

Συλλυπητήρια και συγγνώμη στην οικογένεια…

Υ.Γ.: Ανταποκρινόμενος στην οδηγία του Χαμόγελου του Παιδιού και με αίσθημα ευθύνης απέναντι σε κάθε παιδί και έφηβο που μπορεί να βρίσκεται σε ψυχική δυσκολία, αφαιρώ από την ανάρτηση το προσωπικό σημείωμα της 17χρονης.

Δυστυχώς, όλοι μάθαμε τι έγραψε…

The post Για την τραγωδία στην Ηλιούπολη first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

“Me sem Romni” [εγώ είμαι Ρομνή]

Κοινωνικά σύνορα και εκπαίδευση των παιδιών Ρομά

The post Εκδήλωση: “Me sem Romni” [εγώ είμαι Ρομνή] first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Η διαφήμιση στο Facebook δεν αφήνει περιθώρια παρερμηνείας. Δε χρειάζεται να παιδεύεσαι για να σχεδιάζεις τη διδασκαλία σου. Μπορεί να το κάνει η Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ στο εξής) για σένα. Απλώς χρησιμοποίησε τα κατάλληλα εργαλεία και θα έχεις έτοιμα στο πιάτο, σχέδια διδασκαλίας, εργασίες, θεωρητική τεκμηρίωση και πλαισίωσή τους για κάθε χρήση και για κάθε περίσταση. Στην εποχή της αξιολόγησης, με τις αναρίθμητες ρουμπρίκες και λίστες με διδακτικούς στόχους που πρέπει να συμπληρωθούν, τα σχέδια διδασκαλίας που πρέπει να κατατεθούν στις πλατφόρμες, τι πιο ασφαλές και πιο προσιτό από ένα φιλικό περιβάλλον που θα σου παρέχει εγγυημένα αποτελέσματα μέσα σε ένα εκπαιδευτικό πλαίσιο όπου πρέπει όλα να καταμετρώνται. Γιατί, όπως έχει επισημανθεί, «ότι καταμετρείται και συγκρίνεται ποσοτικά, σημασιοδοτείται σαν «αντικειμενικό» και κοινωνικά ουδέτερο». Αδιάφορο παραμένει για αυτές τις προσεγγίσεις εάν αυτό που καταμετράται είναι μη μετρήσιμο εκ φύσεως.

Ο πρώτος καταιγισμός διαφημίσεων στον υπολογιστή μου εστίαζε στις δυνατότητες διαμόρφωσης διδασκαλιών με τη βοήθεια ΤΝ και στα πλεονεκτήματά τους. Περνούσαν απαρατήρητες. Η συγκεκριμένη διαφήμιση όμως δεν μπορεί να περάσει απαρατήρητη. Επομένως, τίθεται το ερώτημα: πέθανε η διδασκαλία;

Όπως προειδοποιεί χαρακτηριστικά ο Μαυρόπουλος, ο Μπιλ Γκέιτς, σε συνέντευξη του στο «The Tonight Show» του NBC, προέβλεψε ότι μέσα στην επόμενη δεκαετία, οι άνθρωποι δεν θα χρειάζονται πλέον «για τα περισσότερα πράγματα». Χρησιμοποίησε μάλιστα το παράδειγμα των γιατρών και των δασκάλων στους οποίους ακόμα βασιζόμαστε για να τονίσει ότι σταδιακά δεν θα τους χρειαζόμαστε διότι «µε την τεχνητή νοημοσύνη, την επόμενη δεκαετία, αυτό θα γίνεται δωρεάν, θα έχουμε εξαιρετικές ιατρικές συμβουλές και σπουδαία διδασκαλία». Οι τίτλοι: «Σε 10 χρόνια η τεχνητή νοημοσύνη θα αντικαταστήσει δασκάλους και γιατρούς» ή «Επάγγελμα προς εξάλειψη οι δάσκαλοι λόγω τεχνητής νοημοσύνης».

Θα παραθέσω εδώ ορισμένες από τις τοποθετήσεις εισηγητών στο πρόσφατο Συνέδριο της ΔΟΕ με θέμα «Η Τεχνητή Νοημοσύνη ως εκπαιδευτική και κοινωνική πρόκληση», ιδιαίτερα του Αντώνη Μαυρόπουλου, του Περικλή Παυλίδη, αλλά και κάποιες δικές μου πρώτες σκέψεις:

1. Η ΤΝ δεν είναι ουδέτερη, δεν είναι ούτε σφυρί, ούτε πριόνι ώστε να χαρακτηριστεί ως εργαλείο ικανό «για το καλό ή το κακό», ανάλογα με τις προθέσεις του χρήστη του. Οι μεγάλες εταιρείες που ελέγχουν την παγκόσμια ροή πληροφοριών, τη ροή όλου αυτού του όγκου των δεδομένων που δισεκατομμύρια άνθρωποι σε όλον τον κόσμο παρέχουν στο διαδίκτυο, αυτές οι ελάχιστες εταιρείες που ελέγχουν τις πλατφόρμες πάνω στις οποίες κινούνται αυτά τα δεδομένα, δημιουργούν ένα τεχνητό φράγμα επιλογής των δεδομένων που αξιολογούνται ως αξιοποιήσιμα και διαμορφώνουν την τελική δεξαμενή δεδομένων που θα χρησιμοποιηθεί αλλά και τους κανόνες, τους όρους των εφαρμογών που θα “τρέξουν” αυτά τα δεδομένα.
2. Η γνώση έχει το στοιχείο του αναστοχασμού, της ικανοποίησης αναγκών μας, δηλαδή μαθαίνουμε για να ικανοποιήσουμε ανάγκες μας, την ανάγκη για παράδειγμα να προσανατολιστείς στον χώρο, να μπορείς να κινηθείς μέσα σε μια πόλη, να μπορείς να επικοινωνήσεις. Με αυτήν την έννοια, οι εφαρμογές ΤΝ μπορεί να είναι χρήσιμες σε ανθρώπους που είναι ουσιαστικά μορφωμένοι. Που μπορούν να νοηματοδοτήσουν τα δεδομένα και να κρίνουν εάν το αποτέλεσμα που παράγεται έχει νόημα ή δεν έχει. Γι’ αυτό παρατηρούμε σε μεγάλες ιστοσελίδες που χρησιμοποιούν ευρέως ΤΝ χωρίς έλεγχο των κειμένων που παράγονται, να προκύπτουν κείμενα που σε κάποια σημεία στερούνται νοήματος.
3. Βρίσκω εξαιρετική τη μεταφορά του Μαυρόπουλου στην εκδήλωση της ΔΟΕ για να αντιληφθεί κανείς πως δομείται μια νέα γνώση: “όταν φτιάχνουμε ένα παζλ χωρίς να βλέπουμε την τελική εικόνα, ξεκινάμε από τις γωνίες και έπειτα αναζητούμε κομμάτια που συσχετίζονται με τα αντίστοιχα των γωνιών σε σχήμα ή χρώμα, επιδιώκοντας βήμα-βήμα να νοηματοδοτήσουμε αυτό που κατασκευάζουμε. Για τις πλατφόρμες της ΤΝ όλα τα κομμάτια του παζλ είναι ίδια, δεν οδηγούν σε κάποια νοηματοδότηση”.
4. Η διδασκαλία είναι μια εξαιρετικά σύνθετη διαδικασία, αμφίδρομη, διαδραστική, η οποία δομείται μέσα από την ψυχολογική σύνδεση εκπαιδευτικού και εκπαιδευόμενου, επομένως, ο σχεδιασμός και η εφαρμογή της δε μπορεί να μην παίρνει υπόψη το γνωστικό επίπεδο και τις ανισότητες εντός της τάξης, το κλίμα της τάξης, τη δυναμική της, τις σχέσεις των παιδιών μεταξύ τους και με τον/την εκπαιδευτικό, την πολιτισμική σύνθεση της τάξης και τις ιδιαίτερες ευαισθησίες κάθε παιδιού, κυρίως όμως δε μπορεί να μην παίρνει υπόψη την απαραίτητη προϋπόθεση για ουσιαστική εκπαίδευση: γιατί είμαι εγώ εδώ; γιατί πρέπει να το μάθω αυτό; Δε μπορεί να μην επιδιώκει μια κατάσταση περιέργειας στην οποία πρέπει να περιέλθει η τάξη για να υπάρξει πραγματική διδασκαλία, με ουσιαστική συμμετοχή των εκπαιδευόμενων. Τα παραπάνω δεν προσμετρώνται και δεν καταγράφονται, ακόμα και εάν φανταστούμε μια σχολική τάξη με παιδιά συνδεδεμένα με ειδικούς εξατομικευμένους αισθητήρες που θα μετρούν τον βαθμό συγκέντρωσης, αφομοίωσης, ενεργοποίησης νοητικών διαδικασιών κ.α. Και αυτό γιατί η ανακάλυψη του νέου και, πολύ περισσότερο, η αποκάλυψη του ψυχισμού ενός παιδιού είναι μια εξαιρετικά απαιτητική διαδικασία που συμβαίνει μέσα σε ένα συγκεκριμένο κοινωνικό πλαίσιο. Απαιτεί ένα συναίσθημα που λέγεται εμπιστοσύνη. Πολλά από τα παραπάνω δεν είναι ούτε μετρήσιμα ούτε κατατάξιμα. Και βεβαίως, απλώς τινάζονται στον αέρα, εξαφανίζονται από το ορατό πεδίο, όταν στη γωνία της σχολικής αίθουσας καραδοκεί ο αξιολογητής με το μπλοκάκι στο χέρι και το βλέμμα άγρυπνο.
5. Σε κάθε τεχνολογική εξέλιξη, το ίδιο ακριβώς μοτίβο επαναλαμβάνεται. Όταν ανακαλύφθηκε το ραδιόφωνο είπαν, ορίστε ένα μέσο που μπορεί να αντικαταστήσει τον δάσκαλο. Με την τηλεόραση, ακόμα πιο έντονα, οι παλαιότερες/οι θα θυμόμαστε την εκπαιδευτική τηλεόραση στη χώρα μας. Τα ίδια ακριβώς επαναλήφθηκαν με τους ηλεκτρονικούς υπολογιστές, το διαδίκτυο, τις ποικίλες εφαρμογές. Είναι όλα τα παραπάνω άχρηστα, επικίνδυνα και ακατάλληλα, μη συμβατά με την εκπαιδευτική διαδικασία; Όχι δεν είναι, αντίθετα, τα έχουμε χρησιμοποιήσει συμπληρωματικά ως μέσα. Αντικατέστησαν τους εκπαιδευτικούς; Όχι. Ποια είναι η διαφορά σήμερα; Ότι οι μεγάλες εταιρείες έχουν επενδύσει κάποια δις δολάρια και θα πρέπει να κάνουν απόσβεση. Αυτό καθιστά πραγματικά επικίνδυνη την υπόσχεση ότι «δε θα χρειαζόμαστε εκπαιδευτικούς», με την έννοια της πλήρους απαξίωσης και αφυδάτωσης του επαγγέλματος από κάθε αξιακό και ανθρωπιστικό στοιχείο.

Με βάση τα παραπάνω, προφανώς οι εκπαιδευτικοί δε δρουν εν κενώ, προφανώς οι νέες τεχνολογίες είναι ένα πεδίο αντιπαράθεσης όσο αφορά τον τρόπο χρήσης τους, τον βαθμό χρήσης τους, τις ποσότητες ενέργειας, ρεύματος και νερού που απαιτούνται και εάν υπάρχουν όρια στη χρήση αυτών και κυρίως τις παραγωγικές και κοινωνικές σχέσεις μέσα στις οποίες αξιοποιούνται, σε μια περίοδο όπου ο κόσμος της εργασίας έχει υποστεί μια βαθιά στρατηγική ήττα. Εδώ, θα μπορούσαμε να πούμε ότι δίπλα στην κυριαρχία της νεκρής εργασίας πάνω στη ζωντανή, επιδιώκεται να εγκατασταθεί η πλήρης υποταγή της ζωντανής εκπαίδευσης στο εκπαιδευτικό management, σε έναν ιδιότυπο μεταμοντέρνο τεχνολογικό επιθεωρητισμό, τελικά, στην υπηρεσία των κυρίαρχων κοινωνικών τάξεων και των αντιεκπαιδευτικών και αντιπαιδαγωγικών πολιτικών τους

Όλα τα παραπάνω συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι οι εκπαιδευτικοί πρέπει να έχουν το χρόνο – άρα και το αξιοπρεπές εισόδημα ώστε να ζουν αξιοπρεπώς μόνο από τον μισθό τους – ώστε να προετοιμάζουν τις διδασκαλίες τους και τις πιθανές εναλλακτικές διαδρομές τους λαμβάνοντας υπόψη όλους τους σύνθετους παράγοντες της τάξης τους. Μπορούν να χρησιμοποιούν νέες τεχνολογίες για να βελτιώσουν επικουρικά τη διδασκαλία τους; Μπορούν, με την προϋπόθεση ότι οι τελικοί κριτές και διαμορφωτές της διδακτικής πράξης και των επιλογών που κάνουν είναι οι ίδιοι. Και η τάξη τους πρέπει να μην ξεπερνά τον αριθμό των 15 παιδιών, ιδιαίτερα στις σημερινές συνθήκες, εάν θέλουμε πραγματικά να μιλήσουμε για διδασκαλία.

Για το τέλος, θα ήθελα να μοιραστώ ένα προειδοποιητικό μήνυμα που έρχεται από το παρελθόν, αλλά το νόημά του είναι εξαιρετικά επίκαιρο:

«Καθώς οι εργαζόμενοι χάνουν τον έλεγχο της ίδιας της δουλειάς τους, οι δεξιότητες που είχαν αναπτύξει με τα χρόνια ατροφούν. Χάνονται σιγά-σιγά, διευκολύνοντας με τον τρόπο αυτό τη διοίκηση να αυξήσει τον έλεγχό της πάνω στην εργασία, γιατί ο εργαζόμενος δεν έχει πια τις δεξιότητες του σχεδιασμού και του ελέγχου της ίδιας του της εργασίας. Εδώ εμφανίζεται μια γενική αρχή: στην εργασία, η αχρηστία οδηγεί σε απώλεια… Οι δεξιότητες που ανέπτυξαν οι εκπαιδευτικοί μετά από δεκαετίες σκληρής δουλειάς -θέτοντας στο αναλυτικό πρόγραμμα στόχους που συνδέονται με τους σκοπούς της εκπαίδευσης, διαμορφώνοντας ένα ουσιώδες περιεχόμενο, σχεδιάζοντας τα μαθήματα και τη στρατηγική της διδασκαλίας, αναπτύσσοντας “πνεύμα κοινότητας” στην τάξη, εξατομικεύοντας τη διδασκαλία με βάση τις ανάγκες και τις επιθυμίες των μαθητών κ.ο.κ. – χάνονται. Κατά κάποιον τρόπο, απλά δε χρειάζονται πλέον, δεδομένης της συγκέντρωσης της εξουσίας και του ελέγχου…σήμερα ασκούνται στα σχολεία δυνάμεις που κάνουν τις επιλογές αυτές σχεδόν να μην έχουν νόημα … Σε όλο και μεγαλύτερο βαθμό, οι μέθοδοι διδασκαλίας, τα εγχειρίδια, οι εξετάσεις και τα αποτελέσματα απομακρύνονται από τα χέρια των ανθρώπων που πρέπει να τα θέσουν σε εφαρμογή».*

* Apple M. – Jungck S., Διδασκαλία, τεχνολογία και έλεγχος στην τάξη, 1995

The post Η διδασκαλία πέθανε; first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ως δάσκαλος ζώντας το παρόν των σχέσεών μου με τις Ρομνά και τους Ρομά ξεκινώ πάντα με ερωτήματα για το κοινωνικό, οικονομικό και πολιτικό πλαίσιο, που τις διαμορφώνουν. Ταυτόχρονα θεωρούμε από κοινού δάσκαλος και Ρομά/μνά πως η γνώση της ιστορικά διαμορφωμένης κοινωνικής θέσης τους συμβάλει τουλάχιστον στην καλύτερη και πληρέστερη κατανόηση των προβλημάτων, που βιώνουν.

Εδώ και χρόνια κατά γενική ομολογία αλλά και από προσωπικές εμπειρίες έχω επισημάνει και για άλλες περιπτώσεις παγκόσμιων ημερών ότι η θέσπιση αυτών των ημερών καταγράφεται ως πολιτική υποκρισία. Είναι γεγονός ότι οι περισσότερες Παγκόσμιες Μέρες θεσπίστηκαν ως απαίτηση για σεβασμό των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Όμως καταγράφεται τακτικά ότι το περιεχόμενο (πολιτικό ή κοινωνικό Δικαίωμα, η προστασία περιβάλλοντος κ.α.), στο οποίο αναφέρονται, παραβιάζεται τόσο από τα κράτη και τους διεθνείς οργανισμούς όσο και από πολλούς διαχειριστές της εξουσίας και των θεσμών. Η υποκρισία γίνεται εμφανής και στην περίπτωση της Παγκόσμιας Μέρας των Ρομά ξεκινώντας με την εκτροπή της Παγκόσμιας Μέρας των Ρομά σε μέρα γιορτής. Η καθιέρωση της Παγκόσμιας Μέρας των Ρομά συστάθηκε από τους ίδιους στο δεύτερο συνέδριο των Ρομά στο Λονδίνο το 1972 σε ανάμνηση της πρώτης συνάντησης αντιπροσώπων τους, που πραγματοποιήθηκε στην ίδια πόλη τον Απρίλιο του 1971. Στην συνέχεια υιοθετήθηκε από το σύνολο των Ευρωπαίων Ρομά. Αργότερα, το Συμβούλιο της Ευρώπης θέσπισε ειδικό γραφείο για ζητήματα Ρομά, ενώ η 8η Απριλίου καθιερώθηκε με ιδιαίτερα αφιερώματα. Την προηγούμενη δεκαετία, η ημέρα αυτή υιοθετήθηκε με ψήφισμα και από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Το περιεχόμενο της ημέρας διαμορφώνεται ιστορικά και εμπλουτίζεται πολιτικά, με άξονα τόσο την εκπλήρωση όσο και —κυρίως— τις διαχρονικές παραβιάσεις των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου που βιώνουν οι κοινότητες Ρομά. γι αυτό αυτήν την μέρα Παράλληλα όμως για χρόνια αυτήν την μέρα κορυφώνεται κρίνεται αναγκαίο- ως πολιτικό γεγονός η ανάδειξη και η καταγγελία των διαχρονικών παραβιάσεων των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου, που υφίστανται το σύνολο των κοινοτήτων Ρομά. Επομένως δεν πρόκειται για απλή ανάμνηση της πρώτης συνάντησης -σε καμιά περίπτωση μέρα γιορτής, αλλά εξελίσσεται ως μέρα συνειδητοποίησης και ανάδειξης όλων των ζητημάτων, που αφορούν την επιβίωση των Ρομά. Για κάποια από αυτά αναφέρομαι παρακάτω.

Στους 270 περίπου αποκομμένους οικισμούς Ρομά στις παρυφές κυρίως των αστικών κέντρων της χώρας μας και τους 80 περίπου καταυλισμούς η διαβίωση σε παράγκες είναι καθημερινός άθλος. Σε όλες τις περιπτώσεις καταυλισμών και σε αρκετούς οικισμούς η πείνα με αρρώστιες, η έλλειψη ηλεκτρικού, η έλλειψη νερού και τα υψηλά ποσοστά αναλφαβητισμού είναι τα κύρια χαρακτηριστικά. Σε αυτές λοιπόν τις συνθήκες η έννοια της φρίκης χάνει το περιεχόμενό της. Οι συνθήκες λοιπόν επιβίωσης των Ρομά επιβεβαιώνουν την εξαίρεση του κανόνα ότι οι τριτοκοσμικές συνθήκες υπάρχουν και δημιουργούνται εντός του κέντρου του αναπτυγμένου δυτικού πολιτισμού ως τριτοκοσμικοί/ες θύλακες –ζώνες, ενώ για χρόνια τώρα ο αναπτυγμένος δυτικός καπιταλιστικός κόσμος βαυκαλίζεται την ευημερία για όλους τους ανθρώπους.

Οι τριτοκοσμικές ζώνες και οι άλλες μορφές κατοίκησης ως χωρικές μορφές διαχωρισμού, εξοστρακισμού και αποκλεισμού των Ρομά -και καθόλου ως επιλογές των ίδιων- δομούν στην πραγματικότητα την ποικιλομορφία του κόσμου τους. Όμως κοινός παρονομαστής των βιωμάτων τους είναι οι κοινωνικοί αποκλεισμοί, η παραβίαση των Δικαιωμάτων Του Ανθρώπου, ο αντιτσιγγανισμός και οι ποικίλες μορφές ρατσισμού (ως κοινωνικές και πολιτικές διαδικασίες). Επιπλέον αξίζει να δούμε την αντίφαση λόγου και πολιτικής από την μια και των συνεχιζόμενων ακραίων συνθηκών διαβίωσης των Ρομά, που αναδύεται κατά την διαχείριση οργάνωση και υλοποίηση κυρίως των προγραμμάτων για Ρομά. Σε αυτές τις συνθήκες των καταυλισμών και των οικισμών στις παρυφές των πόλεων, όπως του Δενδροποτάμου, η τριτοκοσμική ζώνη –γκέτο- εύκολα προσλαμβάνεται ως επιλογή διαμονής των ίδιων των Ρομά. Στην πραγματικότητα πρόκειται, όπως έχει αναλύσει ο Wacquant, ως ενός χώρου αποκλεισμού, επιτήρησης και ελέγχου: «Αυτό αποκαλύπτει ότι το γκέτο είναι ένα κοινωνικό-οργανωτικό τέχνασμα, αποτελούμενο από τέσσερα στοιχεία (στιγματισμός, περιορισμός, χωρικός αποκλεισμός και θεσμικός εγκλεισμός), που μεταχειρίζεται το χώρο για να συμφιλιώσει τους δύο αντίθετους σκοπούς της οικονομικής εκμετάλλευσης και του κοινωνικού εξοστρακισμού» (Wacquant, 2005, 145, 150 ).

Ενώ οι Ρομά λοιπόν ζουν σε ποικιλόμορφους κόσμους, που καθορίζονται με βάση τις ευρύτερες κοινωνικές και τοπικές συνθήκες, εξωτερικοί παρατηρητές (πολιτικοί, δημοσιογράφοι, ερευνητές, εκπαιδευτικοί κ.α) τους περιγράφουν συχνά ως ομοιογενείς και αμετάλλακτους τόσο κοινωνικά όσο και πολιτισμικά. Παρατηρώντας την ιστορική εξέλιξη αυτής της αντίληψης- ως κυρίαρχης- για την ομάδα των Ρομά από όλους τους παραπάνω επαναλαμβάνεται η λανθασμένη περιγραφή της ομοιομορφίας και επιπλέον ενισχύεται από την αυθαιρεσία της δήθεν πολιτισμικής ασυμβατότητας των Ρομά με τους κοινωνικούς θεσμούς (Sutre, 2024)

Από το πρόβλημα των παιδιών Ρομά στα σχολείο στα προβλήματα που βιώνουν στο σχολείο

Αποφεύγοντας την τάση της εορταστικής πρότασης –εορταστικό τόνο- για την μέρα στο παρόν κείμενο αναφέρομαι σε κάποια κοινωνικά και πολιτικά παραδείγματα αποκλεισμού και ρατσισμού εις βάρος των Ρομά. Πιο συγκεκριμένα εστιάζοντας στην εκπαίδευση οφείλω να επισημάνω ότι οι ποικίλες κυρίαρχες κοινωνικές εκφάνσεις του ρατσισμού και των διακρίσεων την διεμβολίζουν και καθιστούν την παρουσία των παιδιών Ρομά στο σχολείο ως πρόβλημα και κάποιες φορές ως απειλή. Σε ελάχιστες περιπτώσεις δίνεται στην παρουσία των παιδιών Ρομά στο σχολείο το θετικό πρόσημο του μορφωτικού πλούτου και της παιδαγωγικής ελπίδας.

Συνήθως το κυρίαρχο αφήγημα για τα παιδιά Ρομά ξεκινά με την σχολική αποτυχία και την σχολική εγκατάλειψη- διαρροή ως επιλογή των ίδιων των οικογενειών σε συνδυασμό τις περισσότερες φορές με την «μικρογαμία» (γάμους σε μικρή ηλικία). Επιπλέον το αφήγημα αυτό συνδέεται με την γλωσσική {μητρική γλώσσα η Ρομανί(η)} και την πολιτισμική ιδιαιτερότητα των Ρομά ως ιστορική αμετάβλητη κατασκευή. Η δεύτερη ιδιαιτερότητα –η πολιτισμική- στο σύνολο του κυρίαρχου αφηγήματος αποκτά χαρακτηριστικά αμετάβλητου βιολογικού καθορισμού επιβίωσης με τον χαρακτηρισμό του μετακινούμενου νομαδικού πληθυσμού (:travellers). Πάνω σε αυτήν την βάση οργανώνονται εδώ και δεκαετίες από ευρωπαϊκούς και εθνικούς οργανισμούς ποικίλα προγράμματα (κυρίως κοινωνικής και εκπαιδευτικής ένταξης των Ρομά).

Μια ματιά όμως στην ελληνική επικράτεια τουλάχιστον τις τελευταίες δεκαετίες παρατηρείται η μόνιμη εγκατάσταση των περισσότερων Ελλήνων Ρομά ακόμα και στην περίπτωση των καταυλισμών παγιώνεται μια σταθερότητα εγκατάστασης. Αυτό το χαρακτηριστικό συνιστά από μόνο του μια εξελικτική διαδικασία επιβίωσης των Ρομά με συνέπειες στις οικονομικές, επαγγελματικές και εργασιακές επιλογές τους. Η θεώρηση των Ρομά από τον κυρίαρχο πολιτικό λόγο ως «travellers = ταξιδευτών» δεν είναι τυχαία. Η εισαγωγική χρήση της έννοιας traveller =ταξιδευτής στην ελληνική πραγματικότητα συνιστά- αναδεικνύει μια σημαντική αντίφαση. Η διάσταση της έννοιας ταξιδευτής περιγράφει μια διαδικασία ευχάριστης και επιλεκτικής μετακίνησης ανθρώπων (τύπου περιηγητών, ερευνητών, τουριστών κ.α.). Στην πραγματικότητα η απόδοση της ιδιότητας του ταξιδευτή στους Ρομά συνιστά ιστορική εκτροπή και απόκρυψη των διώξεων, που έχουν υποστεί στην χιλιετή παρουσία τους στον Βυζαντινό και Ευρωπαϊκό χώρο (ενδεικτικά εδώ Φρασερ 1998.). Επιπλέον οι ανάγκες εργασίας και επιβίωσης καθόριζαν τις μετακινήσεις σε συνδυασμό με τις διώξεις, που υφίσταντο(νται) και στον Ελλαδικό χώρο. Το γεγονός των μετακινήσεων- διώξεων δεν ήταν για τους Ρομά μια ευχάριστη επιλογή, αλλά ήταν αποτέλεσμα μικροπολιτικών και ρατσιστικών επιλογών των παρεμβάσεων των εκάστοτε εξουσιών, της τοπικής αυτοδιοίκησης και των κατά τόπους διαμαρτυριών και επιθέσεων των πλειονοτικών πληθυσμών. Πίσω από το επιχείρημα των μετακινήσεων υποκρύπτουν οι θεσμοί την χρόνια κυρίαρχη πολιτική της αδιαφορίας -ανευθυνότητας έναντι της διασφάλισης των δικαιωμάτων των πολιτών Ρομά. Άλλωστε μέχρι το τέλος της δεκαετίας του 1970 δεν θεωρούνταν Έλληνες πολίτες με ότι αυτό σημαίνει στις σχέσεις με την πλειοψηφούσα κοινωνία εξαιτίας της αντιμετώπισής από τους κοινωνικούς και κρατικούς θεσμούς (δήμοι, εκπαίδευση. αστυνομία κ.α.) Οι κάθε είδους τοπικές εξουσίες για χρόνια υιοθετούν την γενετική κληρονομιά για τους Ρομά. Δεν ευθύνεται η ιστορία, η πολιτική και οικονομία, που δεν έχουν «στον ήλιο μοίρα» οι Ρομά, αλλά η βιολογία. Τα πράγματα δυσκολεύουν, κατά την λαϊκή φράση «σκουραίνουν» οι συνθήκες για τους Ρομά, όταν τα «χρωμοσώματα της κατωτερότητας και της διάκρισης» μπερδεύονται με την ιδεοληψία του γενετικού σπόρου του εγκλήματος (Θα μιλήσω και παρακάτω). Φαίνεται πως κάθε φορά που πλησίαζαν και πλησιάζουν Ρομά σε πόρτες θεσμών (σχολείου και άλλων) τίθενται σε συναγερμό αόρατα κοινωνικά φωτοκύτταρα, για να χτυπήσει ο συναγερμός της κυρίαρχης κοινωνικής και πολιτισμικής προστασίας.

Επιπλέον τα τελευταία χρόνια δικαιολογούνται μια σειρά από οργανωμένες θεσμικές παρεμβάσεις αποικιοκρατικού τύπου (θα επανέλθω) προκειμένου να εντάξουν ή να συμπεριλάβουν τους Ρομά στις κοινωνικές διαδικασίες. Ο νεοπαγής όρος της συμπερίληψης των Ρομά στην κοινωνία και στην εκπαίδευση τείνει να αποκτά διαστάσεις πασπαρτού στο νεοφιλελεύθερο εκπαιδευτικό σύστημα, που στοχεύει στην ομοιογένεια, ομοιομορφία, την χειραγώγηση τον καταναλωτισμό και τον εθνοκεντρισμό (Γρόλλιος 2025). Σ’ αυτό το εκπαιδευτικό σύστημα ακόμα και μια εργαλειακού τύπου πρόταση της συμπερίληψης, στην οποία θα χρησιμοποιούνταν μεθοδολογικά η διδασκαλία της ελληνικής ως δεύτερης γλώσσας και ενδεχομένως να οδηγούσε σε σχολική επιτυχία πολλών παιδιών Ρομά, εκλαμβάνεται άλλοτε ρητά και άλλοτε άρρητα ως επικίνδυνη μορφωτική διαδικασία από το εθνοκεντρικά για χρόνια προσανατολισμένο (κρυφό και θεσμικά κατοχυρωμένο) αναλυτικό πρόγραμμα σπουδών.

Οι παραπάνω ρητές ή άρρητες διαδικασίες διαμορφώνουν, εμπλουτίζουν και νοηματοδοτούν ως αυτονόητα αποδεκτό το αρνητικό περιεχόμενο λόγου για τα παιδιά Ρομά ως: απροσάρμοστα, ακοινώνητα, παιδιά που δεν συνεργάζονται, πολλές φορές επικίνδυνα και βίαια και σε τελική ανάλυση υπεύθυνα για την πτώση του μορφωτικού επιπέδου του σχολείου και της τάξης. Στην πραγματικότητα κατ’ αυτόν τον τρόπο δομούνται θεσμικά οι συνθήκες περιθωριοποίησης των παιδιών Ρομά. Η περιθωριοποίηση από αποτέλεσμα θεσμικών παρεμβάσεων του σχολείο μετατρέπεται- γίνεται αποδεκτή- στον κυρίαρχο λόγο ως αυτό-περιθωριοποίηση, δηλ ως επιλογή των ίδιων των Ρομά και ως αντίσταση της πολιτισμικής τους παράδοσης στις (αφομοιωτικές) διαδικασίες του σχολείου. Για χρόνια ακούω και από εκπαιδευτικούς την φράση: «Δεν θέλουν να ενταχθούν στο σχολείο, γιατί φοβούνται ότι θα αφομοιωθούν και άρα η όποια προσπάθεια του σχολείου πέφτει στο κενό». Ο φαύλος κύκλος αυτών των αντιλήψεων συνοδεύεται με την σχολική αποτυχία των παιδιών Ρομά και το γεγονός της «σχολικής εγκατάλειψης». Έτσι η παρουσία των παιδιών Ρομά στο σχολείο αντιμετωπίζεται ως πρόβλημα αντί να τίθεται το ζήτημα των προβλημάτων, που βιώνουν αυτά τα παιδιά στο σχολείο. Τελεσίδικα δεν είναι τυχαία η χρήση του αόριστου και «φυσικοποιημένου» όρου της «σχολικής διαρροής» των παιδιών Ρομά ή του όρου «της σχολικής εγκατάλειψης» ως επιλογής και ευθύνης των ίδιων. Αυτή η περιγραφή υφίσταται -γίνεται αυτονόητα αποδεκτή από τον κυρίαρχο εκπαιδευτικό και πολιτικό λόγο προκειμένου να συγκαλυφθεί το γεγονός του πραγματικού εκπαιδευτικού γεγονότος της αποπομπής- εκδίωξης -εξοστρακισμού των παιδιών Ρομά από τους μηχανισμούς της σχολικής ζωής: ομοιόμορφη μεθοδολογία διδασκαλίας της γλώσσας, αξιολόγηση μαθητών αρνητικοί χαρακτηρισμοί των παιδιών Ρομά κ.α (Τσιάκαλος, 2006, Τρουμπέτα 2008, Hancock, 2020).

Αυτές οι διαδικασίες, όταν εμπλουτίζονται με τις διαστάσεις της δήθεν αδυναμίας άλλοτε νοητικής ή συμμετοχής και ελλειμματικότητας αυτών των παιδιών να ανταποκριθούν στους διδακτικούς στόχους, τότε ο αποκλεισμός από την εκπαίδευση καταγράφεται ως το τελικό αποτέλεσμα. Η σχολική αποτυχία έχει άμεσες μελλοντικές επιπτώσεις στην απορρόφηση από τους Ρομά του ευρύτερου πλούτου των πολιτικών, κοινωνικών, οικονομικών και ατομικών δικαιωμάτων (δυνατότητα συμμετοχής σε συμμετοχικές διαδικασίες, ανεργία κ.α.). Είναι γεγονός και καταγεγραμμένη η αναλογική σχέση σχολικής αποτυχίας και κοινωνικού αποκλεισμού. Η κυρίαρχη παιδαγωγική του σχολικού θεσμού για χρόνια ως νέος Πιλάτος -εκφραστής της σύγχρονης μορφής εξουσίας- «νίπτει τας χείρας της» γι’ αυτά τα ζητήματα. Για τον λόγο αυτό η σχολική αποτυχία των παιδιών Ρομά σε συνδυασμό με την αποπομπή –εκδίωξή τους από το σχολείο είναι σκάνδαλο. Για μας τίθεται πάντα προκλητικά το ερώτημα αν πρόκειται για επικίνδυνα παιδιά ή για παιδιά σε κίνδυνο, που βιώνουν κινδύνους (θεσμικού ρατσισμού και αποκλεισμού) με επιπτώσεις στην σχολική και ενήλικη ζωή τους.

Ένα άλλο κυρίαρχο επιχείρημα αιτιολόγησης «της σχολικής διαρροής» των παιδιών Ρομά αφορά την τέλεση γάμων παιδιών ή εφήβων Ρομά- μικρογαμία- και αυτή ως πολιτισμική επιλογή βιολογικά καθοριζόμενη και αμετάβλητη ιστορικά. Γεγονός που τίθεται σε πολλές συζητήσεις ιδιαίτερα με αφορμή την Παγκόσμια Μέρα. Πρόκειται για ένα κίβδηλο επιχείρημα, προκειμένου να ενισχύεται ακόμη περισσότερο ο κυρίαρχος λόγος και να συνδέεται άρρηκτα η ευθύνη της «σχολικής εγκατάλειψης» με τις δήθεν πολιτισμικές επιλογές της κοινότητας Ρομά. Εκπαιδευτικές παρεμβάσεις στον Δενδροπόταμο Θεσσαλονίκης σε συνδυασμό με την 50ετή+ μονιμότητα εγκατάστασης των Ρομά διαψεύδουν το παραπάνω επιχείρημα. Κατά τις τελευταίες δυο δεκαετίες παρατηρούμε, όπως και σε άλλες περιοχές το γεγονός περιορισμού και τάσεις εξάλειψης του φαινομένου της μικρογαμίας (Βαξεβάνογλου,2001 Χατζηνικολάου, 2025 Χατζηπαύλου, 2025). Ήδη από τα μέσα της δεκαετίας 2000-10 παιδιά Ρομά, που ολοκλήρωναν το δημοτικό σχολείο και έθεταν μορφωτικούς στόχους, απέφευγαν -αποφεύγουν- τον γάμο. Ζώντας από κοντά την σχολική πορεία ζωής των μαθητών/τριών Ρομά στο Δενδροπόταμο να εξελίσσεται με θετικά αποτελέσματα, καταγράφουμε το εξής: Από τα 395 παιδιά Ρομά του Δενδροποτάμου, που ολοκλήρωσαν το δημοτικό σχολείο την δεκαετία 2010-20, μόλις τα 15 -20 παιδιά αγόρια και κορίτσια επέλεξαν τον γάμο και αυτά σε ηλικία 15, 16 και 17 χρόνων. Πολλά από αυτά επέλεξαν να συνεχίσουν στην δευτεροβάθμια εκπαίδευση, ακολούθως κάποια το πανεπιστήμιο και τα υπόλοιπα άλλες μορφωτικές διαδρομές με αντίστοιχες επαγγελματικές διεξόδους. Αρκετοί/ες μέχρι σήμερα δεν έχουν δημιουργήσει οικογένεια, ενώ και όσοι/ες έχουν δημιουργήσει, το έκαναν σε ηλικία άνω των είκοσι ετών (Χατζηνικολάου,ο.π, Χατζηπαύλου ο.π.). Το γεγονός αυτό διαμορφώνει- επιτάσσει την αντίθετη διατύπωση προς το κυρίαρχο αφήγημα: Η σχολική ένταξη των παιδιών Ρομά επηρεάζει και διαμορφώνει μετασχηματιστικές επιλογές στην ζωή των Ρομά. Για τους λόγους αυτούς θεωρούμε ότι η περίπτωση του κάθε παιδιού Ρομά (αλλά και μη Ρομά), που αποκλείεται – διώχνεται από το σχολείο ή παρεμποδίζεται να απορροφήσει τον πλούτο του δικαιώματος της εκπαίδευσης, ενισχύει την διατυπωμένη άποψή μας περί πολιτικού και εκπαιδευτικού σκανδάλου. Επιπλέον η αυτονόητη αποδοχή της θεώρησης των παιδιών Ρομά ως ενηλίκων από την διοικητική ιεραρχία της εκπαίδευσης και τους/τις δασκάλους/ες διαμορφώνεται- στήνεται ως- σε αξεπέραστο οδόφραγμα για την απορρόφηση των αγαθών της παιδικής και εφηβικής ηλικίας. Η παιδική και εφηβική ηλικία δεν αφορούν μόνο τις βιολογικές και αναπτυξιακές διαδικασίες του ανθρώπου. Την παιδική και εφηβική ηλικία την δομούν επιπλέον κοινωνικές, ψυχοκοινωνικές, οικονομικές και πολιτικές διαδικασίες, οι οποίες ιστορικά έχουν διαμορφώσει το περιεχόμενο αυτής της ηλικιακής περιόδου ως πλούτου (αντίστοιχα κοινωνικού κλπ). Το παράδειγμα της υποχρεωτικότητας της εκπαίδευσης καθόρισε το περιεχόμενο της παιδικής ηλικίας ως σχολικής. Η διεύρυνση της υποχρεωτικότητας σε εννιάχρονη διαμόρφωσε νέες διαστάσεις της παιδικότητας και της εφηβίας (Αριες, 1990, Μακρυνιώτη, 1993, 2003, Κογκίδου Τσιάκαλος, 2005). Η θεώρηση αυτή συνιστά αναγκαία κατ’ αρχήν την ανατροπή του λόγου και στην συνέχεια την διερεύνηση και το μετασχηματισμό της πολιτικής, εκπαιδευτικής και επιστημονικής ευθύνης σε κάθε μορφωτική παρέμβαση.

Ιστορικές καταβολές του αντιτσιγγανισμού.

Μια τέτοια μέρα οφείλουμε να φέρνουμε στην μνήμη μας το σκόπιμα για χρόνια αποσιωπούμενο «Ολοκαύτωμα των Ρομά» από το ναζιστικό καθεστώς, παρόλο που τιμάται ιδιαίτερα ως Παγκόσμια Μέρα στις 2 Αυγούστου ( Χατζηνικολάου, 2020). Κρίνεται απαραίτητο εδώ να επισημανθούν ως αναφορές δυο (από τις πολλές ) αποκαλυπτικές αποφάσεις των ναζί, που οδήγησαν χιλιάδες Ρομά στα κρεματόρια και σε άλλους τόπους εκτέλεσης. Η επιλογή αυτών δεν είναι τυχαία, γιατί ο αγώνας της μνήμης κατά της λήθης σε συνδυασμό με τον αγώνα της αλήθειας είναι σημαντικές διαδικασίες της δημοκρατίας ενάντια στις φανερές ή υφέρπουσες πολιτικές του φασισμού και του ναζισμού, που καιροφυλακτούν και διεμβολίζουν τις πολιτικές αντιλήψεις και προθέσεις του παρόντος χρόνου. Τις δυο αναφορές (από τις πολλές που έχουν διερευνηθεί) των ναζί για τους Ρομά θα τις χρησιμοποιήσουμε προκειμένου να αναδείξουμε την χρήση του ρατσιστικού λόγου εις βάρος των Ρομά στις σημερινές συνθήκες.

Το 1938 ο Χάινριχ Χίλμερ (υπαρχηγός των Ες-Ες) εξέδωσε διάταγμα του οποίου τίτλος ήταν «Η καταπολέμηση της μάστιγας των Τσιγγάνων». Σε αυτό απαιτούσε από την αστυνομία να στείλει αναφορές για τους Τσιγγάνους στο κεντρικό γραφείο του Ράιχ, επειδή κατά το διάταγμα οι Τσιγγάνοι ήταν επιρρεπείς στο έγκλημα.

Η δεύτερη περίπτωση αφορά την έκθεση για τους Ρομά, που συνέταξε το 1940 ο δόκτωρ Ρίτερ (επιστημονικό στέλεχος των ναζί). Σε αυτήν τόνιζε: «…χαρακτηρίζουμε τους Τσιγγάνους ως λαό απολύτως πρωτόγονης εθνολογικής προελεύσεως, των οποίων το διανοητικό υπόβαθρο τους καθιστά ανίκανους για κάθε πραγματική κοινωνική προσαρμογή. Το ζήτημα των Τσιγγάνων θα μπορέσει να επιλυθεί μόνον όταν το κύριο σώμα αυτών των ακοινώνητων και άχρηστων ατόμων με μεικτό αίμα συγκεντρωθεί σε μεγάλα στρατόπεδα εργασίας…» (Fraser, 1998, 261). Αυτές οι διαταγές αιτιολογούσαν το σύνολο των αποτρόπαιων και εγκληματικών διώξεων των Ρομά καθ’ όλη την ναζιστική περίοδο (ενδεικτικά εδώ Fraser, 1998).

Σήμερα στο σύνολο του δημοσιογραφικού, του επιστημονικού, πολιτικού και καθημερινού λόγου καταγράφεται ως αποτρόπαια πράξη και ως έγκλημα κατά της ανθρωπότητας η εξόντωση των Ρομά στα στρατόπεδα συγκέντρωσης. Επιπλέον και ο ναζιστικός λόγος κρίνεται αντίστοιχα. Όμως εκ των πραγμάτων φαίνεται πως το περιεχόμενο του ρατσιστικού λόγου των ναζί δεν τυχαίνει πάντα της ίδιας αντιμετώπισης. Καμουφλάρεται και υφέρπει πίσω από το λεξιλόγιο περί της ασφάλειας των πολιτών. Ο λόγος του υπουργού Προστασίας του Πολίτη σε τηλεοπτική εκπομπή, ο οποίος αναπαράχθηκε από τον έντυπο τύπο, είναι χαρακτηριστικός τόσο στο ύφος όσο και στο περιεχόμενο: «Η εγκληματικότητα των Ρομά είναι μεγάλη και έχει εξελιχθεί σε μάστιγα. Δυστυχώς για διάφορους λόγους οδηγηθήκαμε μια συντριπτική πλειοψηφία να ασχολείται με το έγκλημα. Κάποιοι είναι σκληροί εγκληματίες διακινώντας μεγάλες ποσότητες ναρκωτικών, κάποιοι άλλοι διακινούν μέταλλα και χρυσό και δυστυχώς ακόμα και μικρά παιδιά ασκούνται στην εγκληματικότητα με μικροκλοπές». Τις δηλώσεις αυτές με το πρόσχημα της ασφάλειας των πολιτών, από την οποία φαίνεται να εξαιρούνται οι Ρομά, ακολουθούν οι παρακάτω προτάσεις της πολιτικής παρέμβασης: Θεσπίζεται και οργανώνεται ειδική υπηρεσία της Ελληνικής Αστυνομίας για την καταπολέμηση της εγκληματικότητας των Ρομά. Χαρακτηριστικά της νέας αυτής υπηρεσίας είναι η εξειδίκευση επιχειρήσεων προκειμένου να αντιμετωπιστεί η εγκληματικότητα των Ρομά. για τον λόγο αυτό συστήνονται ειδικές ομάδες, που θα περιπολούν μέσα στους καταυλισμούς και στους οικισμούς με Ρομά (δηλώσεις υπουργού από την εφημ Πρώτο Θέμα και επίσημο δελτίο τύπου 22.9.2025).

Η ομοιότητα του περιεχομένου των ρατσιστικών λόγων στις δυο διαφορετικές χρονικές περιόδους είναι εμφανής ως προς τις περιγραφές. Ο λόγος τόσο η προφορική όσο και η γραπτή του μορφή και στις δυο χρονικές περιόδους χαρακτηρίζεται από λειτουργικό και κοινωνικό προσανατολισμό με πρόταγμα τις δήθεν πραγματικές κοινωνικές περιστάσεις της ασφάλειας στοχοποιώντας ρατσιστικά την κοινωνική ομάδα των Ρομά. O Fairclough εκτιμά ότι ο λόγος δεν είναι απλά μόνο μια χρήση της γλώσσας. Στην πραγματικότητα ο λόγος πρόκειται για κοινωνική πρακτική, η οποία, όταν διατυπώνεται προφορικά η γραπτά από θεσμούς και πρόσωπα εξουσίας, εμπεριέχει στοιχεία δήθεν έγκυρης αιτιολόγησης και γίνεται ευρύτερα αποδεκτός. Σε μια απλή ανάλυση του περιεχομένου τους και συσχέτιση των λόγων με το κοινωνικό και ιστορικό συγκείμενο παραγωγής τους αποκαλύπτονται και στις δυο ιστορικές περιόδους οι πολλές αυθαίρετες αιτιάσεις (Fairclough, 1992, 2020). Μια κοινωνία και θεσμικοί παράγοντες, η (οι) οποία/(οι) διαπαιδαγωγείται/(ούνται) με τις παραπάνω αντιλήψεις και πολιτικές θέσεις, εύκολα μπορεί στην συνέχεια να αποδέχεται(ονται) τις όποιες μορφές αυθαιρεσιών των μηχανισμών και φορέων της εξουσίας.

Στον λόγο του υπουργού ως εκπροσώπου του θεσμού η παραβατικότητα των Ρομά παίρνει μορφή κοινωνικού και ηθικού πανικού. Έτσι καθίσταται αποδεκτή κατά’ αρχήν η όποια λήψη μέτρων εις βάρος των Ρομά. Τα μέτρα στο πλαίσιο του τεχνητά πλέον διαμορφωμένου κοινωνικού πανικού λειτουργούν ως αναγκαίος αυτοματισμός. Ως επακόλουθο αυτής της διαδικασίας φαίνεται πως η απαξίωση της ζωής των Ρομά αποκτά δικαιολογημένες διαστάσεις κοινωνικής αποδοχής. Ακραία χαρακτηριστική περίπτωση ως ηθικού πανικού διαμορφώνεται(θηκε) στο λόγο ενημερωτικών εκπομπών ανάμεσα σε επιστήμονες: εγκληματολόγους, ψυχολόγους νομικούς, αστυνομικούς αναλυτές και άλλους, κάθε φορά που παρουσιάζονται γεγονότα με Ρομά ή με την εγκληματικότητα των Ρομά. Ο ηθικός πανικός καθιστά εύπεπτη την υποβόσκουσα-υφέρπουσα αποδοχή της δολοφονίας των τριών παιδιών Ρομά (πριν μερικά χρόνια) από αστυνομικούς με την χρήση των αριθμητικών όρων 16χρονος ή 17χρονος λες και πρόκειται για ενήλικες.

Έτσι αυτοί (οι μηχανισμοί και φορείς της εξουσίας) βασιζόμενοι στον κυρίαρχο πολιτικό λόγο υιοθετούν κατ’ αρχήν τις διαχωριστικές γραμμές, στην συνέχεια τις ρατσιστικές πολιτικές σε συνδυασμό με συμπεριφορές αντιτσιγγανισμού. Τελικά στις ακραίες περιπτώσεις εγκληματικών πράξεων εις βάρος των Ρομά οργανώνεται μια προσπάθεια αυθαίρετης αιτιολόγησης από το σύνολο του κυρίαρχου πολιτικού, δημοσιογραφικού και καθημερινού λόγου. Στην περίπτωση των τριών δολοφονιών παιδιών Ρομά από αστυνομικούς ακόμα και αν αποδεχτούμε (!) την περίπτωση λάθους ή αμέλειας των αστυνομικών, προκαλεί προβληματισμό το γεγονός της ευκολίας, με την οποία χρησιμοποίησαν τα όπλα εναντίον παιδιών μόνο και μόνο επειδή ήταν Ρομά. Αυτή η συμπεριφορά δεν αφορά μόνο τα ίδια τα πρόσωπα των αστυνομικών, αλλά των θεσμό της αστυνομίας. Ποιο συγκεκριμένα τίθενται ζητήματα του περιεχομένου της κατάρτισης των αστυνομικών και συνιστά πρόβλημα η στάση τους απέναντι στην αξία του υπέρτατου δικαιώματος της ζωής του ανθρώπου Ρομά. Το γεγονός των δολοφονιών των τριών παιδιών Ρομά αποκαλύπτει πρώτα- πρώτα την υφέρπουσα αποδοχή από την αστυνομία σύμφωνα με την οποία η ζωή των «επικίνδυνων- εγκληματιών» Ρομά τυχαίνει ευτελούς αξίας. Δεύτερον και ουσιαστικότερο την ίδια στιγμή που ο πολιτικός προϊστάμενος του θεσμού της προστασίας του πολίτη δημοσίως κατατάσσει τους Ρομά στην κοινωνική ομάδα των εγκληματιών, η όποια υπερβολική συμπεριφορά σπάνια (σχεδόν καθόλου δεν) χαρακτηρίζεται για την περίπτωση των τριών δολοφονιών των παιδιών ως εγκληματική. Η επιλογή του όρου εγκληματική πράξη δεν αφορά μόνο την προσωπική επιλογή των αστυνομικών αλλά κυρίως την θεσμικά διαμορφωμένη πολιτική στάση ενάντια στους Ρομά.

Ο συνδυασμός λόγου του συγκεκριμένου πολιτικού προϊσταμένου, που συνιστά για τους υφισταμένους παγιωμένη παιδευτική προτροπή και τις περισσότερες φορές έμμεση εντολή, λειτουργεί αντιφατικά στο περιεχόμενο του τίτλου του υπουργείου ως Προστασίας του Πολίτη. Ο γενικευμένος χαρακτηρισμός των Ρομά ως εγκληματιών κ.α. σημαίνει ότι το σύνολο των Ρομά δεν τυχαίνουν της προστασία ως πολιτών κατά την άποψη του υπουργού. Με άλλα λόγια όλες αυτές οι πολιτικές συνιστούν επικίνδυνες επιλογές εις βάρος των πολιτών και κατατάσσονται στην διεθνώς απαγορευμένη διαδικασία, που φέρει τον τίτλο racial profiling (φυλετικού φακελώματος) (Hancock, 2020, 151). Σύμφωνα με διεθνείς οργανισμούς και υπηρεσίες η γενικευμένη χρήση του φυλετικο/εθνοτικού προφίλ παραβιάζει τη βασική νομική αρχή ότι οι ενέργειες επιβολής του νόμου πρέπει να αντιστοιχούν στη συμπεριφορά ενός ατόμου και όχι στην ταυτότητά του. Αυτή η πρακτική οδηγεί σε παραβίαση βασικών διεθνών συνθηκών που προστατεύουν τα θεμελιώδη δικαιώματα. Επίσης παραβιάζει τους ευρωπαϊκούς νόμους αλλά και τους νόμους του κράτους, συμπεριλαμβανομένου του δικαιώματος για απαγόρευση των διακρίσεων.

Το γεγονός της αστυνομικής επιτήρησης μιας ομάδας ανθρώπων ή και ενός ανθρώπου μόνο και μόνο, επειδή ανήκει σε μια «ορατή πολιτισμική μειονότητα» (ορατή ακόμα και από την εξωτερική εμφάνιση) εμπίπτει σε αυτήν την απαγορευτική διαδικασία: Ο προσωπικός ο έλεγχος λόγω της ταυτότητας Ρομά και ο δημόσιος σωματικός έλεγχος –ψάξιμο- δημιουργεί την αίσθηση εξαναγκασμού, εξευτελισμού και ταπείνωσης. Με άλλα λόγια οι διαδικασίες αυτές συνιστούν αποδοχή και διαμόρφωση θεσμικού αντιτσιγγανισμού και συνιστά πολιτική πράξη προσβολής της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Νεολογισμοί στην εκπαίδευση και αποκλεισμός των παιδιών Ρομά από το σχολείο.

Διαλεκτική σχέση σχολείου και της κοινότητας Ρομά συνιστά μια διαδικασία πολιτικών γεγονότων, όπως περιγράφηκε ως τώρα με τα συγκεκριμένα παραδείγματα. Η συζήτηση γύρω από αυτήν την σχέση κοινωνίας σχολείου στον κυρίαρχο εκπαιδευτικό λόγο παρουσιάζεται ως μιαμηχανιστική διαδικασία ενημερώσεων των γονέων και κηδεμόνων σχετικά με τις επιδόσεις και σε κάποιες περιπτώσεις σε ατομικό επίπεδο με τις συμπεριφορές των παιδιών τους. Για το ζήτημα των σχέσεων σχολείου κοινωνίας έχει σημασία να παρατηρήσουμε το περιεχόμενο του λόγου και πιο συγκεκριμένα την εξέλιξη του επίσημου λόγου της διοίκησης. Θα είχε ιδιαίτερο ενδιαφέρον η διερεύνηση του περιεχομένου των συνθηκών (πολιτικών μορφωτικών κ.α), βάσει των οποίων επινοήθηκε και υιοθετήθηκε πριν μερικές δεκαετίες το σύνθημα σχολείο ανοιχτό στην κοινωνία και σήμερα να μιλάμε για δεξιότητες πολιτειότητας στην εκπαίδευση ως μια εξελικτική μετάβαση σε νέα πλαίσια και νέες αναγκαιότητες (σημ. 1). Στην πραγματικότητα ενώ η πολιτειότητα αποτελεί μια σοβαρή πολιτική διαδικασία ανάδειξης από την μαθητική κοινότητα των συνθηκών διαβίωσής της και ζητημάτων τοπικών ή παγκόσμιων (πχ ανεργία, πόλεμος, καταστροφή του φυσικού περιβάλλοντος κ.α), στο πλαίσιο της γραφειοκρατικά ελεγχόμενης γνώσης η κεντρικά καθοριζόμενη πρόταση πολιτειότητας (με τα χαρακτηριστικά του κυρίαρχου λόγου του ΙΕΠ) περιορίζει την διαλεκτική σχέση σχολείου κοινωνίας μόνο σε τεχνοκρατικού τύπου απόκτησης δεξιοτήτων. Συνιστά κατ’ αρχήν μια μεταλλαγμένη μορφωτική διαδικασία χειραγώγησης και τυπολατρείας με στόχο την εκπλήρωση των προσχεδιασμένων εκπαιδευτικών στόχων ή αόριστων περιγραφών στα επί μέρους προτεινόμενα προγράμματα. Στην συνέχεια μέσω αυτών των εκπαιδευτικών διαδικασιών άρρητα (κρυφά) η συγκεκριμένη κυρίαρχη πρόταση στοχεύει στην απόσβεση και ακύρωση των ουσιαστικών διαστάσεων της έννοιας της πολιτικής. Καθόλου τυχαία η πληθωριστική πρόταση του ΙΕΠ των δεξιοτήτων πολιτειότητας και η αλόγιστη πληθωριστική επανάληψή της στο σύνολο σχεδόν των εκπονούμενων προγραμμάτων προκειμένου να ελέγχει, να ακυρώνει ή να αποσβήνει τυχόν συμπεριφορές αμφισβήτησης των κυρίαρχων δομών, που καθορίζουν ευρύτερες πολιτικές κατίσχυσης του νεοφιλελευθερισμού.

Στο πλαίσιο των δεξιοτήτων της πολιτειότητας όροι όπως ενσυναίσθηση, κριτική σκέψη, καινοτομία, ποιότητα και άλλοι χάνουν το περιεχόμενό τους (ως κοινωνικές σχέσεις) και γίνονται τα μπαλώματα του μανδύα της κυρίαρχης μεταλλαγμένης μεταρρύθμισης. Αυτή ανάμεσα στα άλλα προωθεί και το ψευδο-ιδεολόγημα του δήθεν μετασχηματισμού της εκπαιδευτικής ηγεσίας (:του συνόλου της εκπαιδευτικής ιεραρχίας). Δεν είναι τυχαία η χρήση του όρου «μετασχηματισμός», στον οποίο άλλη διάσταση δίνει ο Φρέιρε, η σχολή της κριτικής παιδαγωγικής και σκέψης, ο Vigotsky, o Mezirow, ο Φρενέ και άλλοι/ες και εντελώς διαφορετική διάσταση η νεοφιλελεύθερη πρόταση όπως διατυπώνεται στο σύνολο της εκπαιδευτικής πρότασης του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής Πολιτικής ως διαδικασία συμμόρφωσης στα κυρίαρχα νεοφιλελεύθερα πρότυπα (σημ. 2). Στο πλαίσιο αυτό όντως μετασχηματίζεται η εκπαιδευτική ιεραρχία ιδίως στο επίπεδο σχολικής μονάδας: από δημοκρατικά παιδαγωγική και μορφωτική λειτουργία στην γραφειοκρατικά συγκεντρωτική, αυταρχικά ελεγκτική και αξιολογική λειτουργία.

Θα είχε ιδιαίτερη σημασία ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί η κυρίαρχη γραφειοκρατική λειτουργία της εκπαίδευσης την περίπτωση της ενδοσχολικής βίας ως πανδημικό εκπαιδευτικό φαινόμενο. Αξίζει να δει κάποιος/α την ευκολία με την οποία μεταβιβάζονται κυρίαρχες κοινωνικές αποτυπώσεις για την βία των Ρομά στην εκπαίδευση.

Συνήθως οι ερμηνευτικές διαστάσεις της ενδοσχολικής βίας εστιάζουν περισσότερο σε ψυχολογικού παθολογικού τύπου σχόλια και με φειδώ χρησιμοποιούνται κοινωνικοπολιτικές ερμηνευτικές προσεγγίσεις. Δεν είναι λίγες οι περιπτώσεις στις οποίες το φαινόμενο της ενδοσχολικής βίας αποκόπτεται από τα ευρύτερα κοινωνικο-πολιτικά συγκείμενα. Καταθέτοντας εδώ μια πρώτη θέση για την περίπτωση της βίας στο σχολείο με αναφορές στα παιδιά Ρομά υιοθετούνται στις ερμηνείες του φαινομένου χωρίς φειδώ όλα τα κυρίαρχα κοινωνικά στερεότυπα ως αυτονόητα. Οι κοινωνικές διαδικασίες του ρατσισμού και των αποκλεισμών συνήθως δεν συμπεριλαμβάνονται σκόπιμα ή από άγνοια παραλείπονται. Για τον λόγο αυτό εκ των προτέρων αξιολογούμε ότι οι διερεύνηση αυτού του τύπου συνιστά μια ψευδεπίγραφη και επικίνδυνη εκπαιδευτική διαδικασία.

Υπάρχει πάντα κίνδυνος (και έχει καταγραφεί) πίσω από τις φράσεις «βία στο σχολείο και παιδιά Ρομά» ή «βία των Ρομά» ή «να σπάσουμε το taboo της βίας» σε προγράμματα με παιδιά Ρομά να υπολανθάνουν όλες οι διαστάσεις του αντιτσιγγανισμού, παρά τις ενδεχομένως αντίθετες προθέσεις των οργανωτών. Μια απλή συντακτική ανάλυση των φράσεων αναδεικνύει το αντιτσιγγανικό –ρατσιστικό περιεχόμενο της κυρίαρχης προσέγγισης περί βίας των Ρομά. Είναι αμφίβολο και θα αποτελούσε έκπληξη, αν στα παραπάνω προγράμματα οι εισαγωγικές φράσεις ερμηνευόταν ως ρατσιστική βία, που την βιώνουν τα παιδιά Ρομά στο σχολείο (διάσταση του οποίου περιγράφω παρακάτω). Αν στις κυρίαρχες προσεγγίσεις προστεθεί η αρχή του ανταγωνισμού -ως εναρμόνιση του σχολικού θεσμού στις επιταγές του νεοφιλελεύθερου μοντέλου ανάπτυξης- τότε οι διαστάσεις της βίας ως ενδοθεσμικό φαινόμενο του σχολείου περιπλέκονται ακόμα περισσότερο. Σε αυτήν την περίπτωση η παρουσία των παιδιών Ρομά στο σχολείο αποκτά διαστάσεις εκπαιδευτικού πανικού και αποτυπώνεται στον λόγο του σχολείου. Η νοηματική διάσταση της φράσης (που έχω ακούσει άπειρες φορές) περιγράφει τον εκπαιδευτικό πανικό: Οι Τσιγγάνοι κλέβουν τα πάντα «ακόμα και τον αέρα, που αναπνέουμε!!!». Ο ανταγωνισμός στο πλαίσιο αυτό συνιστά ως έννοια -αυτή -καθ’ αυτή- βίαιη διαδικασία μιας και το κάθε μέλλος της σχολικής κοινότητας εκλαμβάνεται ως αντίπαλος με ακραία διάσταση το «Homo homini Lupus» και όχι σύντροφος/σσα, αλληλέγγυος/α και συνοδοιπόρος συμμαθητής/τρια. Στο πλαίσιο του ανταγωνισμού και σε συνάρτηση με τον μηχανισμό της αξιολόγησης-κατάταξης η θεώρηση των παιδιών Ρομά ως δήθεν αιτία της πτώσης του μορφωτικού επιπέδου της τάξης διαμορφώνει τις συνθήκες του παραγκωνισμού, της περιθωριοποίησης και του στιγματισμού τους στην τάξη. Αυτές οι διαδικασίες βιώνονται από τα παιδιά Ρομά ως βίαιες διαδικασίες (αποδιοπομπαίου τράγου) με περιεχόμενο την ειρωνεία, τη γελοιοποίηση, την υποτίμησης, την αγωνία, τον φόβο και τον πόνο. Αυτά τα βιώματα των παιδιών Ρομά στο σχολείο, για τα οποία δεν γίνεται λόγος, συνιστούν το μεγάλο πρόβλημα γι αυτά τα παιδιά ως βιωμένος ρατσισμός και είναι οι πραγματικές αιτίες εκδίωξης-εξοστρακισμού τους από το σχολείο.

Όταν αυτό το φαινόμενο της βίας διερευνάται με παιδιά Ρομά πάντα υπάρχει κίνδυνος (και έχει συμβεί) να εστιάζεται στην αντιεπιστημονική άποψη: την δήθεν βιολογική και πολιτισμική συσχέτισή των παιδιών αυτών με την βία. Στον κυρίαρχο λόγο περιγράφεται και αναλύεται με χαρακτηριστικά «βιαιότητας της φυλής των Ρομά» (ναζιστική παρακαταθήκη) επικουρούμενη με όλες τις διαστάσεις περί κοινωνικού πανικού, όπως αναλύθηκε και παραπάνω. Αυτή η θεώρηση ως επικίνδυνη ιδεολογική διαδικασία συνιστά παιδαγωγική εκτροπή και γίνεται πολύ συχνά αποδεκτή στο σχολείο. Εδώ δεν θα μιλήσουμε για αναγκαιότητα μετασχηματισμού αλλά για αναγκαιότητα παιδαγωγικής ανατροπής των κυρίαρχων αυτονόητων, που έχουν εμπεδωθεί ως πεποιθήσεις παρά το ψευδές, κίβδηλο και παραμορφωτικό περιεχόμενό τους. Η ερευνήτρια Sutre περιγράφει ότι οι τσιγγάνικοι κόσμοι εξετάζονται μέσα από τον παραμορφωτικό καθρέφτη των εξωτερικών αναπαραστάσεων γι αυτούς (Sutre, 2024, 42).

Οι διαστάσεις αυτές αποτελούν το ουσιαστικό περιεχόμενο κοινωνικής επιρροής του σχολείου για την κοινότητα Ρομά. Το γεγονός αυτό ως μια αφορμή μπορεί να διαμορφωθεί σε μια παιδαγωγική πρόταση ανατροπής των κυρίαρχων κοινωνικών και εκπαιδευτικών αυτονόητων περί βίας. Στο πλαίσιο ενός προκλητικού προγράμματος, που θα διερευνά την θεσμική βία, το βασικό ερώτημα που θα τεθεί θα έχει να κάνει με τον τρόπο με τον οποίο παράγεται η βία και πώς την βιώνουν τα παιδιά Ρομά. Σε επόμενο επίπεδο διερεύνησης πώς η θεσμική βία αποτυπώνεται σε άλλους κοινωνικούς θεσμούς, πώς την βιώνουν οι Ρομά και ποιες οι επιπτώσεις της στον αποκλεισμό τους από τον πλούτο των Δικαιωμάτων του ανθρώπου. Στο πλαίσιο αυτό με αφορμή αυτήν την μέρα (αφιερωμένη στους Ρομά) ίσως φαντάζει ουτοπική η εκπαιδευτική διερεύνηση των δολοφονιών των τριών Ρομά παιδιών (Σαμπάνη, Φραγκούλη και Μιχαλόπουλου) πριν μερικά χρόνια. Αυτή η πρόταση ως γνωστικό περιεχόμενο πολιτικής συνειδητοποίησης είναι πρόκληση στις αρχές της ενσυναίσθησης, της κριτικής αμφισβήτησης, της ανοικτότητας σε νέες προκλήσεις και άλλες, που ευαγγελίζονται τα προγράμματα δεξιοτήτων πολιτειότητας!!!!! (Οδηγός εκπαιδευτικού… Πολιτειότητας, 2024). Σε μια τέτοια μορφωτική πρόταση προφανώς τα παιδιά Ρομά, αλλά και όλα τα άλλα παιδιά δεν καλούνται να διαβάσουν, να αποστηθίσουν ή να τικάρουν ομοιότητες- διαφορές ή πόσο ενδιαφέρον είναι (λίγο, πολύ η καθόλου), που είναι συνηθισμένες απαιτήσεις ερωτηματολογίων (έντυπων ή ηλεκτρονικών). Εκ των πραγμάτων οι μαθητές/τριες θα διατυπώσουν ερωτήματα, θα ελέγξουν κοινωνικές υποθέσεις, θα αμφισβητήσουν και θα καταλήξουν σε συμπεράσματα για την κοινωνικά και πολιτικά προσδιορισμένη θέση των αποκλεισμένων Ρομά ως βίαιη διαδικασία.

Αυτή η διάσταση ως κοινωνικο-πολιτική όσμωση δεν αφορά μόνο τα παιδιά Ρομά αλλά και τους/τις εκπαιδευτικούς. Δεν πρόκειται για έναν εργαλειακού τύπου μετασχηματισμό της όποιας ηγεσίας, αλλά για μια δυναμική διαδικασία συνειδητοποίησης της ανθρώπινης βάσης του σχολείου, της σχολικής κοινότητας. Μ’ αυτόν τον τρόπο μαθητές/τριες και εκπαιδευτικοί μαθαίνουν από κοινού να ξεχωρίζουν την τεκμηριωμένη κοινωνική κατάσταση ως γνώση από την αυθαίρετη και επιβαλλόμενη πολλές φορές γνώση με περιεχόμενο τις κάθε λογής διακρίσεις και ρατσισμούς. Στο πλαίσιο αυτό -της διαλεκτικής σχέσης- μαθαίνουμε δάσκαλοι/ες και μαθητές/τριες Ρομά να στεκόμαστε κριτικά απέναντι στους κάθε λογής ανορθολογισμούς, στα ψευδεπίγραφα περιεχόμενα εννοιών και πολιτικών αποφάσεων και κυρίως στις κρυφές επιδιώξεις χειραγώγησης της εξουσίας, την οποία (χειραγώγηση) οριοθετούμε μορφολογικά στις διαστάσεις της βίας. Εν τέλει σε αυτό το πλαίσιο η διαμόρφωση της αλληλεγγύης (παιδαγωγικής, κοινωνικής και ανθρώπινης) έπεται ως κοινωνική και παιδαγωγική αναγκαιότητα σχέσεων μεταξύ των κοινοτήτων Ρομά και κριτικών φίλων εκπαιδευτικών, συνεργατών και συμπολιτών, που την καταγράφουμε για χρόνια. Σε αυτήν την σχολική σχέση δηλώνουν παρόντες οι γονείς Ρομά μαζί με τους/τις δασκάλους/ες και αποτελεί την μη τυπική αλλά ουσιαστική εκπαιδευτική και κοινωνική επιμόρφωσή με στόχο την ανατροπή των κυρίαρχων «απάνθρωπων» αυτονόητων για τους Ρομά σε μια προοπτική «εξανθρωπισμού», όπως τονίζει ο Φρέιρε ( Φρειρε 1977, ο.π. Χατζηνικολάου 2020β)

Η διαλεκτική σχέση σχολείου κοινωνίας σημαίνει ότι το σύνολο των κοινωνικών διαδικασιών που μεταφέρονται από τον ευρύτερο κοινωνικό χώρο στο χώρο του σχολείου τίθενται στην διαδικασία ερμηνείας και ανάλυσης. Ακολουθώντας το πλαίσιο της διαλεκτικής σε μια διαδικασία εξωστρέφειας του σχολείου διαμορφώνονται οι συνθήκες κοινωνικής διαπαιδαγώγησης και επιμόρφωσης με στόχο την ανατροπή των κυρίαρχων αυτονόητων για τους Ρομά και τον εξανθρωπισμό κυρίαρχων κοινωνικών δομών και θεσμών. Η συνειδητοποίηση αυτής της διαδικασίας μας αποκαλύπτει την δυναμική μορφωτική παρέμβαση της σχολικής κοινότητας σε αντίθεση με τις επιβαλλόμενες προθέσεις της ιεραρχίας –ηγεσίας περί αλλαγών και μεταρρύθμισης, που μεταφέρονται με εργαλείο την γραφειοκρατία σε επίπεδο σχολείου ως διαδικασίες συμμόρφωσης (όπως τονίστηκε). Ταυτόχρονα αποκαλύπτεται η ιεραρχική κατάταξη εντός της σχολικής κοινότητας, η οποία έχει να κάνει με την διάσταση των σχέσεων εκπαιδευτικής ηγεσίας από την μια και εκπαιδευτικών μαθητών ως «υποτελών» από την άλλη. Σε μια πρώτη εμφανή λειτουργία με το πρόσχημα της δημοκρατικής έκφρασης η εκπαιδευτική ιεραρχία παρουσιάζεται να δίνει τον λόγο στους «υποτελείς» ελέγχοντας τις διαστάσεις του περιεχομένου του λόγου.

Στο πλαίσιο αυτό η θεώρηση των Ρομά ως «ευάλωτη ή ευπαθής ομάδα», η οποία χρήζει ενδυνάμωσης, όπως εκφέρεται από το σύνολο της εκπαιδευτικής ηγεσίας, αποτελεί μια νέο- αποικιακή προσέγγιση. Ο D. Macedo (2005) αποκαλεί αυτές τις σχέσεις με τον όρο πολυπολιτισμικό πατερναλισμό. Ο D. Macedo περιγράφει χαρακτηριστικά: Αυτός που έχει την δύναμη και την εξουσία στα ποικίλα περιβάλλοντα εδώ της εκπαίδευσης να δίνει και να διαμορφώνει το περιεχόμενο του λόγου και της πολιτικής, έχει ταυτόχρονα την δύναμη να αποκλείει ή να τον περιορίζει με στόχο την χειραγώγηση και υποτέλεια. Χαρακτηριστικά του πατερναλιστικού λόγου της ηγεσίας η ψευδεπίγραφη επίκληση του προσχεδιασμένου διαπολιτισμικού διαλόγου ως πολυπολιτισμική ισότητα. Πρόκειται για ψευδεπίγραφη διαδικασία, που γίνεται εμφανής στα επίσημα οργανωμένα προγράμματα της πολιτείας για τους Ρομά -για χάρη τους!!! Στο περιεχόμενο των προγραμμάτων παρατηρείται η πληθωριστική χρήση των όρων της ένταξης και κυρίως της συμπερίληψης (κοινωνικής, πολιτικής και εκπαιδευτικής). Χωρίς όμως να ορίζεται ρητά προσεγγίζονται οι Ρομά υπό το πρίσμα των υποτιθέμενων απρόθυμων πολιτισμικών διαθέσεων των ίδιων ή των δήθεν προσωπικών κοινωνικών και μορφωτικών ελλειμμάτων τους. Δεν είναι τυχαίες αυτές οι προσεγγίσεις από τις κυρίαρχες πολιτικές επιλογές των προγραμμάτων, οι οποίες λειτουργούν με την αποικιοκρατική μορφή «αποστολής επιπολιτισμού» της ευάλωτης- ευπαθούς ομάδας των Ρομά (θα επανέλθω). Αυτή η διαδικασία συνιστά- σιωπηρό – «ρευστό» ρατσιστικό λόγο με το επίχρισμα αποδεκτών όρων της ενδυνάμωσης, της ένταξης και τελευταία της συμπερίληψης (ως έννοιας πασπαρτού). Η ενδυνάμωση και η συμπερίληψη ως έννοιες –διαδικασίες επενδύονται με τα κυρίαρχα πολιτικά νεοφιλελεύθερα ιδεολογήματα ισότητας υποβοηθούμενα από αντίστοιχα υποτακτικά σε αυτά επιστημονικά (κυρίως οικονομικού τύπου) επιχειρήματα. Έτσι επενδύονται με το κριτήριο της εγκυρότητας στην συνέχεια επιδεικνύονται και συστήνονται να χρησιμοποιούνται στο λόγο όλων των επιστημονικών και εκπαιδευτικών (που μας αφορά) ανακοινώσεων ή επιμορφωτικών συναντήσεων. Οι περισσότερες δράσεις αυτού του τύπου κατοχυρώνουν στον κυρίαρχο εκπαιδευτικό λόγο τον δήθεν εκσυγχρονισμό, την ποιότητα και την καινοτομία, ενώ στην πραγματικότητα διαιωνίζουν με μη εμφανή, αλλά αποτελεσματικό τρόπο την ανισότητα (Αρχάκης,2023 κ.α 25-27).

Σε κάποιες περιπτώσεις προτάσεων εκπαιδευτικών προγραμμάτων προκειμένου να αποδείξουν την μεταρρυθμιστική προοπτική με την χρήση των εννοιών της ευαλωτότητας –της ευπάθειας- και της ενδυνάμωσης, οι δομές ιεραρχίας προσπαθούν να καλύψουν την πραγματικότητα της ψευδεπίγραφης μεταρρυθμιστικής διαδικασίας. Πρόκειται για παιδαγωγική εκτροπή, που αγγίζει τα όρια της επικίνδυνης διαστρέβλωσης με την έμμεση στοχοποίηση μαθητών/τριων Ρομά.

Γι’ αυτό κρίνεται αναγκαίο στο πλαίσιο της παιδαγωγικής και μορφωτικής ευθύνης μας η ερμηνεία και η αποκάλυψη του περιεχομένου της φράσης «ευάλωτη ομάδα ή ευπαθής ομάδα», που αποδίδεται στους Ρομά, και της έννοιας της «ενδυνάμωσης», η οποία προτείνεται ως διαδικασία μεθοδολογία παρέμβασης πασπαρτού όλων των προγραμμάτων.

Δεν ζήλεψα και ούτε φιλοδοξώ να δρέψω δάφνες από την καταξίωση της επιστημοσύνης γλωσσολόγων και φιλολόγων. Ωστόσο, στην εκπαίδευση η οριοθέτηση και οι διαστάσεις των εννοιών, που περικλείονται στις λέξεις, συνιστούν μια σημαντική διαδικασία, την οποία χρειάζεται και έχει μορφωτική σημασία να την γνωρίζει κάθε δάσκαλος/α. «Αρχή επιστήμης η των ονομάτων επίσκεψις» (από τα αρχαία χρόνια) ρήση του Αντισθένη τίθεται στο παρόν κείμενο ως αφετηρία αυτής της σκέψης μας. Η διαλεύκανση των πραγματικών και ουσιαστικών διαστάσεων των εννοιών και των όρων κρίνεται επιτακτική και αναγκαία, για να αποκαλυφθούν και στην συνέχεια να καταγραφούν οι πραγματικές κοινωνικές και πολιτικές προθέσεις και πρακτικές, που περιγράφουν. Ξεκινώντας από την ετυμολογία των λέξεων θα προσπαθήσω να αναδείξω τις εννοιολογικές διαστάσεις που περικλείονται στις λέξεις. Η ετυμολογία παράγεται ως λέξη από το αρχαιοελληνική «έτυμος», η οποία στα νεοελληνικά σημαίνει αληθής. Στην ετυμολογική ανάλυση και στην νοηματική ανάλυση των εννοιών, που περικλείουν οι λέξεις, αναδεικνύεται η συσχέτισή τους με τις κοινωνικές συνθήκες και καταστάσεις. Για τον λόγο αυτό η ερμηνεία τους θα αποκαλύψει τη διαιώνιση των κοινωνικών αντιφάσεων της αδικίας και των αποκλεισμών, που βιώνουν οι Ρομά. Εκ των προτέρων τονίζω ότι το ερώτημα που διατρέχει την προσέγγιση για το ζήτημα έχει να κάνει με το κατά πόσο αναδομούνται οι αδικίες, οι ανισότητες και οι αποκλεισμοί των Ρομά πίσω από την χρήση των όρων «της ευαλωτότητας ή ευπάθειας και της ενδυνάμωσης» (Εθνική Στρατηγική και Σχέδιο Δράσης για την ένταξη των Ρομά 2021-30). Αυτοί οι όροι επενδυμένοι με τους σύγχρονους νεόκοπης νεοφιλελεύθερης προσέγγισης όρους, όπως του εκσυγχρονισμού, της παραγωγικότητας της συμμετοχικότητας της καινοτομίας και άλλους, προβάλλονται από τον κυρίαρχο λόγο ως διέξοδος κοινωνικής ισότητας και συμπερίληψης των Ρομά. Στην πραγματικότητα πρόκειται για ψευδεπίγραφες μορφές ισότητας και συμπερίληψης, όπως θα αποδειχθεί πιο κάτω. Με άλλα λόγια η χρήση των συγκεκριμένων όρων συνιστούν κοινωνικά φαινόμενα με την έννοια ότι όταν οι άνθρωποι μιλούν ακολουθούν κοινωνικές συμβάσεις και κοινωνικά αποτελέσματα, τα οποία δεν είναι ανεξάρτητα από τις τοπικές, οικονομικές και κοινωνικές συνθήκες (Fairclough, 2020). Επιπλέον η χρήση του λόγου σε θεσμικό πλαίσιο εξουσίας ή σε μηχανισμό της εξουσίας (όπως η εκπαίδευση) διαμορφώνει κοινωνικά αποτελέσματα κρυφά ή φανερά υποτέλειας, εξάρτησης εξοστρακισμού, περιθωριοποίησης, εκμετάλλευσης και άλλα.

Η φράση «ευάλωτη και ευπαθής ομάδα» έχει αντικαταστήσει κατά κόρον τους όρους της φτώχειας και των αποκλεισμών, η χρήση των οποίων διαχρονικά- ιστορικά- έχει διαμορφώσει την περιγραφή των κοινωνικών και πολιτικών αντιφάσεων. Έτσι λοιπόν μέχρι πριν περίπου τριάντα χρόνια η φτώχεια και οι κοινωνικοί αποκλεισμοί εθεωρούντο ως καρποί- αποτελέσματα της αδικίας και της εκμετάλλευσης. Το γεγονός αυτό συνήθως το κατάγγειλε η αριστερά και η σοσιαλδημοκρατία. Το παραδεχόταν το κέντρο, ακόμα και η δεξιά δεν το αρνιόταν. Στην αφελή διατύπωση- διαπίστωση «πόσο έχουν αλλάξει οι καιροί –συνθήκες μέσα σε τόσο λίγο χρόνο» μας υποχρεώνει να αναζητήσουμε τις εξελικτικές πολιτικές διαδικασίες και τις κρυφές σκοπιμότητες της εξουσίας για την κατίσχυση του νεοφιλελεύθερου καπιταλισμού. Σε αυτόν τον χρόνο λοιπόν η φτώχεια και οι αποκλεισμοί (ουσιαστικά ως λέξεις) από πρωταρχικές κοινωνικές και πολιτικές έννοιες τείνουν να αντικατασταθούν και έχουν αντικατασταθεί από την φράση «ευάλωτη- ευπαθής κοινωνική ομάδα» και τον παραγόμενο από το επίθετο νεολογισμό «ευαλωτότητα». Η αντικατάσταση των ουσιαστικών «της φτώχειας και του αποκλεισμού», που αναδείκνυαν ως αναγκαιότητα την πολιτική και κοινωνική καταγγελία, την αντίσταση και την διεκδίκηση, από το επίθετα «ευάλωτος ή ευπαθής» μόνο τυχαία δεν μπορεί να θεωρηθεί. Τα επίθετα ευάλωτος/η/ι ή ευπαθής/ες προσδιορίζουν συνήθως φυσικές ή βιολογικές (αλλά και τεχνολογικές) συνθήκες όπως: ευάλωτος/η/ο στα φυσικά φαινόμενα, ευάλωτος/η/ο στις καιρικές συνθήκες, ευάλωτος/η/ο ή ευπαθής/ες σε ασθένειες λόγω κληρονομικών καταβολών ή λόγω προσωπικής αμέλειας κ.α.. Η χρήση- ο προσδιορισμός αυτών των επιθέτων στο ουσιαστικό «ομάδα» μεταλλάσει την όποια κοινωνική και πολιτική διαδικασία (αδικίας- εκμετάλλευσης) σε φυσική κατάσταση (φυσικοποιεί) ή σε κατάσταση αποκλειστικά προσωπικής ευθύνης: όπως συμβαίνει στις περιπτώσεις ασθενειών. Η επίκληση της φτώχειας σε αυτό περιβάλλον από τον στον κυρίαρχο λόγο υπονοείται –θεωρείται ως η δίκαιη τιμωρία λόγω προσωπικής αμέλειας για την απόκτηση δεξιοτήτων και προσόντων. Ένα από τα πολλά παραδείγματα για τους Ρομά είναι ενδεικτικό: Οι γονείς Ρομά αδιαφορούν (προσωπική ευθύνη) για την εκπαίδευση των παιδιών τους, δεν έρχονται –δεν συμμετέχουν στις παιδαγωγικές ενημερώσεις του σχολείου και σε άλλες εκπαιδευτικές διαδικασίες, παρόλο που προσκαλούνται (γνωστή ρήση, που ακούγεται τακτικά). Άρα η αποτυχία των παιδιών θεωρείται ως φυσική και δίκαιη τιμωρία ή επίπτωση εξ αιτίας της προσωπικής ευθύνης και της αδιαφορίας των Ρομά. Σε κάποιες άλλες περιπτώσεις η φτώχεια και ο κοινωνικός αποκλεισμός ενδεχομένως να επιφέρει κάποια λύπη, αλλά δεν προκαλεί αγανάκτηση: στο πλαίσιο της «ευαλωτότητας-ευπάθειας» υπάρχουν φτωχοί Ρομά, επειδή έτσι το επιβάλλουν οι κανόνες ή επειδή έτσι το θέλησε η μοίρα και κυρίως επειδή έτσι το επέλεξαν οι ίδιοι. Η φράση από τα παλιά «οι Τσιγγάνοι δεν μπορούν ζήσουν στα σπίτια. Δεν τους αρέσει» αντηχεί σε πάρα πολλές περιπτώσεις στον κυρίαρχο λόγο.

Η δεύτερη έννοια της ενδυνάμωσης ακολουθεί συνήθως την ευαλωτότητα στο σύνολο του κυρίαρχου- εξουσιαστικού λόγου ως πανάκεια συμπερίληψης και ισότητας για όλες «τις ευάλωτες –ευπαθείς ομάδες» και ιδιαίτερα για τους Ρομά. Στο σύνολο των προγραμμάτων παρέμβασης, που οργανώνονται και υλοποιούνται από τους θεσμούς της πολιτείας και από πολλές οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών (ΜΚΟ κυρίως), η προτεινόμενη κοινωνική μεθοδολογία παρέμβασης αναδύεται από τις φράσεις για παράδειγμα «ενδυνάμωση γυναικών Ρομά», «ενδυνάμωση παιδιών Ρομά», ενδυνάμωση νέων Ρομά» κλπ. Ακολουθώντας την προαναφερθείσα ρήση του Αντισθένη η λέξη «ενδυνάμωση» παράγεται -ή βρίσκεται σε άμεση νοηματική και λεξιλογική σχέση με- από- το μεταβατικό ρήμα «ενδυναμώνω». Αυτό σημαίνει ότι συντακτικά στην φράση «ενδυνάμωση παιδιών ή γυναικών ή νέων» οι γενικές χαρακτηρίζονται ως γενικές αντικειμενικές. Με άλλα λόγια ο ενεργών ή η ενεργούσα αποφασίζει για το περιεχόμενο, την διάσταση, την ποσότητα της ενέργειας, που θα την μεταβιβάσει στο αντικείμενο- παιδί γυναίκα νέα/ο Ρομά. Ακόμα και στην περίπτωση παθητικής σύνταξης κατά την οποία θα «ενδυναμώνονται οι γυναίκες ή τα παιδιά» την δυναμική ενέργεια και την εξουσία στην φράση την ασκεί το ποιητικό αίτιο: «ενδυναμώνονται υπό τινός». Σε κάθε περίπτωση λοιπόν η φανταστική δήθεν ενεργός συμμετοχή των Ρομά στην διαδικασία της ενδυνάμωσης συνιστά μια ευμετάβλητη- ρευστή και ανάλογα περιοριστική ενέργεια, αφού θα εξαρτάται από τις προθέσεις της ενεργούσας εξουσίας ή ηγεσίας (ως υποκειμένου δρώντος).

Η ευρύτερη διαδικασία του ρήματος ενδυναμώνω στην κοινωνική και πολιτική διάσταση συναντά και βρίσκεται σε συνάφεια με εκείνη του ρήματος «δίνω». Δίνω τόσο ή τόσα όσα κρίνονται με βάση το περιεχόμενο των προγραμμάτων ενδυνάμωσης. Από μόνο του αυτό το γεγονός διαμορφώνει σχέσεις εξουσίας και υποτέλειας. Η υπόσχεση της ηγεσίας για δόσεις ενδυνάμωσης ταυτόχρονα ορίζει και περιορίζει τις δυνατότητες συμμετοχής και συμπερίληψης στην περίπτωση μας των Ρομά. Ταυτόχρονα η διαδικασία της ενδυνάμωσης συγκαλύπτει το προνόμιο της εξουσίας και των μηχανισμών της (δημόσιων ή ιδιωτικών) να διαχειρίζεται την φτώχεια των αποκλεισμένων (για μας Ρομά). Με το πρόσχημα της καταπολέμησής της φτώχειας στην πραγματικότητα οι κάθε λογής εξουσίες εκμεταλλεύονται και αξιοποιούν ή εκμεταλλεύονται (προσπορίζονται) πόρους (οικονομικοί και ανθρώπινο δυναμικό – επιστημόνων κ.α.) για την οργάνωση και υλοποίηση των προγραμμάτων. Στο πλαίσιο αυτό η χειραγώγηση δεν χρειάζεται να είναι ρητά διατυπωμένη, για να είναι αποτελεσματική. Η διαιώνιση της φτώχειας των Ρομά και των αποκλεισμών είναι μια καλή αφορμή για επαναλαμβανόμενα προγράμματα διαχείρισης τους και επομένως πηγή προσπορισμού πλούτου. Για τον λόγο αυτό ρητά διατυπώνουμε ότι οι πολιτικές προγραμμάτων ένταξης ή συμπερίληψης των Ρομά συνιστούν νεοαποικοκρατική έκφραση και πατερναλισμο. Αυτές οι διαδικασίες σε συνδυασμό με την χρήση των Ρομά ως «ομάδας στόχου» για προσπορισμό πλούτου συνιστά απροκάλυπτο θεσμικό ρατσισμό. Όλο αυτό το πλέγμα των επιβαλλόμενων σχέσεων και πολιτικών λειτουργούν απροκάλυπτα ή κρυφά και προληπτικά στις φράσεις: καταπολέμησης της φτώχειας ή της σχολικής διαρροής των Ρομά κλπ. Σε κάθε περίπτωση λέξεις, φράσεις και έννοιες όπως οι παραπάνω σε συνδυασμό με τον προσχηματικό λόγο της δήθεν ανικανότητας των Ρομά καταρρακώνουν την πολιτική σκέψη και περιφρουρούν τις συμμετοχικές διαδικασίες για εκείνους που τις σχεδιάζουν.

Σε επίπεδο εκπαίδευσης πριν καν εκφραστεί η οποιαδήποτε πρόθεση για εγγραφή παιδιών Ρομά στο σχολείο η διατύπωση της εν δυνάμει ανικανότητά τους φαίνεται να προηγείται. Σε τέτοιες συνθήκες διαπαιδαγώγησης (αυτοεκπληρούμενης προφητείας) και τα ίδια τα παιδιά Ρομά αποδέχονται- ενστερνίζονται την κυρίαρχη αντίληψη για την κοινότητά τους. Στην πραγματικότητα όλο αυτό το μορφωτικό αφήγημα συνιστά την έκφραση της «κουλτούρας της σιωπής» (κατά Φρέιρε). Οπότε τα παιδιά Ρομά όπως και άλλα παιδιά, που βιώνουν τέτοιες διαδικασίες, δεν τολμούν να αμφισβητήσουν τις αυτονόητες παραδοχές (Φρειρε,1977).

Χωρίς να γενικεύσουμε ότι η κυρίαρχη πρόταση ενδυνάμωσης ως διαδικασία έχει αυτά τα αποτελέσματα στο σύνολο των εκπαιδευτικών και ερευνητικών προσπαθειών (σημ.3.), όμως η συσχέτιση ενδυνάμωσης –χειραγώγησης τείνει να αποτελεί τον κανόνα στα προωθούμενα από την διοικητική ιεραρχία εκπαιδευτικά προγράμματα. Η αποτυχία των κυρίαρχων πολιτικών καταγράφεται ως φαύλος κύκλος ανάμεσα στην διαιώνιση της φτώχειας και των αποκλεισμών των Ρομά από την μια και στην πληθωριστική οργάνωσης προγραμμάτων ένταξης, ενδυνάμωσης και συμπερίληψής τους από την άλλη. Αυτή η νέο-αποικιακή προσέγγιση με κάλυψη πολλές φορές της επιστημονικής εξειδίκευσης λειτουργεί ως το προπέτασμα του πατερναλισμού της εξουσίας και της διοικητικής ιεραρχίας. Στην πραγματικότητα οι διαδικασίες αυτές δομούν θεσμικά μορφές -«ρευστού ρατσισμού» (που διερευνούν συστηματικά οι Αρχάκης κ.α 2023).

Απέναντι στην κυρίαρχη πρόταση της ενδυνάμωσης η πρόταση της κριτικής συνειδητοποίησης συνιστά την δυναμική διαδικασία της χειραφέτησης σε αντίστιξη με τη χειραγώγηση, που υποθάλπει η ενδυνάμωση. Μια σύντομη παρουσίαση της συνειδητοποίησης ως πρότασης πολιτικής στην περιγραφή της διαλεκτικής σχέσης σχολείου- εκπαίδευσης με την κοινωνία-κοινότητα Ρομά κρίνεται αναγκαία. Η συνειδητοποίηση παράγεται από το αμετάβατο ρήμα συνειδητοποιώ, το οποίο κατά την ανάλυση της σύνταξής του αποκτά διαστάσεις αυτοπαθούς ρήματος και δείχνει ότι η ενέργεια του ρήματος αφορά κατ’ αρχήν το ίδιο το υποκείμενο. Ταυτόχρονα το υποκείμενο, που δέχεται την ενέργεια, ενεργεί δηλώνοντας ή διεκδικώντας την αλλαγή της κατάστασης, των καθημερινών συνηθειών και άλλων διαδικασιών. Στην εκπαίδευση γενικά και ειδικότερα στην εκπαίδευση με παιδιά Ρομά η συνειδητοποίηση όλων των προαναφερθέντων κοινωνικών, οικονομικών και πολιτικών διαδικασιών, που διαμορφώνουν το πλαίσιο των αποκλεισμών, των ρατσισμών και της φτώχειας, συνιστά καθοριστική διαδικασία. Μαθαίνουμε να διερευνούμε μαζί δάσκαλοι και Ρομά και ταυτόχρονα συνειδητοποιούμε την κάθε οικονομική, κοινωνική πολιτική ή εκπαιδευτικής πολιτικής συνθήκη, που οδηγεί για παράδειγμα στην σχολική αποτυχία και στην εκδίωξη –σχολική διαρροή- των παιδιών Ρομά από το σχολείο και τελικά τις ποικίλες μορφές της αδικίας. Συνειδητοποιούμε μαζί την αναγκαιότητα της αντίστασης στον κυρίαρχο λόγο και τον μετασχηματισμό της σχολικής ζωής στην δυναμική παραγωγική παιδαγωγική πρόταση της παιδαγωγικής ευθύνης και της αλληλεγγύης (Giroux, 2010, Freire 2021 Giroux 2024). Η διαδικασία λοιπόν της συνειδητοποίησης των συνθηκών διαβίωσης των παιδιών Ρομά και των οικογενειών τους σε συνδυασμό με την παιδαγωγική ευθύνη και την αλληλεγγύη διαμορφώνεται ως αντίβαρο χειραφέτησης απέναντι στην χειραγώγηση του κυρίαρχου λόγου με τα επιχειρήματα των κάθε λογής προγραμμάτων ενδυνάμωσης περί απόκτησης πολιτειακών δεξιοτήτων.

Οι πραγματικές διαστάσεις της επιβίωσης φρίκης των Ρομά όχι επειδή το λέμε κάποιοι, επιβεβαιώνονται στα στοιχεία μετρήσεων οργανισμών του ίδιου του νεοφιλελευθερισμού και συνιστούν προκλητικά παραδείγματα συζήτησης για τις διαδικασίες της συνειδητοποίησης –ενδυνάμωσης. Με καταγεγραμμένη την παιδική φτώχεια και την παιδική στέρηση, σύμφωνα με την οποία ένα στα τρία παιδιά στην Ελλάδα στερείται βασικά αγαθά, κάθε συζήτηση περί ενδυνάμωσης και συμπερίληψης μόνο ως συγκάλυψη των ευθυνών της πολιτείας φαντάζει. Πρόκειται για μια από τις πιο ανησυχητικές καταγραφές της τελευταίας δεκαετίας. Η Ελλάδα αναδείχθηκε πρώτη στην Ευρωπαϊκή Ένωση όσον αφορά την παιδική υλική αποστέρηση το 2024. Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία της Eurostat, το 33,6% (ένα στα τρία) των παιδιών κάτω των 16 ετών στην Ελλάδα στερήθηκε τουλάχιστον τρία από τα 17 βασικά αγαθά ή υπηρεσίες που θεωρούνται απαραίτητα για μια αξιοπρεπή διαβίωση. Πρόκειται για παιδιά που μεγαλώνουν χωρίς βασικά είδη ένδυσης, τροφής, παιγνιδιών ή πρόσβασης σε δραστηριότητες. Μια μικρή «βόλτα» σε καταυλισμούς Ρομά ή οικισμούς καθιστά εμφανή την αποτύπωση της έκθεσης (Έκθεση Eurostat 2024).

Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές της Ευρωπαϊκής Ένωσης η υλική αποστέρηση σχετίζεται με την αδυναμία ενός παιδιού να έχει πρόσβαση σε τρία ή περισσότερα από τα 17 είδη, που θεωρούνται βασικά στην καθημερινή ζωή όπως (κάποια από αυτά): την ικανότητα να έχει δύο ζεστά γεύματα την ημέρα, την πρόσβαση σε κατάλληλη χειμερινή ένδυση, την κατοχή βιβλίων και υλικού για το σχολείο, τη συμμετοχή σε σχολικές ή κοινωνικές δραστηριότητες, την ύπαρξη χώρου για μελέτη στο σπίτι, την πρόσβαση σε καθαρό νερό και συνθήκες υγιεινής, την πρόσβαση σε ίντερνετ και κατάλληλο τεχνολογικό εξοπλισμό κ.α.. Πίσω από τους αριθμούς, κρύβονται χιλιάδες παιδιά. Στην περίπτωση αυτών των παιδιών συμπεριλαμβάνεται και ο μεγαλύτερος αριθμός των παιδιών Ρομά και κυρίως τα παιδιά των καταυλισμώ,ν τα οποία στερούνται καθημερινές εμπειρίες αξιοποίησης των αγαθών του παιδικού χρόνου, εκπαίδευσης και ψυχαγωγίας.

Με άλλα λόγια η διαλεκτική σχέση του σχολείου με τις κοινότητες Ρομά ως πολιτική πράξη συνειδητοποίησης σφυρηλατείται συνεχώς από δυναμικές διαδικασίες των σχέσεων της αλληλεγγύης (εκπαιδευτικών μαθητών Ρομά/μη Ρομά) για την ανάδειξη των αδικιών και την διεκδίκηση της κοινωνικής δικαιοσύνης. Οι διαδικασίες αυτές είναι η ιστορική ουσία της παιδαγωγικής και μορφωτικής ευθύνης του σχολείου, πάνω στις οποίες δομούνται οι σχέσεις εμπιστοσύνης σχολείου και Ρομά (ακόμα και σε προσωπικό επίπεδο ως δασκάλου με την κάθε οικογένεια Ρομά).

Εν κατακλείδι !!!!!

Την συγκεκριμένη Παγκόσμια Μέρα αυτονόητα στην πρότασή μας τίθεται σοβαρά το θέμα του αντιτσιγγανισμού και των ρατσισμών, που βιώνουν οι Ρομά ως ένα πλέγμα αντιλήψεων, στάσεων, συμπεριφορών των πλειοψηφιών και κυρίως θεσμοθετημένων προθέσεων και μέτρων. Οι διαδικασίες γίνονται ιδιαίτερα εμφανείς στις παρεμβάσεις εκείνων των θεσμών, που λειτουργούν ως μηχανισμοί διοίκησης, εξουσίας και αναπαραγωγής των εξουσιαστικών δομών (ιδιαίτερα οι μηχανισμοί τάξης, αστυνόμευσης και εκπαίδευσης). Το σύνολο των ρατσιστικών αντιλήψεων και στάσεων σε συνδυασμό με τις θεσμικές παρεμβάσεις εις βάρος των Ρομά διαμορφώνουν το πλαίσιο της υποτέλειας και αποκλεισμών, που βιώνουν (Τσιάκαλος 2000, 2008). Όχι μόνον αυτήν την μέρα, αλλά συνεχώς κρίνεται αναγκαία η ιστορική και πολιτική θεώρηση του αντιτσιγγανισμού -ρατσισμού εις βάρος των Ρομά και να τίθεται σοβαρά το γεγονός ότι: 1 οι ποικίλες μορφές ρατσισμού τροποποιούνται. 2. Πολλές φορές αλλάζουν περιεχόμενο-μεταλλάσσονται. 3. Διεισδύουν σε δήθεν προοδευτικές και δημοκρατικές προθέσεις συμπερίληψης και κοινωνικής ένταξης (Αρχάκης κ.α., 2020). Με άλλα λόγια οι ποικίλες μορφές ρατσισμού, που βιώνουν οι κοινότητες Ρομά αλλάζουν στον χρόνο και στον χώρο και επιτελούν διαφορετικά είδη πολιτικής λειτουργίας σε διαφορετικές κοινωνικές διαδικασίες και εποχές.

Η Μέρα των Ρομά είναι μια αφορμή για να ειπωθούν τα πράγματα δυναμικά και όσο πιο κοντά σε αυτό που πραγματικά συμβαίνει στην ζωή των Ρομά. Ο κυρίαρχος εκπαιδευτικός λόγος κυριαρχείται από δυο λέξεις: Ενσυναίσθηση και Συμπερίληψη. Δύο δυναμικές ελληνικές λέξεις, των οποίων η πληθωριστική χρήση στον εξουσιαστικό λόγο των προγραμμάτων, των νομικών πλαισίων και του νεοφιλελεύθερου παιδαγωγικού λόγου τις μετατρέπει και τις παραποιεί σε δεξιότητες. Στο πλαίσιο των δεξιοτήτων και κάτω από την επιτήρηση της εκπαιδευτικής γραφειοκρατίας το ελπιδοφόρο περιεχόμενο τους αποδομείται, ενώ θα έπρεπε να συνιστούν την ουσία των κοινωνικών σχέσεων.

Γι αυτό διαβάζουμε την σχολική ιστορία των Ρομά σε συνδυασμό: 1. Με την κοινωνική και ιστορική παρουσία τους. 2. Στις σχέσεις τους με τους θεσμούς και ιδιαίτερα με το σχολείο και την σχολική γνώση, από την οποία αποκλείονται. 3. Σε συνδυασμό με τον αναγκαίο μετασχηματισμό του σχολείου σε επίπεδο περιεχομένου γνώσεων και αναλυτικών προγραμμάτων-Προγραμμάτων Σπουδών, σε επίπεδο λειτουργίας του σχολικού θεσμού και υποταγής του στον κυρίαρχο νεοφιλελεύθερο λόγο. Οι προσεγγίσεις αυτές διαμορφώνουν και το περιεχόμενο των ατομικών σχέσεων αλληλεγγύης. Είναι γεγονός ότι ιστορία δεν είναι μόνο η μελέτη του παρελθόντος των Ρομά ή η μελέτη των αλλαγών του παρελθόντος. Για μας ιστορία επιπλέον σημαίνει ότι διερευνούμε το καθημερινό παρόν των Ρομά, το οποίο μας διδάσκει να βλέπουμε όσα παραμένουν ίδια στην «πολιτική διαχείριση» τους και πως ερμηνεύεται η παρουσία τους στον κυρίαρχο λόγο. Σε αυτό το πλαίσιο διερευνάται συνεχώς η όποια συμβολή της σχολικής κοινότητας (δασκάλων, μαθητικής κοινότητας οικογενειών Ρομά και ευρύτερη κοινότητα Ρομά) στις διαδικασίες του κοινωνικού και εκπαιδευτικού παρόντος των κοινοτήτων Ρομά (Τρέσσου, Μητακίδου, Καραγιάννη, 2015, Μητακίδου, 2015). Ταυτόχρονα βλέπουμε όσα αλλάζουν και εξελίσσονται με την πρωτοβουλία των ίδιων των Ρομά (το παράδειγμα περιορισμού της μικρογαμίας παραπάνω). Κυρίως όμως παρατηρούμε το πώς μετασχηματίζονται οι συνθήκες ή τις μετασχηματίζουμε μαζί, για να μπορέσουμε να τις ερμηνεύσουμε δίνοντας αντίστοιχα πρόσημα. Ιστορία των Ρομά στο σχολείο σε τελική ανάλυση σημαίνει τον τρόπο με τον οποίο συνειδητοποιούμε την ζωή μας σήμερα μαζί με τους Ρομά. Τελικά σε επίπεδο σχολείου η προσέγγιση της κοινωνικής ιστορίας των Ρομά εμπλουτίζεται με τον τρόπο με τον οποίο εμπεδώνουμε την καθημερινή διαδικασία των σχολικών σχέσεών μας (Δάσκαλοι και οικογένειες Ρομά και μη Ρομά) με σηματωρό την παιδαγωγική ευθύνη και αλληλεγγύη.

Όλο αυτό το περιεχόμενο της κοινωνικής ιστορίας στην πραγματικότητα είναι η ουσία της διαλεκτικής σχέσης σχολείου και κοινότητας Ρομά. Σε αυτή την σχέση η χρήση εννοιών καθορίζει και το περιεχόμενο της (κοινωνικό και πολιτικό). Γι’ αυτό κρίνεται αναγκαίο σε επίπεδο παιδαγωγικής και μορφωτικής ευθύνης η ερμηνεία και η αποκάλυψη του περιεχομένου της φράσης «ευάλωτης ομάδας ή ευπαθούς ομάδας», που αποδίδεται στους Ρομά, και της έννοιας της «ενδυνάμωσης», η οποία προτείνεται ως διαδικασία μεθοδολογία παρέμβασης-διαδικασία πασπαρτού όλων των προγραμμάτων.

Τελικά ως εκπαιδευτικό αξίωμα στην διαλεκτική σχέση σχολείου κοινότητας Ρομά επικαιροποιείται η πρόταση της κριτικής συνειδητοποίησης και της παιδαγωγικής αλληλεγγύης του Φρέιρε: Κριτική Συνειδητοποίηση σημαίνει να μαθαίνεις να αντιλαμβάνεσαι πρώτα –πρώτα τις κοινωνικές πολιτικές και οικονομικές αντιφάσεις και αδικίες , που βιώνουν οι Ρομά. Στη συνέχεια να αντιστέκεσαι και να αντιμάχεσαι τα καταπιεστικά στοιχεία της κοινωνικής πραγματικότητας, που έχουν άμεσες επιπτώσεις και συνέπειες στην εκπαίδευση. Τελικά η κριτική συνειδητοποίηση «Είναι μια αδιάλειπτη κριτική προσέγγιση της πραγματικότητας με στόχο να την ανακαλύψουμε και να αποκαλύψουμε τους μύθους, που μας παραπλανούν και συμβάλλουν στην διατήρηση των καταπιεστικών απανθρωπιστικών δομών» (Φρέιρε 1977).

Σημειώσεις

1 Η πολιτειότητα ως διαδικασία πολιτική με προτροπές συμμετοχής των μαθητών/τριών και ανάδειξης των κοινωνικών ή άλλων προβλημάτων που τους/τις επηρεάζουν, όπως καταγράφεται και στον σχετικό Οδηγό του Εκπαιδευτικού του Ινστιτούτου Εκπαιδευτικής πολιτικής, ακυρώνεται τόσο στο περιεχόμενο των προτεινόμενων προγραμμάτων του ΙΕΠ όσο και από την βούληση της γραφειοκρατικά και ιεραρχικά ελεγχόμενης παραγόμενης γνώσης (Δημόπουλος , κ.α.,2024 ). Το παράδειγμα της πρότασης των σχεδίων Ειρήνης χωρίς αναφορά στον πόλεμο και στον αφοπλισμό είναι το χαρακτηριστικότερο https://act.digitalschool.gov.gr/goal/eirini–dikaiosyni–kai–ischyroi–thesmoi/ Το πλέγμα των ιεραρχικά επιβαλλόμενων θέσεων του σύγχρονου κυρίαρχου πολιτικού λόγου, που εκδηλώθηκε με τις διώξεις εκπαιδευτικών, που τόλμησαν να οργανώσουν προγράμματα Ειρήνης και αλληλεγγύης με περιεχόμενο τον πρόσφατο πόλεμο της Γάζας, αναδεικνύει τις υποκριτικές διαστάσεις θεώρησης της πολιτειότητας από την κεντρική διοίκηση της εκπαίδευσης.

2. Θα μπορούσαμε εδώ να αναζητήσουμε πληθώρα κειμένων. Ενδεικτικά αναφέρομαι στους: Φρέιρε, την Κριτικής Παιδαγωγικής και Σχολή της Φραγκφούρτης, Vigotsky, Mezirow.

3. Υπάρχουν έρευνες και προγράμματα που χρησιμοποιούν την έννοια της ενδυνάμωσης ως διαδικασία πολιτικής συνειδητοποίησης των κυρίαρχων εξουσιαστικών δομών της πολιτικής και της οικονομίας σε αντίθεση με τις κυρίαρχες προσεγγίσεις, που εκπορεύονται από τις δομές της εξουσίας. Οι συμμετοχή των μαθητών/τριών και αποκλεισμένων κοινωνικών ομάδων προσδιορίζεται από τον σεβασμό στα Δικαιώματα του Ανθρώπου και σε καμιά περίπτωση δεν χρησιμοποιούνται οι μειονοτικές ή οι κοινωνικά αποκλεισμένες ομάδες ως αντικείμενα ή ερευνητικές ομάδες στόχος. Ενδεικτικά. Σκούρτου Ε. Δραγώνα Θ, 2007, Χαραβιτσίδης (2013) Τρέσσου κ.α 2015, Π, Ανδρούσου-Ασκούνη Αποστολίδου (2025). , Χατζηπαύλου 2025)

Βιβλιογραφία.

Ανδρούσου Αλεξ., Ασκούνη Ν., Αποστολίδου Αννα (2025) Μεθοδολογικές πρακτικές για την εκπαιδευτική αξία της μαρτυρίας. Ανακοίνωση υπό δημοσίευση στα πρακτικά του 6^ου Πανελληνίου Συνεδρίου της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης στο Βολο- Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. 23-25/5/2025

Ανδρούσου Αλεξ., Αποστολίδου Αννα. (2025) Μια διαφορετική ματιά στην ψηφιακή διαμεσολαβημένη γνώση. Αποθετήριο VOLARE. Ανακοίνωση υπό δημοσίευση στα πρακτικά του 6^ου Συνεδρίου της Κοινωνιολογίας της Εκπαίδευσης στο Βολο 23-25/5/2025

Arries F (1990). Αιώνες παιδικής ηλικίας. Ράσσης Σπ (προλογος). Αναστοπούλου Γ (μετ) Αθήνα. Γλάρος.

Αρχάκης Α., Καραχάλιου Ρ., Τσάκωνα Β (2023). Ιχνηλατώντας τη διείσδυση του Ρατσισμού στον αντιρατσιστικό λόγο. Μελέτες για τον ρευστό ρατσισμό. Αθήνα Πεδίο.

Βαξεβάνογλου Αλίκη (2001). Έλληνες Τσιγγάνοι Περιθωριακοί και οικογενειάρχες. Γκότοβος Αθ ( προλ). Αθηνα. Αλεξάνδριεα.

Γρόλλιος Γ (2025). Τα προγράμματα σπουδών του δημοτικού σχολείου 2003-2025. Αθήνα. Gutenberg.

Δημόπουλος Κ κ.α συγγραφική ομάδα (2024). Οδηγός Εκπαιδευτικού. Δράσεις ενίσχυσης της ενεργού πολιτειότητας. Αθήνα ΙΕΠ.

Δραγώνα Θ (2007). Εκπαιδεύοντας το ανοίκειο «άλλο»: ταυτότητες, ψυχικοί μηχανισμοί και ιδεολογία. Στο: Δραγώνα Θ .Αννα Φραγκουδάκη. Πρόσθεση όχι αφαίρεση. Πολλαπλασιασμός όχι διαίρεση. Μεταρρυθμιστική παρέμβαση στην εκπαίδευση της μειονότητας στην Θράκη. Αθήνα Μεταίχμιο. 423-438

Δραγώνα Θ (2007). Η πορεία από την απομόνωση στην επικοινωνιακή συνεργασία, από την δυσπιστία στην αποδοχή. Το παράδειγμα των ΚΕΣΠΕΜ. Στο: Δραγώνα Θ .Αννα Φραγκουδάκη. Πρόσθεση όχι αφαίρεση. Πολλαπλασιασμός όχι διαίρεση. Μεταρρυθμιστική παρέμβαση στην εκπαίδευση της μειονότητας στην Θράκη. Αθήνα Μεταίχμιο. 439-450

Fraser Angus (1998). Οι Τσιγγάνοι. Σκαρβέλη Γιάννα (μετ). Αθήνα. Οδυσσέας.

Fairclough Norman (1992). Discourse and Social Change. Cambridge. Polity Press.

Fairclough Norman (2020). Μια διαλεκτική σχεσιακή προσέγγιση της κριτικής ανάλυσης λόγου στην κοινωνική έρευνα. Στο: Σαλώμη Μπουκάλα, Αναστασία Στάμου (επιμ). Κριτική Ανάλυση Λόγου. (Από)δομώντας την Ελληνική πραγματικότητα. Αθήνα. Νήσος. 51-100

Freire Paulo. Anna Maria Araujo Freire, Walter de Oliveira (2021). Παιδαγωγική της Αλληλεγγύης. .Γ Τσιάκαλος ( Eισ. Επιμ). Θεσσαλονίκη. Επίκεντρο.

Hancock I. (2020). Είμαστε ο λαός των Ρομά. Νεοκοσμίδου Ε. (μετ). Μαρκέτος Σπ. (επμ) Αθήνα. Τόπος.

Giroux Henry (2010). Θεωρίες της αναπαραγωγής και της αντίστασης στην Ν Κοινωνιολογία. Προς μια κριτική θεωρία του σχολείου κι μια αντίπαλη παιδαγωγική. Στο: Παναγιώτα Γούναρη, Γιώργος Γρόλλιος (επιμ). Κριτική Παιδαγωγική. Μια συλλογή κειμένων. Αθήνα. Gutenberg. 63-120.

Giroux Henry (2024). Για την κριτική Παιδαγωγική. Λιάμπας Τ. (επιμ), Βραχωριτου Ι. (μετ). Αθήνα. Gutenberg.

Κογκίδου Δ., Τσιάκαλος Γ. (2005). Η έννοια της νεότητας. Στο : Κογκίδου Δ (επιμ). Νεολαία και Πολιτική. Συνθήκες ζωής κα συστήματα προσανατολισμού των νέων στην Ευρώπη. Θεσσαλονίκη Επίκεντρο. 17-35.

Macedo D. (2004). Multiculturalism Beyond the Yoke of Positivism . Στο Ανδρεάδου Χαρά Γιάντσιος Β., Γραβάνης Γρ. κ.α. (επιμ). Διαθεματικότητα στην εκπαίδευση. Θεσσαλονίκη. Διδασκαλείο Δ Γληνός. ΠΤΔΕ. ΑΠΘ. 71-86

Μακρυνιώτη Δήμητρα (1993). Η παιδική ηλικία ως αποδέκτης κοινωνικής πολιτικής, Μερικές βασικές προϋποθέσεις. Στο Πετραλιάς Ν (επιμ). Διαστάσεις της κοινωνικής πολιτικής σήμερα. Αθήνα. Ιδρυμα Σάκη Καράγιωργα. 744-754 .

Μακρυνιώτη Δήμητρα (2003). Κόσμοι της Παιδικής ηλικίας. Αθήνα. Νήσος.

Μαρξ Κ (1994). Κριτική του Προγάμματος της Γκότα. Αθήνα. Σύγχρονη Εποχή

Macedo D. (2004). Multiculturalism Beyond the Yoke of Positivism . Στο Ανδρεάδου Χαρά Γιάντσιος Β., Γραβάνης Γρ. κ.α. (επιμ). Διαθεματικότητα στην εκπαίδευση. Θεσσαλονίκη. Διδασκαλείο Δ Γληνός. ΠΤΔΕ. ΑΠΘ. 71-86

Μητακίδου Σ. (2015) (επιμ). Ένταξη Ρομά. Διεθνής και Ελληνική εμπειρία. Το παρόν μιας διάρκειας. Θεσσαλονίκη. Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας. ΑΠΘ.

Σκούρτου Ε. (2015). Η εκπαίδευση των Παιδιών Ρομά. Στο: Σκουρτου Ε., Κουρτη Καζούλλη(επιμ). Διγλωσσία και Διδασκαλία Δεύτερης Γλώσσας (συλλογικό) Σύνδεσμος Ελληνικών Ακαδημαϊκών Βιβλιοθηκών (ΣΕΑΒ). 97-113.

Sutre Adele (2024). Γεωπολιτική των Τσιγγάνων. Τρόποι ύπαρξης στον κόσμο μεταξύ κυκλοφορίας και πρόσδεσης. Γκοτσίνας Κ (μετ). Ηράκλειο. Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης/κοινός λόγος.

Τρέσσου Ε., Μητακίδου, Σ., Καραγιάννη Γ.,(2015) (επιμ). Ένταξη Ρομά. Διεθνής και Ελληνική εμπειρία. Πολυπλοκότητες στην ένταξη. Θεσσαλονίκη. Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας. ΑΠΘ.

Τρουμπέτα Σεβαστή (2008). Εισαγωγή: Η αναζήτηση των Ρομά στις υποσημειώσεις της ιστορίας και στα πρωτοσέλιδα της πολιτικής. Στο: Τρουμπέτα Σεβαστή (επιμ). Οι Ρομά στο σύγχρονο ελληνικό κράτος. Συμβιώσεις αναιρέσεις απουσίες. Αθήνα. Κριτική. 11-76.

Φρέιρε Παουλο (1977^α). Η αγωγή του Καταπιεζόμενου. Κριτικός Γ (μετ). Αθήνα. Ράππα.

Τσιάκαλος Γ (2000) Οδηγός αντιρατσιστικής εκπαίδευσης. Αθήνα Ελληνικά Γράμματα.

Τσιάκαλος Γ (2006). Απέναντι στα εργαστήρια του ρατσισμού. Αθήνα. Τυπωθήτω- αντιρρήσεις.

Τσιάκαλος Γ. (2008). Ελλάδα: Ξενοφοβία των αδυνάμων και ρατσισμός των ισχυρών. Στο: Macedo D., Gounari P. (επιμ). Η παγκοσμιοποίηση του Ρατσισμού. Θεσσαλονίκη. Επίκεντρο. σ. 371-400.

Χαραβιτσίδης Π. (2013). Χτίζοντας το δημοκρατικό και ανθρώπινο σχολείο στην Αθήνα. Τσιάκαλος Γ (πρόλογος). Θεσσαλονίκη. Επίκεντρο.

Χατζηνικολάου Άγγελος (2020). Μια ακόμα ανάγνωση της Μέρας Μνήμης «του Ολοκαυτώματος των Ρομά» από το ναζιστικό καθεστώς. 2 Αυγούστου. Θέματα Ιστορίας της Εκπαίδευσης. τ. 19-20. 281-302.

Χατζηνικολάου Αγγελος (2020 β) Εξανθρωπιστικές και χειραφετικές εκπαιδευτικές (διδακτικές) διαδικασίες γραμματισμού για μια (ανα)νοηματοδότηση της θεωρίας. Ένα παράδειγμα με παιδιά και γονείς Ρομά από το Δενδροπόταμο της Θεσσαλονίκης.Στο: Χατζηδάκη Ασπασία, Θώμου Παρασκευή, Κοντογιάννη Διονυσία, Μιχελακάκη Θεοδοσία, Αργυρούδη Μαρία (επιμ). Γλώσσες και πολιτισμοί στο σχολείο και στην οικογένεια. Πρακτικά 5ου ΔΙΕΘΝΟΥΣ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ Σταυροδρόμι Γλωσσών & Πολιτισμών Ρέθυμνο, 1-3 Ιουνίου 2018 (ISBN 978-960-98062-8-2). Ρέθυμνο. Εργαστήριο Διαπολιτισμικών και Μεταναστευτικών Μελετών (Ε.ΔΙΑ.Μ.ΜΕ.). Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Σχολή Επιστημών Αγωγής, Πανεπιστήμιο Κρήτης. σ 170-185

Web site: https://clc5.ediamme.edc.uoc.gr

Χατζηνικολάου Άγγελος (2025). Διαδικασίες γραμματισμών για την κοινωνική και πολιτική συνειδητοποίηση στην εκπαίδευση με παιδιά Ρομά. Υπό δημοσίευση.

Χατζηπαύλου Γ (2025). Εκπαίδευση παιδιών Ρομά. διδακτικές διαδικασίες με εστίαση στο μάθημα των φυσικών επιστημών, που ενδυναμώνουν την συμμετοχή των παιδιών και συμβάλουν στην σχολική του πρόοδο. Διδακτορική διατριβή ΠΤΔΕ/ΑΠΘ.

Wacquant Loϊc (2005). Το Γκέτο. Επιθεώρηση Κοινωνικών Ερευνών. 118, 145-163.

Πηγές

Eurostat (2025). Παιδική στέρηση 2024 (έρευνα) https://www.lifo.gr/now/economy/ena–sta–tria–paidia–stin–ellada–stereitai–basika–agatha–protathlitria–stin–paidiki?fbclid=IwY2xjawLBU1VleHRuA2FlbQIxMQBicmlkETBMY0pQZ0NPd3kxUXZzNFZYAR60TAsHdSNT6t2M8FKwOgwT3vB2qd0EPBAh230_F–It9nIC7uOamo43ijGHIg_aem_VN70V19MxmVyqQz2DAFaRw

Υπουργείο Εργασίας και Κοινωνικών Υποθέσεων (2023). Εθνική Στρατηγική και Σχέδιο Δράσης για την ένταξη των Ρομά 2021-30. Αθήνα. https://egroma.gov.gr/%CE%B5%CE%B8%CE%BD%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CF%83%CF%84%CF%81%CE%B1%CF%84%CE%B7%CE%B3%CE%B9%CE%BA%CE%AE-%CE%BA%CE%B1%CE%B9-%CF%83%CF%87%CE%AD%CE%B4%CE%B9%CE%BF-%CE%B4%CF%81%CE%AC%CF%83%CE%B7%CF%82-%CE%B3-2/

Υπουργός Προστασία του Πολίτη δηλώσεις στην τηλεοπτική εκπομπή Αταίριαστοι του Στηλεοπτικού σταθμού ΣΚΑΊ 22-09-2025): https://www.protothema.gr/greece/article/1700519/hrusohoidis–me-70-enoplous–eidika–ekpaideumenous–astunomikous–oi–peripolies–stous–kataulismous–ton–roma–stin–attiki/

The post Με αφορμή την Παγκόσμια Μέρα των Ρομά – 8η Απριλίου- αφορμή για «ΔΗΚΕΟΣΗΝΙ» first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

 Αντί προλόγου….

Η Πρωτομαγιά του 1944 δεν είναι απλώς άλλη μια μαύρη σελίδα στην ιστορία της Κατοχής. Είναι μια μέρα που η ανθρώπινη αξιοπρέπεια και η πίστη σε ιδανικά νίκησε την ωμή βία των κατακτητών, είναι μια πληγή ανοιχτή, μια μνήμη και μια κραυγή που ταξιδεύει στον χρόνο. Στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής, διακόσιοι κομμουνιστές, πολιτικοί κρατούμενοι, κυνηγημένοι ήδη από τον Μεσοπόλεμο, φυλακισμένοι και εξόριστοι γιατί αμφισβήτησαν την κοινωνική και πολιτική τάξη της εποχής τους στάθηκαν όρθιοι, όμορφοι, χαμογελαστοί και υπερήφανοι μπροστά στα γερμανικά πολυβόλα. Δεν δικάστηκαν και δεν απολογήθηκαν ποτέ για κάποια πράξη που διέπραξαν. Οδηγήθηκαν στον θάνατο γιατί δεν αρνήθηκαν τις ιδέες τους. Τους εκτέλεσαν γιατί παρέμειναν πιστοί στα ιδανικά, τις ιδέες και τα όνειρά τους για έναν κόσμο πιο δίκαιο.

Η εκτέλεση των 200 αποτελεί ένα από τα πιο κατάφωρα και χαρακτηριστικά εγκλήματα πολέμου της ναζιστικής θηριωδίας. Δεν επρόκειτο για «αντίποινα» με την έννοια της στρατιωτικής αναγκαιότητας, αλλά για μια προσχεδιασμένη πράξη οργανωμένης, μαζικής τρομοκρατίας, μια συνειδητή επίδειξη δύναμης απέναντι σε έναν λαό που αντιστεκόταν. Οι ναζί δεν τιμωρούσαν· εκφόβιζαν. Δεν απέδιδαν δικαιοσύνη· επιχειρούσαν να συντρίψουν κάθε έννοια αντίστασης και αξιοπρέπειας. Οι κατακτητές επιδίωξαν να σπείρουν τον φόβο. Δεν τα κατάφεραν. Αντί για φόβο έσπειραν αγώνα, αντίσταση και μνήμη.

Όμως η αλήθεια δεν μπορεί να μείνει μισή. Οι διακόσιοι της Καισαριανής δεν συνελήφθησαν από τους Γερμανούς. Παραδόθηκαν σε αυτούς. Το αστικό κράτος και το καθεστώς της Δικτατορίας του Μεταξά είχε ήδη επιτελέσει το έργο της καταστολής: είχε φακελώσει, συλλάβει, βασανίσει, φυλακίσει και εξορίσει αυτούς τους ανθρώπους ως εσωτερικούς εχθρούς. Με την είσοδο των Γερμανών και την αποχώρηση της Κυβέρνησης στη Μέση Ανατολή το καθεστώς της δικτατορίας δεν δίστασε να τους παραδώσει στους Γερμανούς και Ιταλούς κατακτητές. Οι δωσίλογες, κατοχικές ελληνικές αρχές, συνεχίζοντας αυτή τη γραμμή, συνέχισαν να τους κρατούν έγκλειστους και τελικά να τους παραδώσουν για εκτέλεση στους Γερμανούς. Χωρίς αυτή τη διοικητική και πολιτική συνέχεια, χωρίς αυτή τη συνειδητή επιλογή συνεργασίας, η μαζική εκτέλεση δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί με αυτόν τον τρόπο. Η Καισαριανή είναι, επομένως, όχι μόνο τόπος ναζιστικού εγκλήματος, αλλά και τόπος όπου αποκαλύπτονται οι ευθύνες των ελληνικών αρχών, της εγχώριας καταστολής και συνενοχής.

Ανάμεσα στους εκτελεσμένους βρίσκονταν και δάσκαλοι. Άνθρωποι της γνώσης, της σκέψης, της παιδείας. Άνθρωποι που είχαν επιλέξει να υπηρετήσουν το φτωχό λαό μας, να καλλιεργήσουν την κριτική σκέψη, να μορφώσουν τις επόμενες γενιές. Άνθρωποι που αγωνίζονταν να μορφώνουν και να εμπνέουν, να ανοίγουν δρόμους αντί να τους κλείνουν. Δεν ήταν απλώς πολιτικοί αντίπαλοι ενός καθεστώτος· ήταν φορείς ιδεών που θεωρήθηκαν επικίνδυνες. Αν κάτι καθιστά το έγκλημα ακόμη βαρύτερο, είναι το γεγονός ότι στράφηκε ενάντια σε ανθρώπους που δεν σιώπησαν και δεν λύγισαν ποτέ. Η εκτέλεσή τους δεν ήταν μόνο φυσική εξόντωση· η εκτέλεσή τους ήταν και μια απόπειρα να σιγήσει η ίδια η δυνατότητα των ανθρώπων να σκέφτονται, να αμφισβητούν, να ονειρεύονται και να διεκδικούν.

Η εργασία αυτή επιχειρεί να αναδείξει κυρίως αυτούς τους ανθρώπους: τους εκτελεσμένους δασκάλους της Καισαριανής. Όχι μόνο ως θύματα μιας εκτέλεσης, αλλά ως ενεργά υποκείμενα της ιστορίας — με ζωή, δράση, λόγο και επιλογές. Η εργασία αυτή δεν περιορίζεται στη μνήμη του θανάτου τους. Επιδιώκει να ανασύρει τη ζωή τους: τη δράση τους, τις αξίες τους, το αποτύπωμά τους μέσα στην κοινωνία. Γιατί η πραγματική ήττα δεν βρίσκεται στον θάνατο, αλλά στη λήθη. Και αυτοί οι άνθρωποι δεν ανήκουν στη λήθη. Ανήκουν στην ιστορία των αγώνων για ελευθερία, ισότητα, κοινωνική δικαιοσύνη και αξιοπρέπεια. Η μνήμη τους δεν μπορεί να είναι ουδέτερη. Είναι θέση. Είναι κρίση. Είναι ευθύνη. Η Καισαριανή δεν είναι παρελθόν. Είναι ένα διαρκές ερώτημα:

Σε ποια πλευρά της ιστορίας επιλέγουμε να αγωνιζόμαστε;

Α. Ο δρόμος του Γολγοθά.

«Αλίμονο, αν χάσουμε και τη μνήμη μας

πώς θα μπορέσουμε να ξαναονειρευτούμε;»

Χρόνης Μίσσιος

1. Οικονομικές, πολιτικές και κοινωνικές συνθήκες στον Μεσοπόλεμο που οδήγησαν στην ανάπτυξη του αντικομμουνισμού.

– Η Μεγάλη Ιδέα είχε καταστραφεί και στην Ελλάδα είχαν έρθει πάνω από ένα εκατομμύριο πρόσφυγες που ζούσαν σε δύσκολες συνθήκες. Στα αστικά κέντρα στοιβάζονταν σε άθλιες παραγκουπόλεις, στα περίχωρα, χωρίς νερό, ρεύμα και συνθήκες υγιεινής. Αποτελούσαν ένα φτηνό εργατικό δυναμικό για τα εργοστάσια ή επιβίωναν κάνοντας δουλειές του ποδαριού. Στην ύπαιθρο εγκαταστάθηκαν σε άγονες, βαλτώδεις, ακαλλιέργητες περιοχές, πύκνωσαν τον ελληνικό πληθυσμό στη Μακεδονία. Οι άνθρωποι αυτοί εύκολα μπορούσαν να στελεχώσουν το εργατικό και κομμουνιστικό κίνημα. Επιπλέον ο καταποντισμός της Μεγάλης Ιδέας δημιούργησε ιδεολογικό και πολιτικό κενό. Η αστική τάξη αναζητούσε μια νέα συσπειρωτική ιδεολογία. Ο αντικομμουνισμός βόλευε να γίνει γρανάζι της κυρίαρχης ιδεολογίας του αστισμού.

– Το διεθνές κλίμα ευνοούσε την ανάπτυξη του αντικομμουνισμού. Ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος εκτός από τις καταστροφές και τον θάνατο είχε φέρει μαζί του την φτώχεια και την εξαθλίωση. Οι ηττημένοι γρήγορα θα επιχειρούσαν να εκδικηθούν. Ο ευρωπαϊκός μεσοπολεμικός φασισμός γοήτευε τις μάζες και απλωνόταν απειλητικός σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες. Η ΕΣΣΔ με τα κατορθώματά της υποσχόταν στους προλετάριους μια άλλη κοινωνία με ισότητα και κοινωνική δικαιοσύνη. Τα ευρωπαϊκά κομμουνιστικά κόμματα ήταν μικρά αλλά δραστήρια. Έπρεπε με κάθε τρόπο να απομονωθούν και να διαλυθούν. Ο αντισοβιετισμός έγινε κύριο χαρακτηριστικό των φασιστικών και ναζιστικών κομμάτων και μεσουρανούσε. Ακόμα και ο Πάπας Πίος ΧΙ είχε αφορίσει και είχε κηρύξει διεθνή εκστρατεία κατά της ΕΣΣΔ. Ήταν λοιπόν «φυσικό» να έχουμε κομμουνιστικό κίνδυνο και στην Ελλάδα. 1.

– Στην Ελλάδα μετά το 1922 η εκβιομηχάνιση σημείωσε αλματώδη πρόοδο και συνοδεύτηκε από αντίστοιχη ανάπτυξη του συνδικαλισμού. Η εργατική τάξη είχε πυκνώσει και δυναμώσει. Τα μεροκάματα ήταν μικρά, οι συνθήκες εργασίας δύσκολες ανθυγιεινές με πολύωρα ωράρια. Οι οικονομικές, συνδικαλιστικές διεκδικήσεις (ωράριο, κοινωνική ασφάλιση, πρόνοια κλπ) και η οργάνωση του αγώνα ήταν επιτακτική ανάγκη. Η ίδια κατάσταση επικρατούσε και στην ύπαιθρο. Οι μικροκαλλιεργητές δυσκολεύονταν να ζήσουν, η φυματίωση και η ελονοσία θέριζαν ολόκληρα χωριά, η σταφίδα και ο καπνός έμεναν απούλητα. Οι αγροτικές και εργατικές κινητοποιήσεις γίνονταν μαχητικές, πολλές φορές επενέβαινε η αστυνομία και ο στρατός με δεκάδες νεκρούς εργάτες και αγρότες. 2. Το ελληνικό κράτος θα έπρεπε να βοηθήσει τον ανερχόμενο ελληνικό καπιταλισμό με κατάλληλα νομοθετήματα τα οποία θα διευκόλυναν την επέκταση της βιομηχανικής, εμπορικής ανάπτυξης και ταυτόχρονα θα περιόριζαν και θα κατέστειλαν τις εργατικές – αγροτικές διεκδικήσεις.

– Η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση 1929 – 1933 φαινόταν από παντού ότι έρχεται. Υπήρχαν οι κοινωνικές-οικονομικές συνθήκες και ορατός κίνδυνος να ξεσπάσει μια επαναστατική κρίση σ’ ολόκληρο τον καπιταλιστικό κόσμο που δε θα άφηνε ανέγγιχτη την Ελλάδα. Το αστικό καθεστώς έπρεπε να θωρακιστεί νομικά ώστε να αποτραπεί κάθε κοινωνική αναταραχή και διεκδίκηση.

– Τέλος στον πολιτικό τομέα οι διαμάχες μεταξύ βενιζελικών και βασιλικών δεν είχαν κοπάσει. Κόμματα και στρατιωτικές φατρίες μάχονταν λυσσαλέα για εξουσία λίγων μηνών ή και ημερών. Οι κυβερνητικές αλλαγές συχνές με πάνω από 20 Κυβερνήσεις μεταξύ 1923–1936, δέκα τουλάχιστον στρατιωτικά κινήματα, τρία πραξικοπήματα και δύο δικτατορίες. Όλες αυτές οι αλλαγές και οι συνεχείς μετακινήσεις έφθειραν τη δημοκρατία και το χειρότερο αδυνατούσαν να επιλύσουν τα προβλήματα της κοινωνίας.

2. Το νομοθετικό πλαίσιο του αντικομμουνισμού.

Α) Το «Ιδιώνυμο».

Ο Βενιζέλος το 1928 σε προεκλογική ομιλία του στη Θεσ/νίκη ανήγγειλε: «Πάσα απόπειρα διαταράξεως ή βιαίας ανατροπής του αστικού καθεστώτος, του οποίου στερεά θεμέλια είναι η πατρίς, η οικογένεια, η ιδιοκτησία θα εύρη αντιμέτωπον την πυγμήν του Κράτους…. Είμεθα αποφασισμένοι να εξοπλίσωμεν το κράτος και τας αρχάς του διά τας αναγκαίας νομοθεσίας, όπως καταστή δυνατή η αποτελεσματική κοινωνική άμυνα κατά των απροκάλυπτων ανατρεπικών ενεργειών των εχθρών του κοινωνικού καθεστώτος». 3.

Πραγματικά στις 22 Δεκεμβρίου 1928, τέσσερις μήνες μετά τον εκλογικό του θρίαμβο, ο Βενιζέλος συνεπής στην προεκλογική του υπόσχεση, έφερε στη Βουλή ένα νομοσχέδιο με τον τίτλο: «Περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών». Εμπνευστής του ήταν ο Υπουργός Εσωτερικών, Κωνσταντίνος Ζαβιτσάνος, ένας συντηρητικός πολιτικός, με λαμπρή καριέρα αργότερα στη δικτατορία Μεταξά. 4.

Το νομοσχέδιο εισήχθη προς συζήτηση στο Κοινοβούλιο στις 3 Απριλίου 1929. Στην εναρκτήρια ομιλία του, ο Βενιζέλος φανέρωσε τις προθέσεις του: «Το νομοσχέδιον δεν επιδιώκει να διώξη τον κομμουνισμόν ως ιδέαν, αλλά τη Γ’ Διεθνή και τας μπολσεβικικάς αρχάς αυτής, αίτινες απέχουν πολύ του ιδεώδους κομμουνισμού. Το νομοσχέδιον επιδιώκει τη δίωξιν των οπαδών της Γ’ Διεθνούς. Δε δυνάμεθα να διώξωμεν τον κομμουνισμόν, διότι και ο Χριστός υπήρξε κήρυξ της ιδέας αυτής. Ο Χριστός διεκήρυξε πρώτος τον κομμουνισμόν, αλλά από την υψηλήν ιδεολογίαν του κομμουνισμού μέχρι των ανατρεπτικών ενεργειών των ανθρώπων της Μόσχας, υπάρχει διαφορά».

Κομμουνιστές βουλευτές δεν υπήρχαν και διαφωνίες με το νομοσχέδιο διατύπωσε η αριστερή πτέρυγα των Φιλελευθέρων (Αλ. Παπαναστασίου, Γ. Καφαντάρης κ.α). Ο Αλ. Παπαναστασίου ως έσχατο όριο υποχώρησης πρότεινε να διώκονται και οι φασίστες με το «ιδιώνυμο», αλλά ο Βενιζέλος απέρριψε την πρότασή του. Το νομοσχέδιο ψηφίστηκε τελικά στις 18 Ιουλίου από τη συντριπτική πλειοψηφία της Βουλής 5. Από τις 25 Ιουλίου 1929 ξεκίνησε άμεσα η εφαρμογή του με συλλήψεις δεκάδων συνδικαλιστών με πρόσχημα τις κινητοποιήσεις που ετοίμαζε το ΚΚΕ στις 1/8/1929. 6.

Το «Ιδιώνυμο» προέβλεπε στο άρθρο 1: «Όστις επιδιώκει την εφαρμογή ιδεών εχουσών ως έκδηλον σκοπόν τη διά βιαίων μέσων ανατροπήν του κρατούντος κοινωνικού καθεστώτος ή την απόσπασιν μέρους εκ του όλου της Επικρατείας, ή ενεργεί υπέρ της εφαρμογής αυτών προσηλυτισμόν τιμωρείται με φυλάκισιν τουλάχιστον έξι μηνών. Προς τούτοις επιβάλλεται διά της αποφάσεως και εκτοπισμός ενός μηνός μέχρι δύο ετών εις τόπον εν αυτή οριζόμενον Μετά τας αυτάς ποινάς τιμωρείται και όστις επωφελούμενος απεργίας ή λοκ – άουτ, προκαλεί ταραχάς ή συγκρούσεις».

Αν το αδίκημα ετελείτο δια του Τύπου, προβλεπόταν η δυνατότητα απαγόρευσης άσκησης επαγγέλματος στο δημοσιογράφο, το διευθυντή, τον τυπογράφο ή τον εκδότη του εντύπου για 6 μήνες και σε περίπτωση υποτροπής για τρία, το πολύ, έτη. Ιδιαίτερα βαριές ποινές προβλέπονταν για τους παραβάτες που ήταν δημόσιοι υπάλληλοι, αστυνομικοί ή στρατιωτικοί. Ιδιαίτερα οι εκπαιδευτικοί που βρίσκονταν κάτω από το άγρυπνο μάτι της εκπαιδευτικής διοίκησης (Επιθεωρητές, Δ/ντες, Υπουργείο κλπ) αλλά και των τοπικών αρχών (Δήμαρχοι, Κοινοτάρχες, Ιεράρχες, στρατιωτικές και αστυνομικές αρχές) ήταν πάρα πολύ εύκολο με μια λάθος κίνηση να υποστούν τις βαριές συνέπειες του νόμου: σύλληψη, φυλάκιση ή εξορία και απόλυση.

Ο νόμος καθιέρωνε την αποκλειστική αρμοδιότητα των κοινών ποινικών δικαστηρίων για την εκδίκαση των θεσπιζομένων αδικημάτων δηλαδή μια σαφή παρέκκλιση από το Σύνταγμα του 1927 (άρθρο 100 παρ. 1), που όριζε ότι μόνα αρμόδια για την εκδίκαση των πολιτικών εγκλημάτων ήταν τα ορκωτά δικαστήρια.

Ο νόμος στο όνομα της ευελιξίας και της αποτελεσματικότητας δεν όριζε ξεκάθαρα τα στοιχεία της αντικειμενικής υπόστασης του εγκλήματος. Την ερμηνεία του νόμου ανέλαβαν τα όργανα καταστολής που ήταν πρόθυμα να εφαρμόζουν το νόμο, με υπερβάλλοντα ζήλο και κατά το δοκούν. Ενέργειες όπως το μοίρασμα προκηρύξεων, η συμμετοχή σε σωματείο ή απεργία κλπ ερμηνεύονταν ως απόπειρες ανατροπής του κοινωνικού καθεστώτος και γίνονταν συλλήψεις, διώξεις, απαγορεύσεις απεργιών και συγκεντρώσεων κλπ. Επομένως η απεργία πια δεν αναγνωριζόταν ως μέσο προβολής οικονομικών, κοινωνικών αιτημάτων, η διαδήλωση θεωρείτο διασάλευση της κοινωνικής γαλήνης και ο συνδικαλισμός μετατράπηκε σε “ιδιώνυμο” αδίκημα.

Η ψήφιση του «Ιδιώνυμου» ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, τόσο στο εσωτερικό, όσο και στο εξωτερικό. Την αντίθεσή του εξέφρασε ο νομικός κόσμος της χώρας με αρθρογραφία στα περιοδικά «Θέμις» και «Δικαιοσύνη». Φωνή διαμαρτυρίας ύψωσαν διανοούμενοι, όπως ο Γρηγόριος Ξενόπουλος, η Γαλάτεια Καζαντζάκη, ο Γεώργιος Νιρβάνας, ο Κωνσταντίνος Άμαντος, ο Δημήτρης Γληνός, ο Αλβέρτος Αϊνστάιν και ο Ανρί Μπαρμπίς.

Στα επτά χρόνια της εφαρμογής του έως το 1936, οπότε αντικαταστάθηκε με σκληρότερο νόμο από το καθεστώς της 4ης Αυγούστου, γύρω στα 16.500 πολίτες συνελήφθησαν. Από αυτούς 3.031 καταδικάσθηκαν και εξορίστηκαν (Φολέγανδρο, Ανάφη, Αμοργό, Σαντορίνη και Σκύρο). Με δικαστικές αποφάσεις διαλύθηκαν πολλές οργανώσεις, προοδευτικά συνδικάτα και σωματεία. 7.

Ο Βενιζέλος με το νόμο αυτό, προσπάθησε να θωρακίσει νομικά το αστικό καθεστώς, λαμβάνοντας προληπτικά μέτρα σε βάρος του εργατικού κινήματος και του ΚΚΕ. Στην πραγματικότητα, εκείνη την εποχή, κανενός είδους κομμουνιστικός κίνδυνος δεν ήταν ορατός, ώστε να δικαιολογείται μια τόσο βάρβαρη αντιμετώπιση των κομμουνιστικών ιδεών και των φορέων τους. Ο ίδιος ο Βενιζέλος στη συζήτηση για το νομοσχέδιο στη Βουλή είχε τονίσει ότι ο κίνδυνος, ούτε επικείμενος αλλά ούτε και άμεσος ήταν. Ήθελε απλώς, είπε, να εξοπλίσει τις Κυβερνήσεις με τα απαραίτητα εργαλεία για το μέλλον, μιας και συνειδητοποίησε ότι υπήρχε κενό στη νομοθεσία. 8.

Το ΚΚΕ ήταν εξαιρετικά αδύναμο. Το σύνθημα για την αυτονόμηση της Μακεδονίας, οι διώξεις και οι αποχωρήσεις των τροτσκιστών, αρχειομαρξιστών, σπαρτακιστών κλπ είχαν παραλύσει το κόμμα που είχε απομείνει με 1.666 μέλη (ενδεικτικά είχε στην Αθήνα 150 και στον Πειραιά 70 μέλη). Στις εκλογές του 1928 το ΚΚΕ είχε πάρει μόλις 14.325 ψήφους σε σύνολο ενός περίπου εκατομμυρίων (1,41%) και δεν είχε εκλέξει βουλευτή. 9. Ένα τέτοιο κόμμα μικρό, διασπασμένο, ανοργάνωτο, με χαμηλή δημοτικότητα δεν θα μπορούσε ποτέ να διεκδικήσει την εξουσία.

Επιπροσθέτως στις απόρρητες εκθέσεις των Άγγλων πρεσβευτών προς το Υπουργείο Εξωτερικών της Βρετανίας γίνονταν πάντα ειδική μνεία για τον ελληνικό κομμουνισμό. Οι πρέσβεις σε όλη την περίοδο (1924-1930) επαναλάμβαναν μονότονα και σταθερά ότι παρόλο που υπήρχαν οικονομικά και «εργατικά προβλήματα» ο κομμουνισμός δεν αποτελούσε κάποιον πραγματικό κίνδυνο και ως εκ τούτου η Κυβέρνηση δεν έπρεπε να ανησυχεί. 10.

Όμως η αστική τάξη δεν έκρινε τη δυναμική των πραγμάτων από τα εκλογικά αποτελέσματα. Η Οκτωβριανή Επανάσταση είχε πείσει τις αστικές τάξεις, τουλάχιστον των χωρών της Ευρώπης, ότι η επανάσταση είναι αντικειμενικό γεγονός και δε μετριέται με εκλογικά ποσοστά. Αυτός ήταν ο λόγος που παρόμοιοι νόμοι είχαν ψηφιστεί σε πολλές χώρες της Ευρώπης π.χ Γιουγκοσλαβία, Βουλγαρία, Ουγγαρία, Φινλανδία, Ρουμανία κ.α. Γενικά από τα 67 κομμουνιστικά κόμματα που υπήρχαν στον κόσμο τα 45 ήταν εκτός νόμου. 11.

Β. Η Μεταξική δικτατορία.

Κύριο γνώρισμα της Δικτατορίας της 4ης Αυγούστου ήταν ο σφοδρός αντικομμουνισμός, εξάλλου η επιβολή της στηρίχθηκε στην “κομμουνιστική απειλή” μετά τα γεγονότα του Μάη του 1936 στη Θεσ/νίκη. Τη δίωξη των κομμουνιστών ανέλαβε το νεοϊδρυθέν Υφυπουργείο Ασφαλείας, επικεφαλής του οποίου τέθηκε ο απόστρατος, Κωνσταντίνος Μανιαδάκης ο οποίος ανέλαβε να συστηματοποιήσει και να οργανώσει τον αντικομμουνισμό. 12.

Ο Μανιαδάκης έστειλε τον Σπύρο Παξινό, υποδιευθυντή της Γενικής Ασφάλειας Αθηνών και επικεφαλή της Υπηρεσίας Διώξεως Κομμουνισμού την περίοδο 1936-1941, στη ναζιστική Γερμανία για να εκπαιδευτεί από την Γκεστάπο στη δίωξη και αντιμετώπιση του Κομμουνισμού και ενίσχυσε το νομικό του οπλοστάσιο με νέους νόμους, όπως τον Α.Ν. 117/1936 “περί μέτρων προς καταπολέμησιν του Κομμουνισμού”. 13.

Ο Α.Ν. 117/1936 αποτελούσε ουσιαστικά συνέχεια του βενιζελικού «Ιδιωνύμου» προσαρμοσμένος στις ανάγκες τη μεταξικής δικτατορίας. Οι διατάξεις του «Ιδιωνύμου» διατηρήθηκαν μεν σε ισχύ προσλαμβάνοντας ωστόσο αυστηρότερη μορφή, ενώ παράλληλα εισήχθησαν και νέα «εγκλήματα». Από το πρώτο άρθρο γινόταν φανερή η ταύτιση με το «Ιδιώνυμο» και ο πραγματικός στόχος του: «Όστις εγγράφως, προφορικώς ή καθ’ οιονδήποτε άλλον τρόπον αμέσως ή εμμέσως επιδιώκει την διάδοσιν, ανάπτυξιν και εφαρμογήν θεωριών, ιδεών ή κοινωνικών, οικονομικών και θρησκευτικών συστημάτων τεινόντων εις την ανατροπήν του κρατούντος εν τη χώρα κοινωνικού καθεστώτος ή εις την απόσπασιν ή αυτονόμισιν μέρους της επικρατείας ως και ο προσηλυτίζων εις τας θεωρίας, ιδέας και συστήματα ταύτα καθ’ οιονδήποτε τρόπον τιμωρείται με ποινή φυλακίσεως 5 ετών και ποινή εκτοπίσεως (που συνιστούσε παρεπόμενη ποινή και εκτίονταν μετά την εκτέλεση της κύριας ποινής) από έξι μήνες μέχρι δύο έτη».

Ωστόσο ενδιαφέρουσα διαφορά ήταν η παράλειψη στον νέο νόμο της λέξης «βιαίως». Αυτό στόχευε στη διεύρυνση ακόμα περισσότερο των αξιόποινων ενεργειών. Κάθε δράση των πολιτών, ακόμα και με ειρηνικά μέσα, ερμηνευόταν από τη δικτατορία ως ανατρεπτική και κολάσιμη. 14.

Ιδιαίτερα δυσμενή ποινική μεταχείριση επεφύλασσε ο μεταξικός νόμος για τις κινητοποιήσεις των εργατών συμπλέοντας απόλυτα με το πνεύμα του «Ιδιωνύμου». Συγκεκριμένα θέσπιζε τις ίδιες, ποινές για οποιονδήποτε εξωθούσε τους εργάτες σε κήρυξη απεργίας ή συμμετείχε σε απεργία, ενώ ως ιδιαίτερα επιβαρυντική περίσταση χαρακτηριζόταν η συμμετοχή σε τέτοιες ενέργειες δημοσίων, δημοτικών, εκκλησιαστικών υπαλλήλων, κληρικών, υπαλλήλων οργανισμών δημοσίου δικαίου ή εργατικών σωματείων, στρατιωτικών, εκπαιδευτικών κ.ά. Επίσης, απαγόρευε τη σύσταση σωματείων ή ενώσεων που θεωρούνταν ανατρεπτικά για το καθεστώς και διέλυε όσα από τα υπάρχοντα είχαν χαρακτηριστεί ως τέτοια από τα όργανα του καθεστώτος. Η Διδασκαλική Ομοσπονδία διαλύθηκε.

Εννοείται ότι οι συγκεντρώσεις σε υπαίθριο ή κλειστό χώρο απαγορεύθηκαν. Αυτούσια μεταφέρθηκε από το «Ιδιώνυμο» και η διάταξη που θέσπιζε το αξιόποινο της τέλεσης των προαναφερθέντων αδικημάτων δια του Τύπου. Συγκεκριμένα προβλεπόταν προσωρινή παύση της ασκήσεως επαγγέλματος μέχρι έξι μηνών στο δημοσιογράφο, εκδότη ή τυπογράφο και μέχρι τριών ετών σε περίπτωση υποτροπής ενώ επιβαλλόταν και η κατάσχεση των τυπογραφικών οργάνων.

Στη συνέχεια η Δικτατορία με τον Α.Ν 1075/1938 «περί μέτρων ασφαλείας του κοινωνικού καθεστώτος και προστασίας των πολιτών» 15. κωδικοποίησε όλη την αντικομμουνιστική νομοθεσία της προ-Μεταξικής (από το 1920) και Μεταξικής περιόδου βελτιωμένη με διάφορες νέες δικονομικές διατάξεις με τις οποίες θεσπίστηκαν τα στρατόπεδα συγκέντρωσης, το πιστοποιητικό κοινωνικών φρονημάτων και οι δηλώσεις μετανοίας, θεσμοί και πρακτικές που εξακολούθησαν να ισχύουν σε όλη την μετεμφυλιοπολεμική περίοδο ως το 1974. 16.

Η δικτατορία παραγκώνισε τη δικαιοσύνη και τα δικαστήρια επειδή ήθελε εύκολα και γρήγορα να εξορίζει τους υπόπτους. Επίσης θεωρούσε ότι οι δίκες έδιναν βήμα λόγου στους κομμουνιστές οι οποίοι με την θαρραλέα στάση τους και τα επιχειρήματά τους μπορούσαν να ηρωποιηθούν στα μάτια του λαού και να παραπλανήσουν τους πολίτες. Για το λόγο αυτό επανήρθαν και μαζικοποιήθηκαν οι διοικητικές εκτοπίσεις από τις κατά τόπους Επιτροπές Δημόσιας Ασφαλείας. Η ζωή και το μέλλον κάθε υπόπτου πολίτη κρινόταν από τον Νομάρχη, τον Εισαγγελέα και τον Διοικητή της Χωροφυλακής ενώ ο Μανιαδάκης μπορούσε μόνος του να τροποποιεί, να επεκτείνει ή να μειώνει το χρόνο εκτόπισης. 17.

3. Αποτελέσματα αντικομμουνιστικής εκστρατείας.

– Κάψιμο βιβλίων: Στο κάψιμο των βιβλίων και στη δίωξη των ιδεών το καθεστώς της 4ης Αυγούστου αντέγραφε επακριβώς τα χιτλερικά πρότυπα. Σε εφημερίδες της 16ης Αυγούστου 1936 διαβάζουμε: “Η Εθνική Φοιτητική Νεολαία Πειραιώς προβαίνουσα εις την εξαφάνισιν δια πυράς ολοκλήρου σειράς κομμουνιστικών εντύπων την προσεχή Κυριακήν και ώραν 8μμ και εν τη πλατεία Πασαλιμανίου Πειραιώς προσκαλεί άπαντας τους εθνικόφρονας νέους, όπως προσέλθουν εν τη πλατεία Τερψιθέας 7.00 μ.μ. ίνα εν σώματι μεταβούν και συμμετέχουν εις την τελετήν'”.

Τα βιβλία που κάηκαν σε δημόσιους χώρους από μέλη φασιστικών οργανώσεων, στελέχη του καθεστώτος ήταν Ελλήνων και ξένων συγγραφέων. Εκτός από τα έργα των Μαρξ, Ένγκελς, Λένιν, Πλεχάνωφ και άλλων κλασικών του μαρξισμού κάηκαν και έργα των Γκόρκυ, Ντοστογιέφσκι, Τολστόι, Γκαίτε, Δαρβίνου, Φρόυντ, Ανατόλ Φράνς, Μπέρναρ Σω, Παπαδιαμάντη, Καζαντζάκη, Καρκαβίτσα, Κορδάτου και άλλων. Η έννοια του κομμουνιστικού εντύπου ήταν πολύ πλατιά και ερμηνευόταν από το καθεστώς κατά το δοκούν. Συμπεριλαμβάνονταν σε αυτά ακόμα και σχολικά βιβλία όπως «Τα Ψηλά Βουνά» του Ζαχαρία Παπαντωνίου. 18.

– Διώξεις συνδικαλιστών και δημοκρατικών πολιτών: Το καθεστώς προχώρησε σε διώξεις και μη κομμουνιστών, δημοκρατικών πολιτών, συνδικαλιστών, πολιτικών αντιπάλων του και διαφωνούντων. Οι διώξεις πήραν τεράστιες διαστάσεις. Παλιοί συνδικαλιστές, εκπαιδευτικοί και δημόσιοι υπάλληλοι απολύθηκαν και διώχθηκαν. Ο Μανιαδάκης δημιούργησε ένα πυκνό δίκτυο χαφιέδων και πρακτόρων και καλλιεργήθηκε το πνεύμα της κατάδοσης υπόπτων.

– Συλλήψεις, βασανισμοί, δολοφονίες, εξορίες.

Η δικτατορία καταδίωξε το ΚΚΕ, συλλαμβάνοντας και βασανίζοντας τα μέλη του με πρωτόγνωρες μεθόδους (ρετσινόλαδο, καυτερή πιπεριά, πάγο, φάλαγγα, ευνουχισμό, ακόμα και «πετάλωμα») για να αποσπά «ομολογίες» και «δηλώσεις μετανοίας». 19.

Βασανίστηκαν και δολοφονήθηκαν από τη δικτατορία της 4ης Αυγούστου οι κομμουνιστές:

– Χρήστος Μαλτέζος, γραμματέας της ΟΚΝΕ, φοιτητής Νομικής. Επί 35 ημέρες τον ξυλοκοπούσαν στην Ασφάλεια και στο τέλος τον μετέφεραν στις Φυλακές της Κέρκυρας, στην περιβόητη Ακτίνα Θ’ όπου συνέχισαν να τον ξυλοκοπούν. Τελικά οι σαδιστές βασανιστές του πετάλωσαν τα πόδια για να υπογράψει δήλωση. Δεν υπόγραψε. Για να μην φανεί ότι πέθανε στη φυλακή τον μετέφεραν στο Ψυχιατρείο όπου πέθανε 22/11/1938.

– Νίκος Βαλιανάτος, κομμουνιστής, συνδικαλιστής, γραμματέας του Εργατικού Κέντρου Λάρισας και μέλος της ΚΕ της Εργατικής Βοήθειας Ελλάδας. Συνελήφθη τον Αύγουστο του 1938 και οδηγήθηκε στην Ειδική Ασφάλεια Αθηνών. Εκεί ο γέροντας αγωνιστής βασανίστηκε και στις 9 Αυγούστου τα μεσάνυχτα εκπαραθυρώθηκε. Το άψυχο σώμα του Βαλιανάτου βρήκαν περαστικοί που γύριζαν από το γειτονικό θέατρο “Ανδρεάδη”. Οι εκτελεστές του τον έθαψαν βιαστικά τη νύχτα στο νεκροταφείο Λιοσίων και απέδωσαν το θάνατό του σε αυτοκτονία.

– Μήτσος Μαρουκάκης, ήταν χημικός, κομμουνιστής και αρχισυντάκτης του Ριζοσπάστη. Το βράδυ της 4ης Αυγούστου, ο Μαρουκάκης συνελήφθη στα γραφεία του Ριζοσπάστη και οδηγήθηκε στην Γενική Ασφάλεια Πειραιά. Εκεί κρατήθηκε αρκετές μέρες και βασανίστηκε για να μαρτυρήσει τα μέρη που βρισκόταν τα παράνομα τυπογραφεία του Ριζοσπάστη. Άντεξε τα σκληρά βασανιστήρια και δεν ομολόγησε τίποτε, ούτε προέβη σε δήλωση μετανοίας. Στις 10 το βράδυ στις 13 Οκτώβρη 1936 πετάχτηκε από τους βασανιστές του από την ταράτσα της Γενικής Ασφάλειας Πειραιά στο οδόστρωμα. Το άψυχο σώμα του Μαρουκάκη περισυνέλλεξαν άτομα που εκείνη την ώρα περνούσαν μπροστά από το κτίριο της Γενικής Ασφάλειας Πειραιά.

– Λύσανδρος Μηλιαρέσης, ήταν δικηγόρος, ηγετικό στέλεχος του ΚΚΕ και γραμματέας της ΚΕ της Εργατικής Βοήθειας Ελλάδας. Το φθινόπωρο του 1936 προσβλήθηκε από φυματιώδη μηνιγγίτιδα. Ως καταζητούμενος δεν μπορούσε να νοσηλευτεί σε νοσοκομείο. Ο αδελφός του τον έβαλε κρυφά στο Σανατόριο της Βυτίνας. Εκεί πέθανε στις 5/2/1937, 33 ετών, από ένεση που του έκανε ένας ενωματάρχης της Ειδικής Ασφάλειας που πήγε για το σκοπό αυτό σαν νοσοκόμος στο Σανατόριο.

– Στέφανος Λασκαρίδης, ήταν τσαγκάρης στη Θεσ/νίκη, μέλος του ΚΚΕ και συμμετείχε ενεργά στους αντιφασιστικούς αγώνες. Με την εγκαθίδρυση της Δικτατορίας Μεταξά πέρασε στην παρανομία. Συνελήφθη στη Θεσσαλονίκη από την Ασφάλεια στις 30/1/ 1938. Οδηγήθηκε στην Ειδική Ασφάλεια Θεσσαλονίκης και βασανίστηκε απάνθρωπα για να αποκαλύψει τους συντρόφους του. Ο Λασκαρίδης δεν αποκάλυψε τίποτε ούτε και υπέγραψε δήλωση μετανοίας και οι βασανιστές του τον πέταξαν από την ταράτσα του κτιρίου της Ειδικής Ασφάλειας στο οδόστρωμα την επόμενη μέρα, στις 31/1/1938. Η Ασφάλεια απέδωσε το θάνατό του σε αυτοκτονία.

– Παύλος Σταυρίδης, γεννήθηκε το 1915 στο χωριό Τριανταφυλλιά (Λαγένη) Φλώρινας. Από μαθητής ακόμα εντάχθηκε στην ΟΚΝΕ και αργότερα έγινε μέλος του ΚΚΕ. Συνελήφθη πολλές φορές για την επαναστατική του δράση από την Ασφάλεια. Διορίστηκε δάσκαλος το 1935. Το 1936 στάλθηκε εξορία από τη Δικτατορία Μεταξά και αργότερα, την Άνοιξη του 1937, μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία. Εκεί στα πλαίσια της εκπαίδευσης των πολιτικών κρατουμένων έκανε μαθήματα γραφής και ανάγνωσης σε αγράμματους συγκρατούμενούς του. Τη νύχτα της 30ης Αυγούστου 1937 χωροφύλακες άρχισαν να πυροβολούν τους θαλάμους των κρατουμένων. Οι πρώτες σφαίρες περνώντας μέσα από τα παράθυρα βρήκαν τον Παύλο Σταυρίδη στο κεφάλι και τον σκότωσαν. 20.

Το καθεστώς, από την πρώτη κιόλας μέρα, έκλεισε το Ριζοσπάστη και εξαπέλυσε το πρώτο κύμα συλλήψεων μελών και στελεχών του ΚΚΕ (Βασίλης Βερβέρης, Μανώλης Μανωλέας κ.α). Τον Σεπτέμβριο του 1936, συνέλαβε και φυλάκισε τον αρχηγό του ΚΚΕ, Νίκο Ζαχαριάδη, στην Κέρκυρα στην περιβόητη Ακτίνα Θ’.

Μέχρι τα μέσα του 1938, συνέλαβε πολλά στελέχη της ηγεσίας του ΚΚΕ, ενώ, κατά τη διάρκεια του 1939, οι συλλήψεις κλιμακώθηκαν και ελάχιστα ηγετικά στελέχη διέφυγαν. Στις φυλακές της Ακροναυπλίας, που λειτούργησαν από την άνοιξη του 1937, φυλακίστηκε η μεγαλύτερη ομάδα κομμουνιστών, περίπου 600 άτομα. Επίσης, εκτοπίστηκαν στα μικρά νησιά Αη Στράτη, Ανάφη, Φολέγανδρο, Κίμωλο, Γαύδο και αλλού πολλά στελέχη και μέλη του ΚΚΕ. Στα τέλη του 1939, ελάχιστα μέλη του ΚΚΕ είχαν παραμείνει ασύλληπτα. Το ΚΚΕ ουσιαστικά δεν υπήρχε. Σύμφωνα με τα στοιχεία του Υφυπουργείου Ασφαλείας, 47.000 κομμουνιστές υπέβαλαν “δηλώσεις μετανοίας και αποκήρυξης του κομμουνισμού”, μέχρι το 1940, ενώ οι συλληφθέντες ανέρχονταν σε 50.000 περίπου.

4. Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Κομμουνιστών Ακροναυπλίας.

Αγωνίζομαι να μείνω άνθρωπος κι αυτό είναι η κορυφαία πολιτική μάχη.

Χρ. Μίσσιος

Στις 16 Φεβρουαρίου 1937 ιδρύθηκαν «Αι Κομμουνιστικαί Φυλακαί Ακροναυπλίας» αποκαλούμενες και «Στρατόπεδο Συγκέντρωσης Κομμουνιστών Ακροναυπλίας». Η δικτατορία ήθελε να συγκεντρώσει εκεί τους πιο αδιάλλακτους και σκληρούς κομμουνιστές για να τους λυγίσει και να τσακίσει οριστικά τη σπονδυλική στήλη του ΚΚΕ. Η μόνη περίπτωση να γλιτώσει κανείς από την Ακροναυπλία και να ανοίξει η πόρτα της εξόδου ήταν η υπογραφή της δήλωσης μετανοίας και η αποκήρυξη της κομμουνιστικής ιδεολογίας. Ο Μανιαδάκης από τις πρώτες μέρες της λειτουργίας της φυλακής συγκέντρωσε πάνω από 600 εξόριστους από Ανάφη, Άη Στράτη, Φολέγανδρο και άλλα ξερονήσια, στην πλειοψηφία τους μέλη του ΚΚΕ αλλά και αγροτιστές, αρχειομαρξιστές, τροτσκιστές και σπαρτακιστές. 21.

Οι συνθήκες κράτησης ήταν άθλιες. Αληθινό νεκροταφείο ζωντανών ανθρώπων. Το κτήριο της φυλακής βρισκόταν στο κάστρο (ένα παλιό ενετικό φρούριο, Ιτς Καλέ), το οποίο ήταν χτισμένο σε απότομο βράχο, στο κέντρο της χερσονήσου της Ακροναυπλίας, στο Ναύπλιο. Για να προσεγγίσεις τη φυλακή έπρεπε να ανέβεις 300 σκαλιά. Πλήρη απομόνωση.

Το κτήριο της φυλακής ήταν παμπάλαιο, με σάπια πατώματα, πράσινους από την υγρασία τοίχους και ανήλιο προαύλιο. Είχε 4 θαλάμους. Κάθε θάλαμος κρατουμένων ήταν 33 μ. μήκος με 11 μ. πλάτος και ήταν γεμάτος ράντζα. Τόσα πολλά ήταν τα ράντζα που οι στενοί διάδρομοι χωρούσαν έναν έναν και πλάι πλάι. Σε κάθε θάλαμο στριμώχνονταν 140 με 150 κρατούμενοι. Όσοι περίσσευαν κοιμόνταν στους διαδρόμους. Ο ύπνος με τόσο συνωστισμό ήταν αληθινό μαρτύριο. Οι θάλαμοι βρίσκονταν στον 1ο και 2ο όροφο ενώ στο ισόγειο υπήρχαν τα κρατητήρια. Στα κρατητήρια έκλειναν για «πειθαρχικούς λόγους» τους πιο «επικίνδυνους» κρατούμενους. Οι θάλαμοι δεν είχαν θέρμανση. Ψηλά στον βράχο ο άνεμος και το δυνατό κρύο το χειμώνα έκανε τις συνθήκες ζωής αφόρητες ενώ το καλοκαίρι η φυλακή πύρωνε από τον ήλιο. Στους θαλάμους εκτός από τους κρατούμενους και την αποπνικτική ατμόσφαιρα χωράγανε και ποντίκια, κοριοί και ψύλλοι. Πολλές φορές τους έκοβαν και το νερό ενώ το φαγητό ήταν λιγοστό. Η φυματίωση θέριζε. Στην Ακροναυπλία έφτασε να ζουν περίπου 625 κρατούμενο. Όταν κάποιοι πέθαιναν ή εκτελούνταν ή νοσηλεύονταν σε άλλα μέρη ως φυματικοί ή όσοι έκαναν δήλωση, πάντα ο αριθμός των κρατουμένων συμπληρωνόταν με μεταφορά εξορίστων από τα νησιά.

Το προαύλιο βρισκόταν στην νότια πλευρά του κτιρίου, ήταν στενόμακρο και χωριζόταν με τοίχους σε τρία μέρη. Στο κέντρο, που ήταν και το μεγαλύτερο σε έκταση, δίνονταν το συσσίτιο, άπλωναν τα ρούχα τους, έκαναν γυμναστική. Στην δεξιά άκρη του προαυλίου βρίσκονταν τα μαγειρεία, ο φούρνος, τα λουτρά. Τα περισσότερα είχαν φροντίσει οι κρατούμενοι να τα χτίσουν για να μπορέσουν να βάλουν σε μία τάξη τη διαβίωσή τους. Από την άλλη μεριά του προαυλίου, που ήταν και το πιο μικρό μέρος σε έκταση, ήταν το λεγόμενο «Προαύλιο μελέτης» ή «Προαύλιο Γληνού».

Για να επιβιώσουν οι κρατούμενοι δημιουργούσαν Ομάδα Συμβίωσης η οποία φρόντιζε κυρίως την διαχείριση του συσσιτίου, τον εφοδιασμό και την οικονομική ζωή της ομάδας. Σε κάθε έναν από τους τέσσερις θαλάμους, υπήρχε επικεφαλής ένας θαλαμάρχης κι επικεφαλής της Ομάδας Συμβίωσης ήταν ένα εκλεγμένο, απ’ όλους τους αγωνιστές, γραφείο, που άλλοτε ήταν 7μελές ή 9μελές.

Οι κρατούμενοι έστρεφαν τις δραστηριότητές τους σε τρεις βασικές κατευθύνσεις: Στην οργάνωση του συσσιτίου, στην οργάνωση της μορφωτικής δουλειάς και στην οργάνωση της ψυχαγωγίας και του πολιτισμού. Το πρόβλημα του συσσιτίου ήταν πολύ βασικό και δεν μπορούσε να το λύσει μόνος του ο κάθε κρατούμενος. Το επίδομα που έδινε το καθεστώς ήταν πενιχρό, αλλά συγκεντρωμένο στα χέρια της Ομάδας μετατρεπόταν σ’ έναν σημαντικό οικονομικό πόρο, που μπορούσε να βελτιώσει τη διατροφή όλων. Τακτικά έρχονταν και δέματα από τις οικογένειές τους των κρατουμένων, τα οποία αποτελούσαν κοινό κτήμα. Με τον τρόπο αυτό η πείνα δεν μπορούσε να λυγίσει τους αγωνιστές. Ιδιαίτερη φροντίδα υπήρχε δε για τους φυματικούς, που δεν ήταν λίγοι. Σ’ αυτούς εξασφάλιζαν από το υστέρημά τους την καλύτερη διατροφή αλλά, και ιατροφαρμακευτική περίθαλψη.

Μέσω της Μορφωτικής Επιτροπής δημιουργήθηκαν τμήματα για αναλφάβητους, οργανώνονταν ιδεολογικά μαθήματα, διαλέξεις, καθώς και μαθήματα εγκυκλοπαιδικού μορφωτικού χαρακτήρα, ακόμη και διδασκαλία και εκμάθηση ξένων γλωσσών, κυρίως αυτών για τις οποίες υπήρχαν δάσκαλοι να τις διδάξουν. Στον πολιτιστικό τομέα αξίζει να σημειώσουμε πως οργανώνονταν φιλολογικές βραδιές κατά θάλαμο με ειδικά σκετς και απαγγελίες, όλα γραμμένα από τους κρατουμένους, υπήρχε χορωδία και ορχήστρα, καθώς και θεατρικός όμιλος. Στήνονταν γλέντια, γίνονταν χοροί, διοργανώνονταν θεατρικές παραστάσεις. Ακόμη, γίνονταν αθλητικές εκδηλώσεις, αγώνες βόλεϊ, κλασικής πάλης κλπ.

Ξεχωριστά ήταν τα μαθήματα που έκανε ο μεγάλος Δάσκαλος, Δημήτρης Γληνός. Ο Γληνός μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία το Μάη του 1937, μαζί με 40 εξόριστους από την Ανάφη κι έμεινε εκεί ως το Δεκέμβρη του ιδίου έτους. Η δικτατορία, αντιλαμβανόμενη τη δύναμη που έδινε στους κρατουμένους, για να του τσακίσει το ηθικό, τον πήρε και τον έριξε άρρωστο και μόνο στη Σαντορίνη. Ο Γληνός οργάνωσε διαλέξεις, εγκυκλοπαιδικά μαθήματα, βοήθησε σε καλλιτεχνικές εκδηλώσεις κι έκανε με το παραπάνω ό,τι περνούσε από το χέρι του για να φωτίσει το νου και την καρδιά των έγκλειστων αγωνιστών. Πολλές φορές τις διαλέξεις του τις παρακολουθούσαν ακόμη και οι αξιωματικοί της φρουράς, που δεν μπορούσαν να αντισταθούν στη γοητεία του μεγάλου δασκάλου. Μοναδικές θα μείνουν οι διαλέξεις του για τη μόρφωση: “Πώς πρέπει να διαβάζουμε”, “Πώς πρέπει να μιλούμε”, “Πώς πρέπει να γράφουμε” και για το Θέατρο. 22.

Στην Ακροναυπλία ο Μανιαδάκης, η Ειδική Ασφάλεια και η διοίκηση του στρατοπέδου χρησιμοποίησαν κάθε μέσο για να σπάσουν το ηθικό των κρατουμένων και να αποσπάσουν τις περιβόητες “δηλώσεις μετανοίας”. Λογόκριναν τα γράμματα των γονιών προς τα παιδιά τους, μην αφήνοντας τίποτα μέσα σ’ αυτά εκτός από την αρχή “Αγαπητό μου παιδί” και το τέλος “Σε φιλώ ο πατέρας σου”, έκοβαν το νερό στους κρατουμένους, αφήνοντάς τους στη δίψα, τους έπαιρναν τα βιβλία, το χαρτί, τα μολύβια, χρησιμοποιούσαν χαφιέδες που είχαν ως αποστολή να πλησιάζουν αρρώστους, οικογενειάρχες κι όσους φαίνονταν αδύνατοι για να τους σπρώξουν στην υπογραφή της δήλωσης. Τις πιο φρικτές μεθόδους, τις χρησιμοποιούσε η Ασφάλεια που δούλευε μέσα στις οικογένειες των εξόριστων, προσπαθώντας να πείσει τις γυναίκες να χωρίσουν τους άνδρες τους ή τους γονείς να συγκρουστούν και να αποκηρύξουν τα παιδιά τους. Επρόκειτο για έναν αισχρό ψυχολογικό πόλεμο χωρίς όρια.

Λόγω των έντονων ιδεολογικών διαφορών που υπήρχαν μεταξύ των μελών της Αριστερής Αντιπολίτευσης και του ΚΚΕ, οι τροτσκιστές, σπαρτακιστές κ.α είχαν δική τους ξεχωριστή ομάδα που ονομαζόταν Κολεκτίβα Εξορίστων Ακροναυπλίας.

5. Η παράδοση των φυλακισμένων στους Κατακτητές.

«Ίσως εκεί που κάποιος αντιστέκεται χωρίς ελπίδα,

ίσως εκεί να αρχίζει η ανθρώπινη ιστορία

κι η ομορφιά του ανθρώπου» Γιάννης Ρίτσος

Στις 29 Οκτωβρίου 1940, μία μέρα μετά την κήρυξη του ελληνοϊταλικού πολέμου, η ομάδα των 600 περίπου κρατούμενων κομμουνιστών της Ακροναυπλίας έστειλε υπόμνημα στην κυβέρνηση Μεταξά με το οποίο ζητούσε να σταλούν όλοι τους στο μέτωπο για να πολεμήσουν τον εισβολέα. Το υπόμνημα υπέγραψαν εκ μέρους των πολιτικών κρατουμένων οι πρώην βουλευτές του ΚΚΕ, Γ. Ιωαννίδης και Κ. Θέος. Στις 6 και στις 13 Νοέμβρη, στάλθηκαν άλλα δύο υπομνήματα με το ίδιο αίτημα. Μάλιστα το τελευταίο το υπέγραψε το σύνολο των κρατουμένων. 22.

Η απάντηση της δικτατορίας και στα τρία υπομνήματα ήταν αρνητική. Για να ελευθερωθούν οι κρατούμενοι θα έπρεπε πρώτα να υπογράψουν δήλωση μετάνοιας και να αποκηρύξουν τις ιδέες τους. Όχι μόνο δεν τους απελευθέρωσαν αλλά φρόντισαν να τους παραδώσουν στους κατακτητές Γερμανούς και Ιταλούς, με αποτέλεσμα πολλοί από αυτούς να εκτελεστούν αργότερα από τους κατακτητές κατά τη διάρκεια της κατοχής.

Την παράδοση των κρατούμενων κομμουνιστών στους κατακτητές περιγράφει ο Βασίλης Μπαρτζιώτας, ακροναυπλιώτης και ο ίδιος: 23.

«Στις 6 του Απρίλη 1941 εισβάλλουν στην Ελλάδα οι χιτλερικές ορδές… Οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας περιμέναμε αυτήν την επίθεση και δε μας ξάφνιασε. Γίνονταν στην Ακροναυπλία συζητήσεις, αν ο λαός και ο στρατός μας θα μπορούσαν να αντέξουν στη φοβερή επίθεση των χιτλερικών με τα άρματα μάχης, τα μηχανοκίνητα στρατεύματα και τις εκατοντάδες αεροπλάνα. Σ’ αυτές τις τραγικές στιγμές, οι ξενόδουλοι στρατηγοί του δικτάτορα Μεταξά και του βασιλιά Γλίξμπουργκ, ενώ ο στρατός με συγκρατημένη την ανάσα και ματωμένος πολεμούσε, προδίνουν στρατό και λαό και διευκολύνουν την υποδούλωση της χώρας στους Χίτλερ και Μουσολίνι. Οι προδότες στρατηγοί Τσολάκογλου, Μπάκος, Δεμέστιχας, Πολύζος και άλλοι, που διηύθυναν τις ελληνικές μεραρχίες στην Ήπειρο, συνθηκολόγησαν. Άνοιξαν τα σύνορα στις στρατιές του Χίτλερ και του Μουσολίνι. Τα χιτλερικά τανκς προχωρούν χωρίς αντίσταση για να καταλάβουν την Αθήνα, την πρωτεύουσα της Ελλάδας. Οι αγγλικές μεραρχίες του στρατηγού Ουίνστον υποχωρούν χωρίς να δώσουν καμιά μάχη. Το μόνο που ενδιαφέρονται είναι πώς να σώσουν τον εαυτό τους, αδιαφορώντας για την Ελλάδα και το λαό της…

Η χιτλερική αεροπορία βομβαρδίζει το κάτεργο της Ακροναυπλίας. Απ’ τις 21 έως τις 25 του Απρίλη 1941 οι δεσμώτες της Ακροναυπλίας περνούν εφιαλτικές μέρες. Επί πέντε μέρες από τις 6 η ώρα το πρωί, μέχρι τις 6 η ώρα το βράδυ χιτλερικά αεροπλάνα τύπου Στούκας βομβαρδίζουν κατά κύματα την Ακροναυπλία και τα αγγλικά καράβια στον Αργολικό Κόλπο.

…Σφυρίζουν τα Στούκας και πέφτουν σαν το χαλάζι οι χιτλερικές βόμβες. Και το βράδυ σαν βασίλευε ο ήλιος, κουρασμένοι και ανάστατοι, πέφταμε να κοιμηθούμε. Πόσο βαρύς ήταν αυτός ο ύπνος! Στα όνειρά μας βλέπαμε, πως μας βομβαρδίζουν τα Στούκας…

Οι χιτλερικοί αεροπόροι βομβάρδιζαν τα αγγλικά καράβια, αλλά είχαν, επίσης, για στόχο τους και την Ακροναυπλία, όπως μας είπαν οι ίδιοι οι Γερμανοί, όταν κατέλαβαν το Ναύπλιο:

– Ακόμη ζείτε! Ήταν οι πρώτες λέξεις των χιτλερικών αξιωματικών, όταν μπήκαν στην Ακροναυπλία. Εμείς σας ρίξαμε εκατοντάδες βόμβες…

Σωθήκαμε μόνο στην τύχη. Μα και γιατί, όπως ήταν κωνικός ο βράχος της Ακροναυπλίας, οι βόμβες έπεφταν ξυστά και παρασύρονταν στη θάλασσα. Μια δέσμη από βόμβες, που έπεσαν δίπλα στο κτίριο της Ακροναυπλίας, δεν έσκασαν. Ίσως κάποιο σαμποτάζ πατριώτη της Γερμανίας να έσωσε τη ζωή εκατοντάδων κρατουμένων.

Τις μέρες αυτές η Ακροναυπλία έμοιαζε με κόλαση. Τη νύχτα φεύγουν από το Ναύπλιο οι Άγγλοι και Έλληνες επίσημοι για την Κρήτη και την Αίγυπτο. Ένα αγγλικό καταδρομικό έχει μισοβυθισθεί στο λιμάνι του Ναυπλίου. Κάποια χιτλερική βόμβα το ’χει χτυπήσει στην μπουρού του και σφυρίζει δαιμονισμένα, μέρα – νύχτα, σαν να ’χει στοιχειώσει (…)

Ένα άλλο εμπορικό καράβι, γεμάτο νιτρογλυκερίνη, έχει πάρει φωτιά. Από στιγμή σε στιγμή είναι έτοιμο να εκραγεί. Βρίσκεται ακριβώς κάτω από το βράχο της Ακροναυπλίας. Αν ανατιναχτεί δε θα μείνει τίποτε από το κάτεργό μας και από μας. Η ζωή εκατοντάδων ανθρώπων βρίσκεται σε άμεσο κίνδυνο. Η επιτροπή μας πήγε, όταν το ’μαθε την τελευταία στιγμή, στο διοικητή και ζήτησε να μας αφήσει ελεύθερους, για να σωθούμε! Σ’ απάντηση αυτός δυναμώνει τη φρουρά και καλεί σε ενίσχυση κι άλλους χωροφύλακες απ’ το Ναύπλιο οπλισμένους με βαριά πολυβόλα. Μας επιτρέπει να βγούμε στο προαύλιο, που ήταν πριν μπεις στο κύριο κτίριο της Ακροναυπλίας για να ’μαστε κάπως αραιωμένοι. Όμως, το προαύλιο αυτό μόλις χωράει καμιά 200ριά ανθρώπους. Έτσι, οι άλλοι έμειναν στο αντιαεροπορικό καταφύγιο και στα παράθυρα με τους χοντρούς τοίχους.

Ευτυχώς που φυσάει απ’ τη στεριά αεράκι και το καράβι μέσα στις φλόγες απομακρύνεται 600-800 μέτρα μακριά απ’ το βράχο της Ακροναυπλίας. Ξαφνικά ακούστηκε μια τρομαχτική έκρηξη, θα ’ταν η ώρα 14.00. Η Ακροναυπλία σείστηκε σαν να ’τανε αχυροκαλύβα. Δημιουργήθηκαν μεγάλες ρωγμές στους τοίχους, τα παράθυρα ξηλώθηκαν και ένα μέρος της στέγης χάλασε… Σ’ ολόκληρο το Ναύπλιο δεν έμεινε τζάμι γερό! Μεγάλα κομμάτια από πυρακτωμένες λαμαρίνες του καραβιού έφτασαν μέχρι το προαύλιο του στρατοπέδου και έπεσαν μερικά μέτρα μακριά μας. Είμαστε φαίνεται… τυχεροί. Σαν κατάπεσε η λάβα της φωτιάς και γαλήνεψε η θάλασσα, μετρηθήκαμε. Δεν λείπει κανένας!

Στο αναμεταξύ, οι χιτλερικοί κατακτητές έφταναν στην Αθήνα. Οι ελληνικές στρατιωτικές μονάδες είχαν διαλυθεί και οι φαντάροι γυρνούσαν σαν τα κοπάδια, από χωριό σε χωριό, για να εξασφαλίσουν λίγο ψωμί και μεταφορικό μέσο, για να πάνε στα μέρη τους. Οι τελευταίες μας πληροφορίες ήταν πως οι Γερμανοί πλησίαζαν στον Ισθμό της Κορίνθου.

Η Ομάδα μας με επιτροπή της απαιτεί απ’ τη διοίκηση του στρατοπέδου να μας αφήσει αμέσως ελεύθερους. Συγκεντρωθήκαμε μπροστά στις κιγκλίδες και φωνάζαμε να ανοίξουν οι πόρτες της φυλακής μας. Όταν άκουσε τις φωνές και είδε τόσο πολύ κόσμο στις κιγκλίδες ο διοικητής –ήταν τότε ο μοίραρχος Γιαννίκος, που τον αποκαλούσαμε “Κυριακή” απ’ το όνομα του εκφωνητή της ελληνικής εκπομπής του ραδιοσταθμού του Βερολίνου– γίνηκε κατάχλομος και άρχισε να φωνάζει από την πόρτα του γραφείου του: “Έχετε το λόγο της στρατιωτικής μου τιμής, ότι αν οι Γερμανοί περάσουν τον Ισθμό, που είναι η τελευταία γραμμή αμύνης, διαθέτω εβδομήντα χωροφύλακες, κάμποσα οπλοπολυβόλα και βαριά πολυβόλα, θα πάρω κι εσάς και θα πολεμήσουμε μαζί”. Όπως έδειξαν τα πράγματα, ο κύριος διοικητής μάς έλεγε ψέματα για να μας καθησυχάσει… Κανένα λόγο στρατιωτικής τιμής δεν έχουν οι χαφιέδες. Ζητούσε απλώς να κερδίσει χρόνο. Για να εκπληρώσει την αποστολή που πήρε απ’ τον Μανιαδάκη, να μας παραδώσει αιχμάλωτους στους καταχτητές για να μας εξοντώσουν!

Την άλλη μέρα, επιτροπή μας (…) ζήτησε να παρουσιαστεί στον Εγγλέζο στρατηγό (αυτός ήταν τώρα ανώτατος διοικητής Πελοποννήσου) για να βάλει το ζήτημα της απόλυσής μας. Ο Εγγλέζος στρατηγός δεν τους δέχτηκε. Επιτροπή μας έκανε διάβημα και στον αντισυνταγματάρχη Πατέρη (…) Υποσχέθηκε να μας αφήσει (…) Μας παρέδωσε. Όπως είναι γνωστό, ο Πατέρης έγινε αργότερα αντιστράτηγος και αρχηγός της Χωροφυλακής (…) Οι Γερμανοί κατέλαβαν την Ακροναυπλιά τις τελευταίες μέρες του Απρίλη του 1941. Η διχτατορία, ο Μανιαδάκης, η πλουτοκρατική ολιγαρχία που στήριζε τη διχτατορία μάς παρέδωσαν “διά πρωτοκόλλου” στους χιτλερικούς φασίστες σαν αιχμαλώτους πολέμου…».

Ύστερα από δεκαετίες επιζήσαντες, ακροναυπλιώτες αγωνιστές, στα απομνημονεύματά τους άσκησαν αυστηρότατη κριτική στην καθοδήγηση της φυλακής (Ιωαννίδης, Μπαρτζιώτας, Θέος κλπ) για τη μη απόδραση από την Ακροναυπλία παρά την πρόταση του Π. Πουλιόπουλου. Ξέροντας πια την τραγική κατάληξη των συντρόφων τους, έχοντας βιώσει την ήττα του Εμφυλίου και υποστεί στο πετσί τους τις μετεμφυλιακές διώξεις, έχουν κάθε δικαίωμα να ασκούν κάθε κριτική. 24.

Τονίζουμε όμως εδώ ότι άλλο πράγμα είναι να κάνεις κριτική και να υποστηρίζεις ότι η καθοδήγηση είχε λαθεμένη εκτίμηση για τις δυνατότητες απόδρασης με βάση κάποιες αντικειμενικές συνθήκες (βοήθεια από έξω, απώλειες σε περίπτωση σύγκρουσης, αντίποινα για όσους δεν έφευγαν, μέσα διαφυγής κλπ) ή ότι η καθοδήγηση ήταν δειλή, αναβλητική, είχε αδυναμίες και βρισκόταν σε σύγχυση λόγω της διαλυτικής κατάστασης του κομματικού μηχανισμού και άλλο να υποστηρίζεις ότι η κομματική καθοδήγηση ήθελε συνειδητά να εξοντώσει τους συντρόφους της για να τους αξιοποιήσει αργότερα ως ήρωες. 25.

Θυμίζουμε επίσης ότι όλες οι αντιπολιτευόμενες στο ΚΚΕ οργανώσεις (τροτσκιστικές κυρίως) παρά τις δολοφονίες μελών τους από την ΟΠΛΑ παρότρυναν τις οικογένειες των θυμάτων να μην υποβάλλουν μηνύσεις και να μην καταφύγουν στην αστική δικαιοσύνη ακόμα κι όταν ήξεραν τους δολοφόνους. Θεωρούσαν τις δολοφονίες αυτές ενδοταξική διαμάχη μεταξύ εργατικών οργανώσεων, η οποία δεν έπρεπε να δώσει επιχειρήματα στον ταξικό εχθρό να χτυπήσει το εργατικό κίνημα και τους αγωνιστές που βρίσκονταν σε δύσκολη θέση μετά τον Εμφύλιο. 26.

Στις μέρες μας, μετά από τη δημοσίευση των φωτογραφιών από την εκτέλεση των 200 στην Καισαριανή και τη συγκίνηση που προκάλεσαν στον λαό μας, η δεξιά και η ακροδεξιά επιχειρεί με κοπτοραπτική και αλλοίωση στοιχείων που υπάρχουν σε αυτοβιογραφίες αγωνιστών της περιόδου να κατασκευάσει ένα διαφορετικό αφήγημα, το οποίο βέβαια παρουσιάζεται σε διάφορες εκδοχές, για την παράδοση των αγωνιστών της Ακροναυπλίας στους κατακτητές. Πρόκειται για άλλο ένα επεισόδιο στην προσπάθεια αναθεώρησης της ιστορίας της αντίστασης και αποδόμησης των ιστορικών γεγονότων. Εντελώς συνοπτικά τα επιχειρήματα τους υποστηρίζουν ότι οι εκτελεσμένοι κομμουνιστές ήταν «καλοί αγωνιστές, πατριώτες, παλικάρια και ήρωες» αλλά η ηγεσία τους «τους πούλησε, τους πρόδωσε» γιατί το ΚΚΕ ήταν πάντα προδοτικό. Πολλοί δε ακροδεξιοί καταλήγουν στο ότι δεν φταίνε οι ναζί που εκτέλεσαν τους κομμουνιστές αλλά η ηγεσία του ΚΚΕ που δεν τους άφησε να αποδράσουν. Πρόκειται δηλαδή για αναμάσημα όλης της μετεμφυλιακής αντικομμουνιστικής προπαγάνδας. 27.

Η σειρά των γεγονότων που αποδεικνύουν ότι οι ελληνικές αρχές παρέδωσαν τους κομμουνιστές κρατούμενους στους κατακτητές είναι οι εξής:

– Η ευθύνη για τη σύλληψη, τον βασανισμό, την εκτόπιση και τη φυλάκιση των κομμουνιστών ανήκει στον Μεταξά και τον Μανιαδάκη. Όταν οι κρατούμενοι ζήτησαν με τρία υπομνήματα να στρατευθούν στο μέτωπο τους ζήτησαν δήλωση μετάνοιας και αποκήρυξη των ιδεών τους. Δεν υπήρχε καμία περίπτωση το καθεστώς Μεταξά να τους απελευθερώσει.

– Στις 29 Ιανουαρίου 1941 ο Μεταξάς πέθανε. Ο Κ. Μανιαδάκης και ο Ιωάννης Διάκος, έμπιστοι του Μεταξά, προώθησαν τον Αλέξανδρο Κορυζή ο οποίος ορκίστηκε, από τον Βασιλιά, Πρωθυπουργός στις 29 Ιανουαρίου 1941. Δεν υπήρξαν αλλαγές στο κυβερνητικό σχήμα. Ο Κ. Μανιαδάκης παρέμεινε Υπουργός Ασφαλείας και οι κομμουνιστές κρατούμενοι και εξόριστοι φυσικά δεν αποφυλακίστηκαν.

– Η ναζιστική Γερμανία επιτέθηκε στην Ελλάδα στις 6 Απριλίου 1941. Ο Κορυζής αυτοκτόνησε στις 18 Απριλίου 1941. Στις 21 Απριλίου αφού είχε παραδοθεί η Στρατιά της Ηπείρου από τον στρατηγό Γεώργιο Τσολάκογλου στους προελαύνοντες Γερμανούς, ο Βασιλιάς ανέθεσε στον Εμμανουήλ Τσουδερό, βενιζελικό, τραπεζίτη εκ Κρήτης, τον σχηματισμό Κυβέρνησης. Ο Μανιαδάκης αναβαθμίζεται γιατί αναλαμβάνει και το Υπουργείο Εσωτερικών. Στις 23 Απριλίου 1941, ο Βασιλιάς Γεώργιος Β΄ και η κυβέρνηση Τσουδερού αναχώρησαν για την Κρήτη. Εκεί εκδίδεται ο Α.Ν 2925/26-4-1941, με τον οποίο χορηγείται αμνηστία για όλα τα πολιτικά αδικήματα που διαπράχθηκαν στην Κρήτη μέχρι 26 Απριλίου 1941. 28. Εξαιρούνται και δεν δίνεται αμνηστία στα αδικήματα «των κατά του κοινωνικού καθεστώτος διαπραχθέντα». Η κυβέρνηση Τσουδερού και ο Μανιαδάκης δεν απελευθερώνουν ούτε τότε τους κρατούμενους.

– Μετά τη μάχη της Κρήτης (20 Μαΐου 1941) Βασιλιάς και κυβέρνηση Τσουδερού έφυγαν για το Κάιρο όπου έφτασαν στις 24 Μαΐου 1941. Όλο αυτό το διάστημα ο Μανιαδάκης ήταν στην Ελλάδα για να κλείσει τις τελευταίες «εκκρεμότητες». Για να εξασφαλίσει ότι οι κρατούμενοι κομμουνιστές θα παραδίδονταν στις γερμανικές αρχές κατοχής φρόντισε να υπάρχουν δικά του, έμπιστα άτομα. Διοικητής στην Ακροναυπλία είχε γίνει ο υπομοίραρχο Γιαννίκος και διοικητής της Χωροφυλακής Ναυπλίου ο Συνταγματάρχης Αναστάσιος Πάτερης. Επίσης έστειλε εντολή σε όλους τους τόπους κράτησης πολιτικών κρατουμένων να μην επιτραπεί η απόδρασή τους, ακόμη και με χρήση βίας.

– Στις 28 Απριλίου 1941, Γερμανοί αλεξιπτωτιστές πάνοπλοι έπεσαν στο Ναύπλιο. Γνώριζαν προς τα πού έπρεπε να κινηθούν. Ταχύτατα περικύκλωσαν την Ακροναυπλία και ο Γιαννίκος σε συνεννόηση με τον Πάτερη τους παρέδωσαν τους φυλακισμένους. Είναι προφανές ότι Γιαννίκος και Πάτερης δεν δρούσαν αυτοβούλως. Είχαν πάρει εντολές από τον πολιτικό τους προϊστάμενο Κ. Μανιαδάκη. 29.

Αρχικά τη διοίκηση της φυλακής είχαν οι Γερμανοί οι οποίοι στη συνέχεια παρέδωσαν τη φύλαξη της Ακροναυπλίας στους Ιταλούς. Έλληνες χωροφύλακες φύλαγαν τους κρατουμένους υπό ιταλική επίβλεψη.

– Στη συνέχεια οι δωσίλογες κυβερνήσεις ως Ελληνική Πολιτεία συνέχισαν να κρατούν τους φυλακισμένους και μάλιστα με τρία Νομοθετικά Διατάγματα (Ν.Δ 207/ΦΕΚ 209/τ.Α/25 Ιουνίου 1941, Ν.Δ 345/ΦΕΚ 261/τ.Α/2 Αυγ. 1941 και Ν.Δ. 833/ΦΕΚ 440/τ.Α/ 19 Δεκ. 1941) συνέχισαν το αντικομμουνιστικό έργο των προηγούμενων. Τα Διατάγματα αυτά προέβλεπαν την παράταση της κράτησης σε φυλακές και εξορίες, τη συγκρότηση Επιτροπών Ασφαλείας και το χώρο ευθύνης σε κάθε ζώνη λόγω της τριπλής κατοχής κλπ. 30.

Άρα οι τρεις Κυβερνήσεις (Μεταξά, Κορυζή και Τσουδερού) με κεντρικό, σταθερό, Υπουργό Ασφαλείας, τον Κ. Μανιαδάκη, μαζί με τη δωσίλογη κυβέρνηση Τσολάκογλου παρέδωσαν τους πολιτικούς κρατούμενους στους κατακτητές γνωρίζοντας ότι σε όλες τις χώρες που καταλάμβαναν οι Γερμανοί (Γαλλία, Ολλανδία, Βέλγιο, Πολωνία κλπ) οι κομμουνιστές κρατούμενοι αντιμετωπίζονταν ως πρωταρχικοί πολιτικοί εχθροί του ναζιστικού καθεστώτος και εξοντώνονταν συστηματικά. Η τύχη τους ήταν συνήθως άμεση εκτέλεση, σύλληψη, βασανιστήρια, ή εκτοπισμός σε στρατόπεδα συγκέντρωσης όπου φορούσαν ένα κόκκινο αστέρι και εκτελούνταν ως αντίποινα σε πράξεις δολιοφθοράς της Αντίστασης.

6. Από την Ακροναυπλία στο Χαϊδάρι.

«..Η μπότα του καταχτητή/παντού τη φρίκη απλώνει

κι όπου πατεί κι όπου πατεί/χορτάρι δε φυτρώνει

μα στην καμένη τούτη Γη/ θ’ ανθίσουν πάλι οι κλώνοι

για να λαλεί τ’ αηδόνι..»

Κ. Βίρβος

Η Ακροναυπλία συνέχισε να λειτουργεί μέχρι τον Φεβρουάριο του 1943 σε ελεεινές συνθήκες κακομεταχείρισης, πείνας και ασθενειών των σκελετωμένων κρατούμενων. Η αβιταμίνωση τους καταπονούσε, η φυματίωση τους θέριζε. Την περίοδο της μεγάλης πείνας (χειμώνας 1941- 1942) η διατροφή των κρατουμένων ήταν τραγική: για μήνες χωρίς ψωμί, μόνο λαχανίδες, άγρια χόρτα χωρίς λάδι και αλάτι. Και ήρθαν οι πρώτοι νεκροί από την πείνα! Σκελετωμένοι! Ο λαός μας σπάραζε. Στο Δήμο Ναυπλίου από τους 180 νεκρούς , οι 113 ήταν από πείνα και καχεξία και από αυτούς οι 35 νεκροί ήταν από τις φυλακές της Ακροναυπλίας. Η κατάσταση ήταν δραματική μέχρι το Μάρτη του 1942 όπου επενέβη ο Διεθνής Ερυθρός Σταυρός που έφερε και μοίρασε τρόφιμα στους φυλακισμένους: ένα κιλό σταφίδα, φιστίκια, φασόλια για κάθε κρατούμενο.

Έξω από τη φυλακή το ΕΑΜ έχει αρχίσει να δυναμώνει και οι ιταλικές φασιστικές δυνάμεις, που έλεγχαν τις φυλακές-στρατόπεδα στη ζώνη ευθύνης τους αποφάσισαν να διαλύσουν εκείνα που βρίσκονταν σε επισφαλείς θέσεις και να μεταφέρουν τους κρατούμενους σε πιο μεγάλα και ισχυρά στρατόπεδα. Άρχισαν τη μεταφορά των φυλακισμένων σταδιακά από το Σεπτέμβρη του 1942 και ως το Φλεβάρη του ’43 η Ακροναυπλία άδειασε εντελώς. Στις 7 Μαΐου 1942 μεταφέρθηκαν 22 φυματικοί στο σανατόριο Πέτρα Ολύμπου. Τον Γενάρη του 1943 μεταφέρθηκαν πάνω από 500 Ακροναυπλιώτες σε διάφορα ιταλικά στρατόπεδα και από εκεί στη Λάρισα τον Μάιο του 1943.

Στις 27 Φεβρουαρίου 1943 μεταφέρθηκαν στο σανατόριο Σωτηρία οι τελευταίοι 56 φυματικοί κρατούμενοι της Ακροναυπλίας από όπου με μια εντυπωσιακή επιχείρηση τους ΕΛΑΣ απέδρασαν.

Στις 6 Ιουνίου 1943 εκτελέστηκαν 104 πατριώτες ως αντίποινα για την ανατίναξη στρατιωτικής αμαξοστοιχίας στο Κούρνοβο με πολλούς νεκρούς Ιταλούς στρατιώτες και αξιωματικούς. Λυσσασμένοι οι καταχτητές για τις απώλειές τους πήραν, ως αντίποινα, 106 αγωνιστές κρατούμενους στο στρατόπεδο της Λάρισας, ανάμεσά τους και 54 ακροναυπλιώτες (μέλη του ΚΚΕ, πέντε διεθνιστές – τροτσκιστές, ανάμεσα στους οποίους και ο Παντελής Πουλιόπουλος) και τους εκτέλεσαν στις 6 Ιουνίου 1943 λίγο πιο έξω από το χωριό Άγιος Στέφανος της περιοχής Δομοκού και η ομαδική ταφή τους έγινε λίγο πιο πέρα. 31.

Οι Ιταλοί στη συνέχεια, στις 29 Αυγούστου 1943, επέλεξαν πάνω από 600 κρατούμενους και τους απέστειλαν σιδηροδρομικώς στην Αθήνα στο στρατόπεδο του Χαϊδαρίου. Μεταξύ αυτών ήταν οι 243 κομμουνιστές, Ακροναυπλιώτες, από την εποχή του Μεταξά, και 20 Αναφιώτες. Το στρατόπεδο Χαϊδαρίου άρχισε να λειτουργεί στις 3 Σεπτεμβρίου 1943, όταν έφτασαν οι πρώτοι κρατούμενοι από τη Λάρισα και ήταν ένα από τα πλέον σκληρά, από τα συνολικά 36 αντίστοιχα που υπήρχαν στην Ελλάδα.

Η θέση του δεν ήταν τυχαία. Χτισμένο στις ρίζες του όρους Αιγάλεω, δίπλα στην Ιερά Οδό συνδύαζε την απομόνωση αλλά και την γειτνίαση με τον αστικό ιστό της Αθήνας. Ουσιαστικά ήταν ένα τεράστιο συγκρότημα με τσιμεντένια κτήρια το ένα δίπλα στο άλλο. Οι εγκαταστάσεις του στρατοπέδου κάλυπταν 500 στρέμματα με περίπου είκοσι κτίρια-μπλοκ. Είχαν χτιστεί στρατώνες, αποθήκες, διοικητήριο, αναρρωτήριο, μαγειρεία, κρατητήρια απομόνωσης, ειδικός χώρος για τις κρατούμενες γυναίκες κλπ. Το στρατόπεδο γύρω περιβαλλόταν από ψηλούς τοίχους ύψους περίπου τριών μέτρων και τριπλή περίφραξη με συρματοπλέγματα. Κάθε 200 μ. περίπου είχαν χτιστεί παρατηρητήρια για τους ένοπλους στρατιώτες που φρουρούσαν νύχτα μέρα. Η παρακολούθηση και επιτήρηση μέσα και έξω από το στρατόπεδο ήταν απόλυτη. Οι πύλες του στρατοπέδου βρίσκονταν στη δυτική του πλευρά.

Μετά την ανακοίνωση της συνθηκολόγησης της ιταλικής κυβέρνησης με τις συμμαχικές δυνάμεις στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, οι Ιταλοί αποσύρθηκαν από το Χαϊδάρι. Στις 10 Σεπτεμβρίου το στρατόπεδο πέρασε στα χέρια των Γερμανών οι οποίοι το χρησιμοποίησαν ως κόμβο συγκέντρωσης κρατουμένων που μεταφέρονταν εκεί από διάφορες περιοχές της χώρας, καθώς έκλειναν τα μικρότερα στρατόπεδα για λόγους ασφάλειας. Στις 29 Δεκεμβρίου, τη διαχείριση ανέλαβε η SD (Sicherheitdienst), η Υπηρεσία Ασφαλείας των Ες Ες, οι περιβόητοι «Νεκροκεφαλίτες», ονομασία που οφειλόταν στο χαρακτηριστικό σύμβολο της νεκροκεφαλής στα πηλίκιά τους. Η καθημερινότητα στο Χαϊδάρι έγινε ακόμη πιο εξουθενωτική. Οι κρατούμενοι υφίσταντο εξαντλητικές αγγαρείες, ληστρικές επιθέσεις από τους φρουρούς, καψώνια, συστηματικούς ξυλοδαρμούς και, συχνά, τυχαίους πυροβολισμούς ως μέσο εκφοβισμού.

Στο κολαστήριο πέρασαν μέρες, μήνες και χρόνια άνδρες, γυναίκες, ακόμα και παιδιά με τις μητέρες τους. Από τον Οκτώβριο του 1943 και μετά, στο Στρατόπεδο Χαϊδαρίου οδηγούνταν ολοένα και περισσότεροι κρατούμενοι. Ο αριθμός των κρατουμένων σε αυτό, που ανανεωνόταν συνεχώς, ξεπερνούσε τους 3.000. Υπολογίζεται ότι από το στρατόπεδο Χαϊδαρίου πέρασαν συνολικά πάνω από 21.000 κρατούμενοι. Η συντριπτική πλειονότητα των εγκλείστων ανήκε στην Εθνική Αντίσταση. Συνελήφθησαν για την πολιτική τους δράση, τη συμμετοχή τους σε αντάρτικες ομάδες ή και για απλή υποψία αντικατοχικής στάσης. Εκτός από αντιστασιακούς ομήρους κρατούνταν επίσης Εβραίοι, κομμουνιστές, πολίτες οι οποίοι συνελήφθησαν από την Γκεστάπο ή την Ειδικά Ασφάλεια του Λάμπου, τυχαία σε μπλόκα -όπως στο μπλόκο της Κοκκινιάς- διάφοροι ποινικοί. 32.

Θυμίζουμε εδώ ότι το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου χτίστηκε από όμιλο Ελλήνων εργολάβων για λογαριασμό των Γερμανών και είχε κοστίσει 4.500 χρυσές λίρες. Τα χρήματα αυτά πληρώνονταν από την Ελληνική Πολιτεία και τις δωσίλογες Κυβερνήσεις. Μετά την απελευθέρωση οι εργολάβοι οι οποίοι κυριολεκτικά είχαν θησαυρίσει διότι είχαν αναλάβει πολλά έργα για το γερμανικό στρατό δικάστηκαν για οικονομικό δωσιλογισμό. Η δίκη των δωσίλογων εργολάβων με 8 κατηγορούμενους που εκπροσωπούσαν τρεις μεγάλες κατασκευαστικές εταιρείες έλαβε μεγάλη δημοσιότητα λόγω του Μιχαήλ Αβέρωφ, γόνου της επιφανούς οικογένειας, ο οποίος είχε τη μία από τις εταιρείες. Το δικαστήριο αθώωσε τον Μιχαήλ Αβέρωφ γιατί οι δικηγόροι του παρουσίασαν αγγλικά έγγραφα ότι ο πελάτης τους συμμετείχε σε μία μυστική, αντιστασιακή οργάνωση «Κόδρος» και ότι συνεργάστηκε με τους Γερμανούς εν γνώσει των Άγγλων και της ελληνικής Κυβέρνησης του Καΐρου. Οι υπόλοιποι εργολάβοι καταδικάστηκαν σε ποινές χάδια. 33.

Η «Μέρλιν», το διαβόητο κτίριο της Γκεστάπο στο κέντρο της Αθήνας (συμβολή οδών Σέκερη, Κανάρη, Μέρλιν και Βασιλίσσης Σοφίας), ήταν ο εφιαλτικός προθάλαμος του Χαϊδαρίου. Στη «Μέρλιν» γίνονταν οι ανακρίσεις, τα βασανιστήρια, το ξεδιάλεγμα των συλληφθέντων πατριωτών. Εκεί κρινόταν η ζωή κάθε κρατούμενου: αποφυλάκιση, μεταγωγή στη Γερμανία, εγκλεισμός στο Χαϊδάρι ή εκτέλεση. Όσοι επιβίωναν από τα φρικτά βασανιστήρια, κατέληγαν στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Οι διαδόσεις σχετικά με τα βασανιστήρια και τα εγκλήματα που γίνονταν στο Χαϊδάρι, αποτελούσαν ένα από τα βασικότερα μέσα τρομοκρατίας του λαού για την προσπάθεια καταστολής εξεγέρσεων και της αντιστασιακής δράσης. Στόχος των χιτλερικών, ήταν το στρατόπεδο να μετατραπεί σε ένα είδους «φόβητρο» για τον ίδιο το λαό.

Τη φρίκη του στρατοπέδου, τα βασανιστήρια και την αγωνία των φυλακισμένων αγωνιστών τραγούδησε ο λαός μας με τους στίχους του Μάρκου Βαμβακάρη στο τραγούδι «Χαϊδάρι».

Τρέξε μανούλα όσο μπορείς/ τρέξε για να με σώσεις

κι απ’ το Χαϊδάρι μάνα μου/να μ’ απελευθερώσεις.

Γιατί είμαι μελλοθάνατος/ και καταδικασμένος

δεκαοχτώ χρονών παιδί/ στα σίδερα κλεισμένος.

Απ’ την οδό του Σέκερη/ με πάνε στο Χαϊδάρι

κι όλη την ώρα την ώρα καρτερώ/ ο Χάρος να με πάρει.

Να δεις του Χάρου το σπαθί/ μανούλα πως τα φέρνει

αχ και την ζωή του καθενός/ μάνα πώς θα την παίρνει.

Κι όταν με δεις μάνα νεκρό/ να πεις στις άλλες μάνες

γιατί πονέσανε κι αυτές/ με πίκρες πιο μεγάλες.

Πως είδα τα παιδάκια τους/ στα σίδερα δεμένα

με την κατάδικη στολή/ αδικοσκοτωμένα.

Παρά ταύτα, η αντίσταση δεν κάμφθηκε. Πρώην κρατούμενοι της Ακροναυπλίας, αξιοποιώντας την εμπειρία τους σε συνθήκες καταστολής, ανέλαβαν να εμψυχώσουν τους νεοεισερχόμενους, να οργανώσουν μορφές αλληλεγγύης και να δημιουργήσουν μια υποτυπώδη «κοινότητα» επιβίωσης μέσα στην κόλαση του στρατοπέδου.

7. Από το Χαϊδάρι στον τοίχο της Καισαριανής.

«Κάθε βράδυ εκείνο το ‘ γεια σας, αδέρφια’

σου, ‘σφιγγε την καρδιά στη μέγγενη ,

και το πρωί στη θέση του συντρόφου σου

έβλεπες ένα μπογαλάκι ρούχα.

Τόσο έρημα, τόσο μόνα…

Δεν υπάρχει πιο πικρή, πιο αδυσώπητη μοναξιά

απ’ αυτόν το μικρό σωρό ρούχων και αντικειμένων

του εκτελεσμένου μπροστά στην πόρτα της φυλακής…

Αυτήν την εικόνα κουβαλάω για πολλά χρόνια στους εφιάλτες μου… “

Χρόνης Μίσσιος

Στις 27 Απριλίου 1944, διμοιρία του 8ου Συντάγματος του ΕΛΑΣ υπό τον ανθυπολοχαγό Π.Ζ του Ελληνικού Στρατού, Μανώλη Σταθάκη επιτέθηκε κατά του διοικητή της 41ης Μεραρχίας Οχυρών και υποστράτηγου (Generalmajor) Φράντς Κρεχ και της συνοδείας του στην περιοχή των Μολάων της Λακωνίας, με αποτέλεσμα τον θάνατο του και μελών της συνοδείας του. Μια μέρα πριν στην Κρήτη είχε απαχθεί από την Αντίσταση ο υποστράτηγου Κράιπε.

Μετά την επίθεση των ανταρτών του ΕΛΑΣ, η Καθημερινή στις 30 Απριλίου 1944 δημοσίευσε την εξής ανακοίνωση των κατοχικών δυνάμεων:

«Την 27ην Απριλίου 1944 κομμουνιστικαί συμμορίαι παρά τους Μολάους κατόπιν μιας εξ ενέδρας επιθέσεως εδολοφόνησαν ανάνδρως έναν Γερμανόν Στρατηγόν και τρεις συνοδούς του. Πολλοί Γερμανοί στρατιώται ετραυματίστησαν. Ως αντίποινα διατάχτηκε:

Ο τυφεκισμός 200 Κομμουνιστών την 1.5.1944. Ο τυφεκισμός όλων των ανδρών τους οποίους θα συναντήσουν τα γερμανικά στρατεύματα επί της οδού Μολάων προς Σπάρτην έξωθεν των χωρίων. Υπό την εντύπωσιν κακουργήματος τούτου Έλληνες εθελονταί εφόνευσαν αυτοβούλως 100 άλλους κομμουνιστάς.

Ο Στρατιωτικός Διοικητής Ελλάδος» 34.

Στις 30 Απριλίου 1944 η είδηση ότι τα Ες Ες θα εκτελούσαν 200 κρατούμενους ως αντίποινα άρχισε να κυκλοφορεί μέσα στο στρατόπεδο. Οι καρδιές όλων σφίχτηκαν. Ο διοικητής Καρλ Φίσερ κάλεσε κάποιους από τους υπεύθυνους στα συνεργεία που ήταν ακροναυπλιώτες και τους ζήτησε να υποδείξουν ποιοι μη κρατούμενοι από την εποχή του καθεστώτος Μεταξά θα μπορούσαν να τους αντικαταστήσουν, καθώς οι ίδιοι θα μεταφέρονταν την επομένη σε άλλο στρατόπεδο. Με δεδομένη τη φήμη για μαζική εκτέλεση, όσοι κρατούμενοι μίλησαν με τον Φίσερ κατάλαβαν αμέσως ότι επρόκειτο να εκτελεστούν και άρχισαν να ετοιμάζονται.

Μαζεύτηκαν στον θάλαμο 1 του Μπλοκ 3, όπου με μουσική από δύο κιθάρες κι ένα βιολί έγινε αποχαιρετιστήριο γλέντι. Το επόμενο πρωί, μετά το πρωινό συσσίτιο, ο Φίσερ κάλεσε γενικό προσκλητήριο, στο οποίο διάβασε τη λίστα με τα 200 ονόματα που θα εκτελούνταν, ως αντίποινα για τη δολοφονία του Γερμανού στρατηγού. Η ομάδα των μελλοθανάτων περιλάμβανε όλους τους Ακροναυπλιώτες (μέλη του ΚΚΕ, έξι τροτσκιστές και πέντε αρχειομαρξιστές), πλην 16 ατόμων, τους Αναφιώτες και μερικούς άλλους κρατούμενους.

Διακόσια ονόματα. 200 ήρωες, 200 «Παρών!» Το 167ο όνομα ήταν το όνομα του Ναπολέοντα Σουκατζίδη και η βροντερή απάντηση «Παρών!». Όλο το στρατόπεδο πάγωσε. Έπαιρναν τον Ναπολέοντα, τον διερμηνέα του στρατοπέδου, το στήριγμα όλων των κρατουμένων. Η συγκίνηση μεγάλωσε πιο πολύ, όταν παρέδωσε τη σφυρίχτρα και τα χαρτιά στο δεύτερο διερμηνέα, Θανάση Μερεμέτη, λέγοντας του: «Θανάση, μην ξεχνάς ποτέ πως είσαι Έλληνας κρατούμενος και εξυπηρετείς Έλληνες στρατιώτες. Να είσαι πάντα καλός μαζί τους. Στο πρόσωπό σου τούς αποχαιρετώ όλους». 35.

Ο διοικητής Φίσερ πρότεινε στον Ναπολέοντα να τον εξαιρέσει. Ο Ναπολέων τον ρώτησε αν μετά την αφαίρεση του ονόματός του, η λίστα θα συμπληρωνόταν από άλλον κρατούμενο. Μετά την καταφατική απάντηση του Φίσερ, ο Σουκατζίδης αρνήθηκε να εξαιρεθεί και να μπει άλλος αγωνιστής στη θέση του, προτιμώντας τον παλικαρίσιο θάνατο παρά την ταπεινή συναλλαγή.

Ξημέρωμα της Πρωτομαγιάς 1944 συγκεντρώθηκαν μπροστά στα μαγειρεία όπου, πριν επιβιβαστούν στα αυτοκίνητα, άρχισαν να τραγουδούν τον Εθνικό ύμνο, το τραγούδι της Ακροναυπλίας και τον σκοπό του «Χορού του Ζαλόγγου» μπροστά στα μάτια των έκπληκτων Ναζί που δεν είχαν τρόπο να αντιδράσουν.

Δέκα φορτηγά ξεκίνησαν από το στρατόπεδο του Χαϊδαρίου κουβαλώντας μελλοθάνατους στην Καισαριανή. Ο δρόμος προς το Σκοπευτήριο γέμισε ρούχα και σημειώματα των μελλοθάνατων. Λίγο πριν την εκτέλεση όπως μπορούσε ο καθένας, με ότι μέσο διέθετε: ένα μολύβι, ένα κομματάκι χαρτί ή πανί έγραφε τα τελευταία του συγκινητικά μα περήφανα λόγια:

«Δε σας ξέχασα ποτές. Για σας και για τον ελληνικό λαό έδωσα τη ζωή μου. Σήμερα, 1η Μάη 1944, σας φιλώ για τελευταία φορά»

«Αγαπημένοι μου. Ο θάνατος δε θα πρέπει να σας λυπήσει, αλλά να σας ατσαλώσει πιο πολύ για πάλη που διεξάγετε. Σφίξετε τις καρδιές σας και βγείτε παλικάρια από τη νέα αυτή δοκιμασία. Έτσι θα μας τιμήσετε καλύτερα. Όταν ο άνθρωπος δίνει τη ζωή του για ανώτερα ιδανικά, δεν πεθαίνει ποτέ. Με πολλή αγάπη. Σας φιλώ»/

«Καλύτερα να πεθαίνει κανείς στον αγώνα για τη λευτεριά, παρά να ζει σκλάβος»/

«Πρωτομαγιά. Γεια σας. Όλοι πάμε στη μάχη».

Στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής οι 200 χωρίστηκαν ανά 20άδες για να στηθούν στον τοίχο. Ακούστηκαν, δέκα φορές η ομοβροντία του εκτελεστικού αποσπάσματος και δέκα φορές οι χαριστικές βολές. Τα πτώματα μετέφεραν στα φορτηγά οι επόμενοι 20 που ήταν για εκτέλεση. Πήγαιναν ως το απόσπασμα τραγουδώντας και χορεύοντας ώσπου να έλθει η σειρά τους. Οι φωνές τους πάσχιζαν να καλύψουν τους ήχους των όπλων: «Αδέλφια, γεια σας!», «Ζήτω το ΚΚΕ! Ζήτω το ΕΑΜ! Ζήτω η Ελλάδα», «Εκδίκηση! Λευτεριά!».

Η Μέλπω Αξιώτη περιγράφει την ημέρα:

«Απ’ το κατώφλι κι ύστερα, τους τρέχανε μες στα μαύρα καμιόνια οι Γερμανοί, κι εκείνοι τραγούδαγαν. Μπρουμουτισμένοι, στοιβαγμένοι, σα να ‘ταν κιόλας ψόφιο πράμα, κι ωστόσο τραγούδαγαν. Ο έξω κόσμος ωσάν αστραπή το ‘μαθε. «Κουβαλούν μελλοθάνατους από το Χαϊδάρι στο Θυσιαστήριο!» Απ’ το Παγκράτι που ‘φτασαν, το ‘μαθε κι η Καισαριανή και οι γειτονικοί συνοικισμοί της. Το ‘μαθαν οι γυναίκες που ‘χαν στο Χαϊδάρι άντρες, τρέχαν να δουν μην είνε ανάμεσα. Το ‘μαθαν τα παιδάκια που ‘χαν στο Χαϊδάρι πατεράδες, τρέχουν να δουν μην τους αναγνωρίσουνε. Το ‘μαθαν και oι Ελασίτες και ετοιμαστήκανε μήπως μπορέσουν τους ελευτερώσουν. Μα είδαν λεφούσι Γερμανούς κι αυτόματα, και δεν μπόρεσαν τίποτα. Από τη λεωφόρο Παγκρατιού μέχρι τη λεωφόρο του Θυσιαστήριου έτρεξε κόσμος κι έπηξαν οι δρόμοι. Οι μελλοθάνατοι συνέχεια τραγούδαγαν «40 παλικάρια» «έχε γεια, καημένε κόσμε» και τον εθνικό ύμνο μας. Στο πέρασμά τους πέταξαν ένα δαχτυλίδι με τ’ όνομα, ξέσκισε μια γυναίκα λουρίδα απ’ το ρούχο της και την πέταξε, και πολλοί επιμένουν πως πέταξαν κι ένα άσπρο κουρέλι όπου με αίμα είχανε γραμμένα: «Πεθαίνουμε για τη Λευτεριά και τη Λαοκρατία»…

Τ’ αυτοκίνητα πλευρίζουν τη σιδερένια πλάγια πόρτα μέσα απ’ το χωράφι, και τους ξεφορτώνουνε.

Σ‘ όλα τα γύρω υψώματα ανεβαίνει και τα γεμίζει ο κόσμος. Ένας οπερατέρ – φωτογράφος προσπαθεί απ’ τον ανατολικό λόφο να πάρει τη σκηνή, κι οι Γερμανοί τον κυνηγούν μ’ αυτόματα. Δύναμη πολισμάνων παρατάσσεται γύρω – τριγύρω στην περιοχή. Ένας απ’ αυτούς λιποθυμά τρεις φορές. Οι μελλοθάνατοι μόλις τους είδαν τους φωνάζουν: «Βλέπετε τι μας κάνουν οι φασίστες; Μόλις μπορέσετε, τα όπλα σας να τα δώσετε στο λαό».…

…10 η ώρα το πρωί, τους φέρανε και ως τις 12 το μεσημέρι βάσταξε κείνη η τελετή. Κατά εικοσάδες έβγαιναν και στήνονταν στον τοίχο. Αντίκρυ στον τοίχο, απάνω σε σιδερένια τρίποδα, στις γωνιές ήταν τα πολυβόλα. Και τα πυρά τους τα ‘ριχναν διασταυρωμένα. Μέσα στο χώρο της εκτέλεσης ήταν δύο εργάτες του Δήμου κι ένας παπάς. Ο παπάς εξομολόγαγε, τι του εξομολογιόντανε οι μελλοθάνατοι. Χαιρετίσματα στη γυναίκα μου. Ζήτω ο Κόκκινος Στρατός. Εκδίκηση. Ζήτω η ελευθερία. Πεθαίνουμε για τη Λευτεριά και τη

Δημοκρατία. Δεν άντεξε για μια στιγμή ο παπάς, κάνει να στρίψει αλλού το πρόσωπο. Τον πρόγκιξαν οι Γερμανοί με τα πιστόλια.

Ο κόσμος γύρω στα λοφάκια και τις ταράτσες στέκεται βουβός. Ακούγεται καθαρή – καθαρή η ομοβροντία και η ριπή της κάθε ομάδας. Τότε ο κόσμος όλος μαζί άρχισε να κλαίει. Κλαίγαν και οι γέροι και παιδιά. Λέγαν «Κατάρα – ανάθεμα». Σ’ όλο το διάστημα οι καμπάνες του συνοικισμού χτυπούσαν νεκρικά. Μια γυναίκα αστυφύλακα, που κοίταζε από ψηλά τρελάθηκε…

Ο κόσμος πήρε ξοπίσω τα καμιόνια, που φεύγαν με τα νεκρά κορμιά. Οι άνδρες βγάζαν στο πέρασμά τους τα καπέλα, οι γυναίκες τρέχανε και κουβαλούσανε λουλούδια.

Την ίδια μέρα όλοι οι γύρω συνοικισμοί κήρυξαν γενική απεργία. Τη νύχτα γενική κινητοποίηση του πληθυσμού.

Φωνάξανε περισσότερο παρά ποτέ ηρωικά κι ασώπαστα τα χωνιά, κι όπου είχε στάξει το αίμα τους και το ντουβάρι της εκτέλεσης από ψηλά, κρυφά – κρυφά, από τους τοίχους σκεπάστηκαν όλα παντού με λουλούδια και ρίχτηκαν παντού στεφάνια. Αυτό ήταν των ζωντανών, προς τους νεκρούς αγωνιστές, το μνημόσυνο.

Έτσι γίνηκε η εχτέλεση των 200 ηρώων.

Έτσι γιορτάστηκε η Πρωτομαγιά στην Αθήνα, στο χρόνο 1944.

Ήταν μια μέρα εξαίσια της άνοιξης, κι όμως η γη η αθηναϊκή δεν είχε ακόμα αρκετά στεγνώσει, για να μπορέσει να ρουφά. Το τόσο πολύ αίμα που χτήνη – άνθρωποι την πότισαν, η φύση πια δεν το δεχότανε, κι αναγκαζόταν το ξαναξερνούσε.». 36.

Β. Οι δάσκαλοι μάρτυρες.

Κι αν πέσανε για το λαό, νικήσαν οι προδότες,

που τώρα εδώ κατάχρυσοι περνούν και μαγαρίζουν,

και τώρα πιο τους μάχονται και τους ξανασκοτώνουν!

Σιχαίνεσαι τους ζωντανούς; Μην κλαις τους σκοτωμένους!

Απ’ τα ιερά τους κόκαλα, πρώτη του Μάη και πάλι,

θα ξεπηδήσει ο καθαρμός κι η λευτεριά του ανθρώπου.

Κι είναι χιλιάδες στην Ελλάδα όμοιοι Πανάγιοι Τάφοι.

Κ. Βάρναλης

Οι δάσκαλοι ήταν κυρίως παιδιά φτωχών αγροτών που αγαπούσαν τα γράμματα και έβλεπαν την μόρφωση σαν μέσο βελτίωσης όχι μόνο της θέσης τους αλλά και μέσο προόδου της πατρίδας. Σπούδαζαν με χίλιους κόπους σε Διδασκαλεία και διορίζονταν σε απομονωμένα, ορεινά χωριά ή νησιά όπου έμεναν για πολλά χρόνια. Εκεί οι συνθήκες ήταν ιδιαίτερα δύσκολες.

Τα κτήρια των σχολείων άθλια, τα περισσότερα ήταν μονοθέσια ή διθέσια (78%) με μεγάλη αναλογία μαθητών ανά δάσκαλο (1/60). Τα παιδιά φτωχά εγκατέλειπαν γρήγορα για να δουλέψουν με τα ζώα ή στα χωράφια. Τα ποσοστά αναλφαβητισμού το 1939 ξεπερνούσαν το 40% του πληθυσμού και το σύστημα εκπαίδευσης, όπως είχε διαμορφωθεί από τον δικτάτορα Μεταξά, άφηνε περιθώρια να προχωρήσουν μόνο όσοι έδιναν πολιτικά διαπιστευτήρια και κυρίως αυτοί που ανήκαν στις οικονομικά ισχυρές τάξεις.

Ο μισθός ήταν πανάθλιος. Δεν έφτανε να καλύψει τις ανάγκες τους. Συχνά επιβίωναν χάρις τις προσφορές των χωρικών. Πολλοί δάσκαλοι αρρώσταιναν με φυματίωση. Η διαμάχη μεταξύ καθαρεύουσας και δημοτικής συνεχιζόταν με μεγάλη ένταση. Οι Επιθεωρητές και οι τοπικοί άρχοντες συχνά παρενέβαιναν στο σχολείο. Ήθελαν τους δασκάλους εξαρτημένα υποχείρια ή τους φόρτωναν με εργασίες έξω από τα διδακτικά του καθήκοντα. 37.

Ωστόσο μέσα στον αγροτικό κόσμο ο δάσκαλος ήταν λειτούργημα με τιμή και σεβασμό. Ο δάσκαλος δεν ήταν υπάλληλος τράπεζας, χωροφύλακας, δικαστής, αγροφύλακας ή φοροεισπράκτορας. Στα ξεχασμένα από το αστικό Κράτος χωριά ο δάσκαλος ήταν ο μόνος υπάλληλος που στεκόταν δίπλα στους χωρικούς για χρόνια, μιλούσε τη γλώσσα τους, τους καταλάβαινε και μοχθούσε να μορφώσει τα παιδιά τους. Το Κράτος ήταν απών, ο δάσκαλος του χωριού ήταν εκεί.

Οι νέες ιδέες, ο σοσιαλισμός και το όραμα μιας πιο δίκαιης κοινωνίας σε όλη τη περίοδο του Μεσοπολέμου άρχισαν να επηρεάζουν όλο και περισσότερους δασκάλους που στρέφονταν προς την Αριστερά. Οι δάσκαλοι άρχισαν να αντιλαμβάνονται πως πέρα από τη μόρφωση, τον καθημερινό αγώνα μέσα στο σχολείο χρειαζόταν και έξω από αυτό πολιτικός, συνδικαλιστικός αγώνας για οικονομική, κοινωνική και πολιτική αλλαγή. Παρά το ανώμαλο πολιτικό κλίμα, τις διώξεις, τον κατατρεγμό και την τρομοκρατία ο κλάδος των δασκάλων φαίνεται να ριζοσπατικοποιείται σε όλη την περίοδο του Μεσοπολέμου.

Ο Άγγελος Ελεφάντης σημειώνει ότι το φαινόμενο του ριζοσπαστισμού των δασκάλων αρχικά εκφράζεται με τη συμμετοχή της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας στη δύναμη της Γ.Σ.Ε.Ε., αλλά και με τη γενικότερη ιδεολογική αφύπνιση του δασκάλου. Η λαϊκή καταγωγή των δασκάλων, η άμεση γνώση των προβλημάτων του λαϊκού περιβάλλοντος όπου εργάζονταν, η αντιδραστικότητα του εκπαιδευτικού συστήματος του οποίου ήταν οι τελευταίοι χειριστές, τα μικρά αλλά πολύ διδακτικά επιτεύγματα της γλωσσοεκπαιδευτικής μεταρρύθμισης ήταν οι παράγοντες που ώθησαν τους δασκάλους προς τ’ αριστερά. 38.

Μέσα στη Διδασκαλική Ομοσπονδία συγκροτούν το 1927 την Αριστερή Παράταξη η οποία εκπροσωπεί ό,τι πιο προοδευτικό διαθέτει ο κλάδος. Η δράση δεκάδων δασκάλων της Αριστερής Παράταξη αποτέλεσε τομή στους συνδικαλιστικούς αγώνες της ΔΟΕ του Μεσοπολέμου. Οι δάσκαλοι της ‘Μετεκπαίδευσης’ στα χρόνια 1927-1935, που υπό την καθοδήγηση του Δημήτρη Γληνού απαιτούσαν μεταρρυθμίσεις, αυτοί οι δάσκαλοι με το «Ιδιώνυμο» και τη δικτατορία του Μεταξά θα πληρώσουν βαρύ τίμημα για τις ιδέες τους. Συλλήψεις, ανακρίσεις, πειθαρχικά, βασανισμοί, απολύσεις, φυλακίσεις και εξορίες αυτά αντιμετωπίζουν εκατοντάδες αγωνιστές δάσκαλοι εκείνα το δύσκολα χρόνια. 39.

Όταν ξεσπά ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος οι δάσκαλοι είναι πάλι μπροστάρηδες. Στρατεύονται και πολεμούν στο αλβανικό μέτωπο. Όσοι είναι στις φυλακές ζητούν να στρατευτούν μα η δικτατορία τους κρατά φυλακισμένους στην Ακροναυπλία και τα ξερονήσια.

Όταν ξεκινά το έπος της Εθνικής Αντίστασης η παρουσία των δασκάλων είναι έντονη. Στην πρώτη γραμμή της Αντίστασης, καρδιά και ραχοκοκαλιά του Ε.Α.Μ, υπήρξαν οι εκπαιδευτικοί. Με θυσίες, αίμα και επίπονο αγώνα έκαναν πράξη όλα όσα δίδασκαν, για τη λευτεριά, την αξιοπρέπεια και την πατρίδα, για χρόνια τα ελληνικά νιάτα. Οι εκπαιδευτικοί ήταν παρόντες σε όλα τα μικρά και μεγάλα μέτωπα ,όπου ο αγώνας το απαιτούσε στην πόλη και στο βουνό. Πρώτοι στα γράμματα, πρώτοι και στον αγώνα του λαού μας για τη λευτεριά. Στον μακρύ και ανολοκλήρωτο κατάλογο των Χρήστου Γκόντζου και Κώστα Αναστασάκου στο βιβλίο τους «Οι εκπαιδευτικοί στην Εθνική Αντίσταση», υπάρχουν τα 457 ονόματα εκπαιδευτικών που έπεσαν σε μάχες ή εκτελέστηκαν ως αντιστασιακοί. Από αυτούς οι 404 είναι δάσκαλοι της Πρωτοβάθμιας, 51 καθηγητές, 1 επιθεωρητής δημοτικών σχολείων και ένας πανεπιστημιακός. 40.

Πρώτος νεκρός ελασίτης ήταν ο δάσκαλος Δημήτρης Σαξώνης, γνωστός τότε ως “Δασκαλάκης”, από τα Μάρμαρα Φθιώτιδας. Σκοτώθηκε και θάφτηκε στο Κρίκελλο (29/10/1942) τυλιγμένος στο αντάρτικο λάβαρο και ο τάφος του βρίσκεται ακόμη και σήμερα στο κοιμητήριο της Αγίας Παρασκευής. 41.

Πρώτοι των πρώτων οι εκτελεσμένοι δάσκαλοι της Καισαριανής. Πολιτικοί κρατούμενοι από χρόνια, ταλαιπωρημένοι στην Ακροναυπλία, στις φυλακές και στις εξορίες, την Πρωτομαγιά του 1944 με το αίμα τους έγραψαν χρυσή σελίδα στην ιστορία του Κλάδου και της πατρίδας μας. Με ψηλά το κεφάλι, με θάρρος, χαμόγελο και λεβεντιά στήθηκαν απέναντι στις κάνες των γερμανικών πολυβόλων. Ούτε τότε λύγισαν. Με τη στάση τους έδωσαν το τελευταίο μάθημα. Το μάθημα της αξιοπρέπειας και του αγώνα. Όταν παλεύεις για αξίες και ιδανικά μπορεί να νικήσεις το θάνατο και τη λήθη.

Σ’ αυτή τη μικρή εργασία εκείνοι οι δάσκαλοι γίνεται προσπάθεια να πάρουν πρόσωπο. Με όσα στοιχεία σώθηκαν μέσα στα δύσκολα μετεμφυλιακά χρόνια επιχειρούμε να φέρουμε ξανά στην επιφάνεια, να θυμηθούμε τους αγώνες αυτών των ανθρώπων. Φυσικά ο κατάλογος δεν είναι πλήρεις καθώς υπάρχουν δεκάδες ακόμα δάσκαλοι που εκτελέστηκαν πριν και μετά την Πρωτομαγιά του 1944. Ωστόσο η αρχή έγινε…..

Κοσμάς Δημήτρης

Ο Κοσμάς Δημήτρης, γεννήθηκε στο Μιχαλίτσι Ιωαννίνων το 1913. 42.

Ο πατέρας του ήταν χτίστης, που αγωνιζόταν καθημερινά στο μεροκάματο, για να ζήσει την πολύτεκνη οικογένειά του. Ο Δημήτρης ήταν το μικρότερο παιδί της οικογένειας, η οποία είχε αποκτήσει, δύο αγόρια και τρία κορίτσια. Από μικρό παιδί είχε ζήσει τη φτώχεια στο χωριό. Ήξερε, τι ζωή περνούσε ο κόσμος στο ορεινό και άγονο χωριό των Τζουμέρκων. Θυμόταν πάντα την καμπάνα του χωριού που κτυπούσε πένθιμα κάθε φορά που κάποιος συμπατριώτης του πέθαινε από τις κακουχίες και τη φτώχεια. Ήθελε να αλλάξει κάτι σε αυτόν τον τόπο.

Ο Δημήτρης Κοσμάς, ήταν ένα ταπεινό, σεμνό και πάντα γελαστό παιδί. Τελείωσε το Δημοτικό Σχολείο το 1925 στην Κρυόβρυση Ιωαννίνων κοντά στο θείο του, δάσκαλο Παπαβασίλη Κοσμά, ο οποίος είχε διακρίνει την εξυπνάδα του, την ευφυΐα του και για αυτό τον είχε πάντα υπό την προστασία του.

Στη συνέχεια πήγε στο Σχολαρχεία στο Συρράκο και παράλληλα, δούλευε σαν εργάτης, μαστορόπουλο, κουβαλούσε λάσπη για το μεροκάματο μαζί με μαστόρους. Αποφοίτησε από το Σχολαρχείο το 1926 και συνέχισε στο Πεντατάξιο Διδασκαλείο Ιωαννίνων για να γίνει δάσκαλος. Στο Διδασκαλείο Ιωαννίνων διάβασε για τις σοσιαλιστικές ιδέες και λίγο αργότερα, έγινε μέλος της Οργάνωσης Κομμουνιστικής Νεολαίας (ΟΚΝΕ) και αργότερα στο Κομμουνιστικό Κόμμα Ελλάδος.

Αποφοίτησε το 1931 και τον επόμενο χρόνο κατέβηκε στην Αθήνα αναζητώντας δουλειά ως δάσκαλος, όμως μάταια. Η Αστυνομία ήδη είχε αρχίσει να τον παρακολουθεί και δεν θα επέτρεπε να γίνει ο διορισμός του.

Αποφάσισε λοιπόν να γυρίσει πίσω να τελειώσει και το τότε Γυμνάσιο και να δώσει εξετάσεις στη Νομική Σχολή Αθηνών. Το 1934 στρατεύτηκε και το 1935, έπειτα από επιτυχείς εξετάσεις, γράφτηκε στην 6η τάξη του Γυμνασίου Αρρένων, στη Ζωσιμαία Σχολή. Ένα θεατρικό του έργο, το οποίο είχε υπογράψει με ψευδώνυμο, παίχτηκε εκείνα τα χρόνια στο Εργατικό Κέντρο Ιωαννίνων και είχε μεγάλη επιτυχία.

Στη Ζωσιμαία Σχολή διαπίστωσε ότι τους συμμαθητές του τους απασχολούσαν σοβαρά μαθητικά ζητήματα εκπαίδευσης, έτσι λοιπόν σε συνεννόηση με την Αχτιδική Επιτροπή Γιαννίνων, της ΟΚΝΕ, αποφασίστηκε τον Μάρτιο του 1936, να οργανωθεί απεργία, που διήρκεσε 7 ημέρες.

Έξι μόλις ημέρες μετά την δικτατορία της 4ης Αυγούστου, του Ιωάννη Μεταξά, στις 10 Αυγούστου 1936, τον συνέλαβε η Ασφάλεια και αφού τον βασάνισαν απάνθρωπα οδηγήθηκε στις φυλακές. Το φθινόπωρο του 1936, εξορίσθηκε στο νησί της Ανάφης και τον Ιούνιο του 1937, μεταφέρθηκε στις φυλακές της Ακροναυπλίας.

Το 1942, ο Κοσμάς Δημήτρης, μαζί με άλλους Ακροναυπλιώτες, μεταφέρθηκε από τους Ιταλούς καραμπινιέρους αρχικά στο στρατόπεδο κράτησης στην Λάρισα και στην συνέχεια, αμέσως μετά την συνθηκολόγηση της Ιταλίας στις 8 Σεπτεμβρίου 1943, στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Δεν έκανε ποτέ δήλωση μετανοίας. Όταν κάποτε ο πατέρας του, ύστερα από πιέσεις της Μεταξικής δικτατορίας, του έγραφε να υπογράψει δήλωση μετανοίας, για να βγει από το κάτεργο της Ακροναυπλίας, η απάντησή του ήταν, «τις ιδέες μου δεν τις προδίδω, ούτε και το λαό μου», ενώ έκλεινε το γράμμα του με το αρχαίο ρητό «Κάλλιον εντάφιον, η τιμή. Ναι. Κάλλιον εντάφιον η τιμή».

Οι επιστολές του προς την οικογένεια του από τις φυλακές, μαρτυρούν το ήθος και τις αξίες του δάσκαλου από το Μιχαλίτσι. Απευθυνόταν πάντα με σεβασμό στην οικογένεια του. Το κάθε γράμμα του, ξεκινούσε με την πρόταση «Σεβαστοί μου γονείς….»

Στις 12 Ιουλίου του 1941, από την Ακροναυπλία θα γράψει:

«…η ζωή μας από κάθε άποψη είναι μαρτυρική. Τρώμε 60 δράμια ψωμί την ημέρα… Οι ντομάτες και οι πατάτες τα μόνα πράγματα που βρίσκουμε για την ώρα έχουν 20 δραχμές η οκά. Ζούμε,είναι ένα λόγος μοναχά….

Σε άλλη επιστολή παρακαλεί τους γονείς του και τα αδέλφια του να μην στεναχωριούνται… «για τους τοίχους της φυλακής που τον κρατούν σκλάβο: «….Ας είναι… Όλα θα περάσουν. Αν ζήσω και βγω από εδώ καλά, δεν θα ζήσω, τι να γίνει; Ο καθένας μας μια ζωή χρωστάει. Άλλοι την δίνουν σήμερα, άλλοι θα την δώσουν αύριο».

Όταν εκτελέστηκε στην Καισαριανή, ήταν 31 χρονών. H προτομή στην πλατεία του χωριού Mιχαλίτσι στα Τζουμέρκα και ένας δρόμος στα Γιάννενα, αποτελούν «μνημόσυνο» στο δάσκαλο Δημήτρη Κοσμά. 42.

Γράμμα του Δ. Κοσμά από την Ακροναυπλία 12/1/1942

Γιώργος Κρόκος

Ο Γιώργος Κρόκος γεννήθηκε το 1905 (ή 1906) στο χωριό Στελί της Ικαρίας. Ήταν παιδί μιας πολύτεκνης οικογένειας αλλά από τα 16 παιδιά που γέννησε η μητέρα του, επέζησαν τα δέκα. Τελείωσε το Γυμνάσιο στην Ικαρία και στη συνέχεια πήγε στη Μυτιλήνη όπου σπούδασε στο Διδασκαλείο. Το 1929 ήρθε ο πρώτος, αλλά τελευταίος, διορισμός στο σχολείο του χωριού Ρουσίλβο, χωριό της σλαβομακεδονικής μειονότητας, που μετονομάστηκε από το ελληνικό κράτος σε Ξανθόγεια. Εκεί βρήκε «τα πρώτα εμπόδια» όπως αναφέρει ο ανιψιός του Σταμάτης Κρόκος, καθώς «ανέλαβε και την υπεράσπιση των χωρικών γιατί τους εκμεταλλεύονταν άγρια». 43.

Οι διώξεις ξεκίνησαν πολύ νωρίς καθώς ο Κρόκος έχει προσχωρήσει στον αρχειομαρξισμό καθώς αναφέρεται από την Πάλη των Τάξεων ως μέλος της οργάνωσης.

Στις 12 Σεπτεμβρίου του 1932, περίπου τρία χρόνια μετά την άφιξή του στο Ρουσίλβο, ο Γιώργος Κρόκος γράφει στη μητέρα του στην Ικαρία: 27-4-1933 Ξανθόγεια

«Σεβαστή μου μητέρα, σας φιλώ.

Προχθές πέρασα από συμβούλιο κατηγορούμενος για πολλά πραγματάκια. Είχαν συσσωρεύσει πολλές ψεύτικες κατηγορίες. Σ αυτές προστέθηκε και ένα έγγραφο της Αυτού Αστυνομίας για όσα συνέβησαν αυτό το καλοκαίρι παραγεμισμένο με πολλές χωροφυλακίστικες εξυπνάδες. Το συμβούλιο με απήλλαξε λόγω αμφιβολιών και της επί τριετίαν επιμελούς εργασίας μου..».

Είκοσι μέρες περίπου αργότερα, στις 5 Οκτωβρίου 1932, ξαναγράφει στη μητέρα του για να την ενημερώσει πως άρχισαν πλέον και οι δικαστικές διώξεις και αναπτύσσει τις ηθικές αρχές πάνω στις οποίες στηρίζει την πολιτική του δράση:

«Τώρα πάλι πηγαίνω για άλλες δίκες. Λύσσαξαν οι εχθροί μου όταν είδαν πως η διοικητική ανάκριση δεν τους ικανοποίησε. Τώρα πήραν το δικαστικό δρόμο. Δε με μέλει καθόλου όμως γιατί διώκομαι από τα πιο σάπια κορμιά που τα καταριούνται οι κάτοικοι όλης της περιοχής. Στηρίζουν τη ζωή και τη δύναμή τους στην ύπαρξη των κρατικών οργάνων, όπως άλλωστε γίνεται παντού με τους τέτοιους.

Επίσης δε με μέλλει καθόλου γιατί ωφέλησα μα κανένα δεν ζήμιωσα. Στο διωγμό δε με βαρύνει κανένα κακό. Μπορεί κανείς να υπολογίσει την υλική ζημιά μονάχα με το να χάσω την εργασία μου μα και αυτή η σκέψη ας μη σας λυπήσει. Δεν ζήσαμε ποτέ από υπαλληλήκια ούτε και τώρα. Η ζωή μου τότε είναι καλή όταν είμεθα ελεύθεροι στο μυαλό μας, έστω και σε μικρό βαθμό και άμα περιβαλλόμαστε από ζωντανούς. Τώρα αυτά και τα δυο, δεν μπορούν να γίνουν. Δεν μπορούμε λοιπόν με κανένα τρόπο να δούμε την όμορφη ζωή, όχι υπάλληλοι για να γίνουμε μα αρχοντάδες. Μη νομίζετε ότι οι σκέψεις μου είναι τρελές επειδή δεν κοιτάζω το συμφέρον το ατομικό. Είναι χιλιάδες εκείνοι που σκέφτονται έτσι. 27-4-1933 Ξανθόγεια

Γρήγορα θα σκεφτούν όλοι έτσι γιατί δεν μπορούν να κάνουν αλλιώς.»

Από τα τέλη του 1932 ξεκινά και ο περιορισμός των πολιτικών ελευθεριών του μαζί με το οριστικό τέλος της διδασκαλικής του καριέρας, καθώς πλέον οι διώκτες του καταφέρνουν να τον προφυλακίσουν. Η επόμενη επιστολή προς τη μητέρα του στέλνεται στις 16 Νοεμβρίου του 1932 από τις Επανορθωτικές Φυλακές Εδέσσης:

«Σεβαστή μου μητέρα σε φιλώ. Με στοιχεία της Αυτού Αστυνομίας και μερικών από εδώ μου υπεβλήθη μήνυσις για προπαγάνδα. Εκλήθην για ανάκριση και με προφυλάκισαν στις 10 Νοεμβρίου.

Θέλω και πρέπει να μείνεις ατάραχη πρώτα γιατί η φυλάκισή μου δεν έγινε επειδή με βαρύνει κάποια αισχρή πράξη, δεύτερο γιατί εγώ δεν υποφέρω γιατί περνώ την ίδια ζωή που περνούσα και έξω και τρίτο γιατί είσαι συνηθισμένη πια στις μεγάλες λύπες. Ακόμη ξέρω πως είσαι λογική και δίκαιη στο μοίρασμα της αγάπης σου στα παιδιά σου. Γι’ αυτό ελπίζω πως θα έχω το μερίδιο από αυτή την αγάπη σου παρόλο που σε πίκρανα και θα το έχω όταν ακούω πως δεν στεναχωριέσαι.

Σε φιλώ αγαπητή μου μητέρα

Σε φιλώ ο γιός σου Γιώργος.»

Ακολουθεί η δίκη του Γιώργου Κρόκου στο Τριμελές Πλημμελειοδικείο Εδέσσης. Κατηγορούμενος μαζί του, για «κομμουνιστική προπαγάνδα μεταξύ των χωρικών», είναι και ο τηλεγραφικός υπάλληλος Αρνίσσης, Σ. Σκουλαρίκος. Η ανταπόκριση της εφ. Πάλης των Τάξεων (27 Απριλίου 1933) από την Έδεσσα γράφει:

«Στις 19 Απρίλη μέσα σε αφάνταστη τρομοκρατία έγινε η δίκη των συντρόφων μας Γεωρ. Κρόκου, δάσκαλου και του Σ. Σκουλαρίκου τηλεγραφητή, κατηγορουμένων ότι έκαναν κομμουνιστική προπαγάνδα. Ο σ. Κρόκος απολογήθηκε θαρραλέα υπερασπίζοντας τον κομμουνισμό, πράγμα που έκανε τους δικαστές να λυσσάξουν σε τέτοιο βαθμό που δεν άφησαν το δικηγόρο της υπεράσπισης ούτε ερωτήσεις να κάνει στους διάφορους χαφιέδες μάρτυρες κατηγορίας που αναγκάστηκε να παραιτηθεί. Ύστερα από την επαναστατική αυτή απολογία του σ. Κρόκου οι αστοί δικαστές τον καταδίκασαν σε 5 χρόνια φυλακή και δυο χρόνια εξορία. Το σ. Σκουλαρίκο που δεν παρουσιάστηκε τον δίκασαν σε 4 χρόνια φυλακή και 2 εξορία. Ως τόπος εξορίας ορίσθηκε η νήσος Αγ. Ευστράτιος».

Από το ίδιο δημοσίευμα μαθαίνουμε ότι ο Γ. Κρόκος πριν λίγο καιρό είχε καταδικαστεί σε άλλα δυο χρόνια φυλακή και ένα χρόνο εξορία γιατί «τσάκισε στο ξύλο κάποιο χαφιέ» στα Ξανθόγεια. Έτσι το σύνολο των ποινών του εκείνη τη στιγμή ανέρχεται σε 7 χρόνια φυλακή και 3 χρόνια εξορία!

Οι καταδικασθέντες της Έδεσσας μεταφέρθηκαν στις φυλακές του Επταπυργίου για να εκτίσουν την ποινή τους. Στις φυλακές συγκρούστηκαν με τα μέλη του ΚΚΕ. Μετά από αυτό οι υπόλοιποι κρατούμενοι αρχειομαρξιστές αποχώρησαν από την κολεκτίβα. (Επιστολή τους δημοσιεύεται στην Πάλη των Τάξεων, 12 Αυγούστου 1933).

Στις 11 Οκτωβρίου 1933, ύστερα από τρεις αναβολές, έγινε η δίκη του Γ. Κρόκου σε δεύτερο βαθμό στο Εφετείο της Θεσσαλονίκης. Οι αρχές επιστράτευσαν αυτή τη φορά, σύμφωνα με ρεπορτάζ της αρχειομαρξιστικής εφημερίδας, ένα ολόκληρο στρατό από μάρτυρες κατηγορίας που περιλάμβανε τρεις προέδρους κοινοτήτων, τρεις αγροφύλακες και άλλους άγνωστους χαφιέδες. Όλοι αυτοί υποστήριξαν πως ο Γ. Κρόκος υποστήριζε την αυτονομία των σλαβομακεδόνων «για να ζήσουν ίσοι και αγαπημένοι όπως στη Ρωσία».

«Ο σ. μας, γράφει η εφημερίδα, απολογήθηκε ταξικά και θαρραλέα, λέγοντας πως σαν κομμουνιστής Αρχειομαρξιστής δεν μπορούσε να βάλει το μισθό του πάνω από τη συνείδησή του και ξεσκέπασε την σκηνοθεσία και τα γελοία επιχειρήματα των μαρτύρων της κατηγορίας».

Τελικά το Εφετείο μείωσε την ποινή φυλάκισης στα δυόμιση χρόνια αλλά η εξορία παρέμεινε στα δύο. Μια ακόμα επιστολή του Γ. Κρόκου προς τη μητέρα του, σταλμένη αυτή τη φορά από τις φυλακές Επταπυργίου στις 10 Νοεμβρίου 1934:

«Σεβαστή μου μητέρα σε φιλώ, ο γιός σου.

Όπως εσείς, υποφέρει όλος ο κόσμος της δουλειάς και οι περισσότεροι άρχισαν να διακρίνουν πως το φάρμακο είναι ένα: η επανάσταση για όλους που θα γκρεμίσει το καθεστώς της εκμετάλλευσης και θα καταργήσει κάθε δυστυχία και καταπίεση. Σκοπός των εκμεταλλευτών είναι να μας εξοντώσουν, γι’ αυτό σε μας ο σκοπός πρέπει να είναι ένας, πιότερη πίστη στο δίκαιο αγώνα μας.

Σου τα γράφω αυτά γιατί πολλοί καθυστερημένοι θα σου λένε πως φταίμε εμείς. Μην τους ακούς αυτούς γιατί αυτοί οι καημένοι βρίσκονται σε τέτοια κακομοιριά που δεν μπορούν να νοιώσουν την αιτία της δυστυχίας, όχι μόνο της δικής μας μα ούτε της δικής τους που είναι η ίδια. Μοιάζουν με το γυμνό που όταν κρυώνει, βλαστημά τον αέρα…».

Ο Γ. Κρόκος ακολούθησε μια βασανιστική πορεία σε τόπους εκτόπισης και φυλακές. Το 1936 εξορίστηκε στον Άγιο Ευστράτιο, απ’ όπου όμως κατάφερε να δραπετεύσει. Στη διάρκεια της σύντομης ελευθερίας του ζούσε στην Αθήνα και πρέπει να δούλευε ως οικοδόμος. Ο ανιψιός του Απόστολος Στένος, μικρό παιδί τότε, θυμάται για τον θείο του:

«Το 1938 με έπαιρνε κάθε μέρα, με πήγαινε στα Μουσεία και μου έκανε μάθημα. Μου έκανε εντύπωση όπως όταν συναντούσαμε κανένα αστυφύλακα, άλλαζε κατεύθυνση.»

Η σύντομη ελευθερία του τελειώνει το 1938. Συλλαμβάνεται εκ νέου από την Ασφάλεια και αυτή τη φορά μεταφέρεται στην Ακροναυπλία. Σχεδόν ταυτόχρονα με τον Παντελή Πουλιόπουλο.

Δεν είναι γνωστό ποια στάση κράτησε στη διάσπαση της αρχειομαρξιστικής οργάνωσης το 1934, πάντως δεν ακολούθησε την οργάνωση του Δ. Γιωτόπουλου. Προσχώρησε στον τροτσκισμό. Όταν μεταφέρεται στην Ακροναυπλία φαίνεται πως ανήκει στην ΕΟΚΔΕ του Π. Πουλιόπουλου από την οποία όμως αποχωρεί για να συμπαραταχθεί με την ΚΔΕΕ στην οποία ηγείται ο Α. Στίνας.

Στην Ακροναυπλία συμμετέχει ενεργά στις συζητήσεις που διεξάγονται ανάμεσα στην ΕΟΚΔΕ (Ενιαία Οργάνωση Κομμουνιστών Διεθνιστών Ελλάδας) με επικεφαλής τον Παντελή Πουλιόπουλο και την ΚΔΕΕ (Κομμουνιστική Διεθνιστική Ένωση Ελλάδας) με ηγέτη τον Άγη Στίνα με στόχο την ενοποίησή τους.

Η λεγόμενη «ενοποιητική συζήτηση» ανάμεσα στις δυο τροτσκιστικές οργανώσεις κράτησε σχεδόν δύο χρόνια και καταγράφηκε σε χειρόγραφα δελτία, τα οποία, μαζί με τα εσωτερικά δελτία της ΕΟΚΔΕ, συναπαρτίζουν το υλικό που έχει κωδικοποιηθεί ως τα Τετράδια της Ακροναυπλίας και σήμερα βρίσκεται στο ΕΛΙΑ (Ελληνικό Λογοτεχνικό και Ιστορικό Αρχείο).

Ο Γιώργος Σάμιος, στη διδακτορική διατριβή του εντοπίζει ένα άρθρο του Γ. Κρόκου που δημοσιεύτηκε στο 7ο Δελτίο συζήτησης του Αύγουστου 1940. Το άρθρο έχει δυο υποενότητες με τίτλους «Ο διαχωρισμός των κοινωνικών μετώπων και «Το νέο κόμμα και τα καθήκοντά μας» και εκτείνεται σε 13 σελίδες.

Σε αυτό ο Γ. Κρόκος ανάμεσα σε άλλα υποστηρίζει το σύνθημα «για την αυτοδιάθεση της μακεδονικής εθνότητας», ενώ στο ζήτημα του ντεφαιτισμού αν και τάσσεται υπέρ των απόψεων του Στίνα, ο Γ. Σάμιος επισημαίνει μια διαφοροποίηση. «Παραδόξως, στην κατακλείδα του, ο Κρόκος δεδομένης και της ανάλυσης στην οποία προβαίνει και σε απόσταση από την αντίστοιχη θέση του αρχηγού της οργάνωσης στην οποία ανήκει, παρουσιάζει τελικά με τον τρόπο του, αν και με πολλές επιφυλάξεις, υπέρ της υπεράσπισης του εργατικού κράτους που χαρακτηρίζει καθήκον των αγωνιστών όλου του κόσμου».

Οι κρατούμενοι της Ακροναυπλίας το 1942 μεταφέρονται στο μεταγωγών Πειραιά προκειμένου να σταλούν σε τόπους εξορίας. Ο Γ. Κρόκος προορίζεται για στη Σίκινο. Από τον Πειραιά στέλνει ένα ακόμα γράμμα στους δικούς, με πιθανό αποδέκτη, αυτή τη φορά, την αδελφή του Άννα:

«Πειραιάς, 16/3/1942

Προχθές μεταφερθήκαμε αρκετοί στο τμήμα Μεταγωγών και μας προορίζουν για τα Κυκλαδίτικα. Εμένα για τη Σίκινο. Είναι τρομερή η κατάσταση σε όλη τη πόλη αλλά εδώ στα κρατητήρια πολύ φοβερότερη. Συνωστισμός και καθημερινοί θάνατοι. Τον προηγούμενο μήνα πέθαναν 23 σε 28 μέρες σε αυτό το τμήμα. Αν συμβεί αυτές τις μέρες να έρθει κανένας συγγενής εδώ, να του πείτε να με επισκεφτεί, αν προλάβει.»

Αντί όμως για τη Σίκινο, καθώς το στρατόπεδο δεν ήταν ακόμα έτοιμο, εξορίζεται στην Εύβοια.

Εκεί μεταφέρθηκαν τον Ιούλιο του 1942 περίπου 70 κρατούμενοι και μοιράστηκαν σε διάφορα τμήματα χωροφυλακής. Μέσα Οκτώβρη του 1942 ο Στίνας με τον Βουρζούκη κατάφεραν να δραπετεύσουν αλλά ο Κρόκος με τον Μακρή δεν ακολούθησαν. Αυτούς που έμειναν τους μετέφεραν στη Λάρισα και στη συνέχεια στο Χαϊδάρι. Και από το Χαϊδάρι το πρωί της Πρωτομαγιάς του 1944 τους μετέφεραν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής όπου τους εκτέλεσαν.

Το τελευταίο χειρόγραφο του Γ. Κρόκου που έφτασε σε μας είναι ένα μικρό σημείωμα που πέταξε στο δρόμο καθώς τα στρατιωτικά αυτοκίνητα των γερμανών τους οδηγούσαν στον τόπο της εκτέλεσης. Δέκα λέξεις όλες κι όλες:

«Να σταλή: Άνναν Κ. Πλακίδη, Κάμπος Ικαρίας. Γιώργης Κρόκος, Σας φιλώ όλους. Απ’ τον τόπο της εκτέλεσης. 1-5-1944 πρωί».

Δέκα λέξεις όλες κι όλες, λιτές και συγκλονιστικές. Δέκα λέξεις που συμπυκνώνουν μια ολόκληρη ζωή. Μια ζωή αφιερωμένη στη γνώση, στην πίστη στις ιδέες, στην αξιοπρέπεια μέχρι το τέλος. Ένα όνομα ανάμεσα στα διακόσια, που παραμένει ζωντανό στη μνήμη ως σύμβολο αντίστασης και θυσίας.

Μύρων Παπαδόπουλος.

Ο Μύρωνας Παπαδόπουλος γεννήθηκε το 1905 στην Αργυρούπολη του Πόντου. 44.

Ήταν κάτοικος Μεσιανού Κιλκίς. Υπηρετούσε στο Δημοτικό Σχολείο Μακρυνίτσας Μαγνησίας από το οποίο απολύθηκε τον Ιούλιο του 1935 «δι’ υπηρεσιακήν ανικανότητα» στο πλαίσιο της «εκκαθάρισης» των εκπαιδευτικών που διενεργήθηκε μετά το αποτυχημένο βενιζελικό κίνημα της 1ης Μαρτίου του ίδιου έτους.

Επέστρεψε στο χωριό του και δούλεψε ως αγρότης. Ανέπτυξε σπουδαία δράση ως συνεταιριστής.

Στέλεχος του ΚΚΕ. Υποψήφιος βουλευτής Κιλκίς με το Παλαϊκό Μέτωπο στις εκλογές του 1936.

Στη συνέχεια, μετά την επιβολή του μεταξικού καθεστώτος, συνελήφθη. Η διαδρομή του εξορία στον Άϊ Στράτη. Αρνήθηκε να υπογράψει δήλωση μετάνοιας.

Τον μετέφεραν στην Ακροναυπλία. Εκεί βοηθούσε στα μαθήματα και δίδασκε στους κρατούμενους Μαθηματικά.

Οι Ιταλοί τον μετέφεραν στο στρατόπεδο Λαρίσης και από εκεί στο στρατόπεδο Χαϊδαρίου.

Ο Βασίλης Ρώτας μετά την εκτέλεσή του τού αφιέρωσε το ποίημα:

Μύρων Παπαδόπουλος

Ο Μύρων Παπαδόπουλος, Θρακιώτης-Μακεδόνας

δασκάλεψε γενιές παιδιά και γέρασε στην έδρα

βγήκε μπροστά στον τύραννο διδαχός κι αντρειωμένος

σηκώνει το κεφάλι του το καταχιονισμένο

ήρεμος σα βουνοκορφή που ‘χει ουρανό μεγάλον

και βλέπει πρώτη κι ύστερη το γύρισμα του κόσμου

ηλιοβάσίλεμα ήρεμο και το χαμόγελό του

καθώς ορθός αντίκρυσε τ’ άρματα του θανάτου

κι άκουσε και το πρόσταγμα που ρίξαν και γκρεμίσαν

το χιονισμένο ψήλος του και το χαμόγελό του.

Πόλκος Ευάγγελος.

Γεννήθηκε το 1907 στη Ραχούλα Καρδίτσας. Παιδί φτωχών αγροτών μεγάλωσε και σπούδασε με στερήσεις. 45.

Τελείωσε το γυμνάσιο Καρδίτσας και το 1925 γράφτηκε στο Διδασκαλείο Αλεξανδρούπολης απ’ όπου πήρε το πτυχίο του δάσκαλου δύο χρόνια μετά.

Για να συντομεύσει τη θητεία του στο στρατό κατατάχτηκε στη χωροφυλακή και παράλληλα γράφτηκε στην Νομική Σχολή. Το 1930 παραιτήθηκε από τη χωροφυλακή και διορίστηκε δάσκαλος στη Δράμα. Εκεί παντρεύτηκε τη δασκάλα Δέσποινα Ταϊπιάδου και το 1935 απέκτησε το μοναδικό τους παιδί τη Ρηνούλα.

Να σημειωθεί ότι ο αδερφός του, Αθανάσιος, έφεδρος Ανθυπολοχαγός, έπεσε υπέρ πατρίδας στον πόλεμο του 1940. Ο Β. Πόλκος πρωτοστάτησε στους κοινωνικούς αγώνες της εποχής του, οι οποίοι τον οδήγησαν στο ΚΚΕ. Η δικτατορία Μεταξά τον βρήκε να υπηρετεί ως δάσκαλος στο Συκούριο Λάρισας. Στο μεταξύ είχε αναπτύξει τη «ανατρεπτική δράση» ικανή να τον… οδηγήσει στις φυλακές της Λάρισας. Ήταν μέλος της Ε.Ε της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδας.

Στις 21 Μάη 1936 στο Διδασκαλικό Βήμα δημοσιεύεται γράμμα του Βαγγέλη Πόλκου με το οποίο διαμαρτύρεται για τη σύλληψή του και την εξορία του στον Άγιο Ευστράτιο. Το γράμμα είναι σημαντικό τεκμήριο γιατί αποδεικνύει πώς τοπικοί παράγοντες και πολιτευτές μπορούσαν να τυλίξουν σε μια κόλλα χαρτί τους δασκάλους και να τους εξοντώσουν. Από τον Άγιο Ευστράτιο μεταφέρεται στην Ακροναυπλία. Εκεί διδάσκει τους κρατούμενους Φυσική.

Το 1941 οι Ιταλοί τον οδήγησαν μαζί με άλλους πατριώτες στις φυλακές Τρικάλων και από εκεί το 1942 τον μεταφέρουν στο στρατόπεδο συγκεντρώσεως στο Χαϊδάρι.

Στο δρόμο προς τον τόπο του μαρτυρίου του στην Καισαριανή, την ύστατη στιγμή, σκέφτηκε την οικογένεια του. Το τελευταίο του σημείωμα πίσω από τη φωτογραφία της κόρης του που βρέθηκε στο σακάκι του έγραφε:

«Η κόρη μου η Ρήνα να γίνει δασκάλα.

Φιλώ τη γυναίκα μου, την κόρη μου, τη μάνα και τ’ αδέλφια μου».

Βαγγέλης Πόλκος Δάσκαλος από τη Ραχούλα Καρδίτσας 1.5.1944.

Τάσος Τσαλίκης

Ο Τάσος Τσαλίκης γεννήθηκε στην Αργαλαστή το 1911 τη χρονιά που ξεσπούσαν στο Βόλο τα «Αθεϊκά» και ο Κώστας Βάρναλης υπηρετούσε ως σχολάρχης «του εν Αργαλαστή Ελληνικού σχολείου». 46. Ήταν το πρώτο από τα έξη παιδιά της οικογένειας του Γιάννη και Ζωής Τσαλίκη. Ο πατέρας του δούλευε ως κτίστης και καλλιεργούσε τα λιγοστά χωράφια της οικογένειας για να θρέψει τα παιδιά του.

Ο Τσαλίκης τελείωσε το Ελληνικό σχολείο και συνέχισε σπουδές στο Γυμνάσιο του Βόλου. Τις διδασκαλικές του σπουδές έκανε στο Τριτάξιο Διδασκαλείο της Λαμίας όπου εγγράφηκε το 1928 και αποφοίτησε το 1931.

Εκεί ήρθε σε επαφή με τις σοσιαλιστικές και μαρξιστικές ιδέες και με τις ιδεολογικές και παιδαγωγικές κληρονομιές και κατακτήσεις του «Παιδαγωγικού Ομίλου». Την ίδια εποχή (1929) εμφανίζεται και η «Αριστερή Παράταξη» των δασκάλων που εξελίσσεται σε μια δυναμική παράταξη με μεγάλη επιρροή στους κόλπους της Δ.Ο.Ε.

Από τα χρόνια του Διδασκαλείου ο Τσαλίκης οργανώθηκε στην ΟΚΝΕ και ανέπτυξε δράση οργανώνοντας μαθητικά συσσίτια και άλλες εκδηλώσεις. Η δράση του και οι ιδεολογικές του απόψεις μάλιστα ανάγκασαν τον Σύλλογο των καθηγητών να ασχοληθεί ιδιαίτερα με την περίπτωσή του σε σχετικές συνεδριάσεις, αλλά και να μπει στο στόχαστρο των διωκτικών αρχών.

Στα Πρακτικά της συνεδρίασης (22/5/1931) του Συλλόγου Καθηγητών του Διδασκαλείου καταγράφεται : «Δια τον μαθητήν Τσαλίκην Αναστ. ο κ. Πρόεδρος [Μ. Παπαμαύρος] γνωρίζει εις τον Σύλλογον ότι εδόθη αφορμή και έγιναν προανακρίσεις εκ των οποίων διαφαίνεται ότι ο μαθητής επιπολαίως κατέχων ζητήματα κοινωνικά εκφέρει γνώμας επ’ αυτών∙ ο κ. Πατρινός, καθηγητής επί των Θρησκευτικών και η δεσποινίς Γουριώτου, επιβεβαίωσαν μερικάς του γνώμας επί θρησκευτικών ζητημάτων περί πατρίδος, περί της οικογενείας. Ο Σύλλογος ευρίσκων σοβαρόν το ζήτημα τούτο αναθέτει εις τους κ. Πανταζήν και Καραγιαννόπουλον όπως ενεργήσουν επ’ αυτών ευρείαν ανάκρισιν και υποβάλουν το πόρισμά των».

Ο συσπουδαστής του Λευτέρης Κορέλης θυμάται:

«Στο Διδασκαλείο, υπήρχε όπως έμαθα, κομμουνιστική Οργάνωση. Γραμματέας, φαίνεται να ήταν, κάποιος σπουδαστής της τελευταίας τάξης ο Τάσος Τσαλίκης. Ωραίος νέος, ψηλός ευκίνητος και φοβερά δραστήριος. Άριστος βέβαια σε ήθος και στις σπουδές του, εκλέχτηκε πρόεδρος της Σχολικής μας Κοινότητας. Χάρη σ’ αυτόν, λειτούργησε, για λίγο, μαθητικό συσσίτιο και έγιναν και μερικές ψυχαγωγικές εκδηλώσεις…».

Η φήμη του Τσαλίκη εξαπλώθηκε σ’ όλη την πόλη και θεωρήθηκε επικίνδυνος, αφού ο καθηγητής της Ιερατικής Σχολής Λάμπος και ο Διευθυντής της ανέφεραν σχετικά στο Φρουραρχείο, το οποίο με τη σειρά του γνωστοποίησε στο Διδασκαλείο ότι ορισμένοι μαθητές είναι κομμουνιστές και ζήτησε την τιμωρία τους, πράγμα που όπως προκύπτει δεν έγινε. Είναι η εποχή του «Ιδιώνυμου» και των διώξεων, ειδικά των δημοσίων υπαλλήλων.

Μετά την αποφοίτησή του εργάστηκε πρώτα στα «Ηνωμένα Εκπαιδευτήρια» στο Βόλο, έπειτα στο χωριό Μπιρ (σημερινή Καλλιθέα λίγο έξω από το κεφαλοχώρι της Αργαλαστής) και έπειτα στο Δημοτικό σχολείο Αργαλαστής. Δεν υπάρχουν στοιχεία ή μαρτυρίες για την πολιτική ή συνδικαλιστική του oργάνωση και δράση ως δάσκαλος, ωστόσο, την εποχή που ξαναγύρισε στο χωριό, υπήρχαν οργανωμένες ομάδες κομμουνιστών με παράνομη δράση.

Το 1936 με υπόδειξη της Επιτροπής Εθνικής Ασφαλείας που λειτουργούσε και στην Αργαλαστή συνελήφθη, αν και η πολιτική του ταυτότητα δεν ήθελε ιδιαίτερες υποδείξεις. Εκτός τη δράση του στο Διδασκαλείο, άρθρα του με εκπαιδευτικό-κοινωνικό περιεχόμενο δημοσίευε η βολιώτικη εφημερίδα «Λαϊκή Φωνή».

Ο Τσαλίκης εξορίστηκε αρχικά στον Αη Στράτη και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στις φυλακές της Ακροναυπλίας, Εκεί, θα μείνει στον 2ο θάλαμο των «διανοουμένων» και θα γνωριστεί με τον Δημήτρη Γληνό. Στις μορφωτικές δραστηριότητες των κρατουμένων ο Τσαλίκης είχε αναλάβει τα μαθήματα των Ελληνικών.

Το 1940 λίγο πριν ξεσπάσει ο πόλεμος, τον επισκέφτηκε η μητέρα του με τη μεγαλύτερη αδελφή του και του ζήτησαν να υπογράψει δήλωση πράγμα που προφανώς αρνήθηκε.

Στην Ακροναυπλία ο Τσαλίκης έμεινε μέχρι τον Σεπτέμβρη του 1942. Τότε, οι Ιταλικές αρχές, άρχισαν τις μεταγωγές των κρατουμένων. Η πρώτη μεταγωγή 50 κρατουμένων έγινε στις 14/9/42. Απ’ αυτούς, οι 25, μεταξύ αυτών και ο Τσαλίκης , οδηγήθηκαν στο στρατόπεδο Τρικάλων και οι υπόλοιποι στο Στρατόπεδο συγκέντρωσης Λάρισας. Στο στρατόπεδο των Τρικάλων έμειναν μέχρι τον Μάιο του ’43 επειδή οι Ιταλοί, λόγω της αυξανόμενης απειλής των ανταρτών και της γειτνίασης της πόλης με τον Κόζιακα, έκλεισαν το στρατόπεδο και μετέφεραν τους κρατούμενους στη Λάρισα. Στο στρατόπεδο της Λάρισας ο Τσαλίκης έμεινε από τις 18 Μαΐου ’43 έως τον Αύγουστο ’43, οπότε και μεταφέρθηκε για το Χαϊδάρι.

Λίγες μέρες αφότου πήγε στη Λάρισα στις 5 Ιουνίου ’43 είδε να παίρνουν τους 106 συγκρατούμενούς του που εκτέλεσαν οι Ιταλοί στο Κούρνοβο, ως αντίποινα για την ανατίναξη αμαξοστοιχίας από τον ΕΛΑΣ. Σύμφωνα κάποια μαρτυρία, όσο καιρό ήταν έγκλειστος στη Λάρισα έγιναν κάποιες ενέργειες αποφυλάκισής του, αλλά ο ίδιος αρνήθηκε σε προνομιακή μεταχείριση απαντώντας «ή όλοι ή κανένας». Ακολούθησε τους συντρόφους του στον τοίχο του Σκοπευτηρίου της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944.

Εκτός από τον Τάσο, και η υπόλοιπη οικογένεια συμμετείχε ενεργά στο αντιστασιακό κίνημα και υπέφερε διώξεις, φυλακίσεις κ.λ.π. Ο μικρότερος αδερφός του Αποστόλης (ήταν υπολοχαγός στον Δ.Σ.Ε) πέθανε στην Τασκένδη, οι αδερφές του διώχθηκαν και φυλακίστηκαν.

Οι παλιοί μαθητές του που τον θυμούνταν με συγκίνηση και μιλούσαν με καλοσύνη για τον «πολύ καλό», «μορφωμένο», «πράο» και σεμνό δάσκαλό τους.

Ότι απομένει είναι το όνομα του Τάσου Τσαλίκη χαραγμένο πάνω στην πλάκα του μνημείου της Καισαριανής…

Κώστας Τσίρκας

Ο δάσκαλος Κώστας Τσίρκας γεννήθηκε το 1906 στα Πράμαντα της Ηπείρου. 47.

Το 1926 τελείωσε το Γυμνάσιο Ιωαννίνων και διορίστηκε δάσκαλος στο χωριό Ψέλτσκο (Κυψέλη) Καστοριάς. Το 1930 μετατέθηκε στη Θεσσαλονίκη, όπου παράλληλα με την εργασία του γράφτηκε και στη Νομική Σχολή.

Στέλεχος του ΚΚΕ, συνδικαλιστής, πρόεδρος του Συλλόγου των προοδευτικών δασκάλων «Αναγέννησις». Λίγο μετά που κηρύχτηκε η δικτατορία Μεταξά τέθηκε σε διαθεσιμότητα από το δικτατορικό καθεστώς. Δεν σταμάτησε να παλεύει για τα δημοκρατικά δικαιώματα κι έτσι συμμετείχε στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης, ενώ ήταν συντάκτης της εφημερίδας «Αντιδικτατορικό Μέτωπο».

Το Αντιδικτατορικό Μέτωπο είχε δημιουργηθεί το φθινόπωρο του 1937 με πρωτοβουλία της Κομματικής Οργάνωσης Θεσσαλονίκης του ΚΚΕ, που φυσικά βρισκόταν εκείνη την εποχή σε βαθιά παρανομία, και συμμετείχαν σ’ αυτό: ο δημόσιος υπάλληλος Κώστας Μπασιάκος, ως εκπρόσωπος του ΚΚΕ, ο γραμματέας του Αγροτικού Κόμματος Ελλάδος (ΑΚΕ) Κώστας Γαβριηλίδης, ο υπάλληλος της Τραπέζης της Ελλάδος Σακελλαρίδης ως εκπρόσωπος των συνδικαλιστικών οργανώσεων της Θεσσαλονίκης, οι πρώην υπουργοί του Ελευθέριου Βενιζέλου, Δημήτριος Δίγκας και Αλέξανδρος Ζάννας, ο βουλευτής και εκδότης της εφημερίδας «Ελληνικός Βορράς» Πέτρος Λεβαντής, ο πρώην βουλευτής Θεσσαλονίκης και Χαλκιδικής με το Κόμμα Φιλελευθέρων, Νικόλαος Τερζόγλου κ.ά.

Ιδιαίτερα σημαντική φαίνεται ότι ήταν η συμμετοχή στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης των εκπαιδευτικών της πόλης, καθώς για την υπόθεση αυτή είχαν συλληφθεί από την Ασφάλεια του Μανιαδάκη τις πρώτες μέρες του Ιουνίου 1938 ο σπουδαίος δημοτικιστής καθηγητής του 5ου Γυμνασίου Θεσσαλονίκης, Περικλής Καλοδίκης, ο καθηγητής στο Πρακτικό Λύκειο Βαγγέλης Λαδάς, ο επίσης καθηγητής στο Β’ Γυμνάσιο Εμμανουήλ Χρονάκης, η καθηγήτρια στη Γεωπονική Σχολή του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης Μαρία Λογοθέτη και οι δάσκαλοι: Κώστας Τσίρκας, δάσκαλος στο 11ο Δημοτικό Σχολείο, που ήταν επίσης καθοδηγητής της οργάνωσης δημοδιδασκάλων του ΚΚΕ Θεσσαλονίκης, Κώστας Κεφαλάς του 5ου Δημοτικού Σχολείου, Αναστάσιος Βασάτης (Δ’ Ισραηλιτικό Δημοτικό Σχολείο), Δημήτρης Χριστάρας (3ο Δημοτικό), Μιχάλης Μαρούσης (1ου Δημοτικό), Νίκος Δροσίνης (6ο Δημοτικό), Ανδρέας Θυμιογιάννης (4ο Δημοτικό), Χρήστος Τσουκαλάς (8ο Δημοτικό), Ζαχαρίας Φουντουλάκης (7ο Δημοτικό), Κυπριανός Αρναούτογλου (1ο Δημοτικό Νεάπολης), οι δάσκαλοι του Πειραματικού Δημοτικού Σχολείου Αλεξάνδρα Κεσανλή και Παπαθεοφάνους κ.ά.

Μεταξύ των κατηγορουμένων για συμμετοχή στο Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης ήταν και η σύζυγος του Κώστα Τσίρκα, επίσης δασκάλα στο Πρότυπο Παιδαγωγικό Σχολείο, Κατίνα Τσίρκα, που όμως δεν είχε συλληφθεί γιατί ήταν λεχώνα.

Πιάστηκε με προδοσία στις 6/5/1938, μαζί με άλλους 75 υπαλλήλους. Πάνω από μια βδομάδα τον βασάνιζαν στην Ειδική Ασφάλεια (φάλαγγα, βούρδουλα, κλοιο στο κεφάλι κλπ). Δεν λύγισε. «Εγώ βγάζω την εφημερίδα κι εγώ την κυκλοφορώ» ήταν η απάντησή του. Στο τέλος παρέλυσε και δεν μπορούσε να κινηθεί. Μετά από δύο μήνες τον μετέφεραν στην Ακροναυπλία.

Τον Σεπτέμβριο του 1942 ο Τσίρκας στάλθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στη Λάρισα και από εκεί στις 3 Σεπτεμβρίου 1943 στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου. Ο Κώστας Τσίρκας εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του 1944. Πριν τον πάρουν συγύρισε τα πράγματά του που ήταν μια κουβέρτα, ένα σακάκι, μολύβι, το βαλιτσάκι, το ρολόι του που έδειχνε 5.30 και τα άφησε για παραλαβή απ’ τους δικούς του.

Μέρες μετά την εκτέλεση, κατάφερε να φτάσει στην Αθήνα, η σύζυγός του, που ζούσε στην Θεσσαλονίκη. Η Κατίνα Τσίρκα αναζητούσε στοιχεία για τη τύχη του Κώστα, καθώς δεν είχαν ανακοινωθεί τα ονόματα των εκτελεσμένων. Πάντα υπήρχε η ελπίδα. Κυκλοφορούσαν φήμες ότι τους 100 τους εκτέλεσαν και τους άλλους 100 τους έστειλαν στη Γερμανία για καταναγκαστική εργασία. Ότι πολλοί δραπέτευσαν από τα φορτηγά που τους μετέφεραν στο Σκοπευτήριο και κρύβονταν σε διάφορα σπίτια. Η Κατίνα θυμόταν:

«η αγωνία όλων μας ήταν μεγάλη και ο πόνος αβάστακτος. Έπρεπε να μάθουμε τι ακριβώς έγινε. Θέλαμε όλοι μας να ξέρουμε, αν όντως σώθηκε κάποιος, που θα μπορούσε να μας πληροφορούσε κάτι θετικό».

Η Κατίνα είχε δώσει στον Κώστα την κουβέρτα με την οποία την σκέπαζαν οι γονείς της όταν ήταν μικρή. Ήθελε να έχει κάτι δικό της στη φυλακή. Ο Κώστας της είχε υποσχεθεί ότι θα την έχει πάντα μαζί του. Αυτή η κουβέρτα διέλυσε και τις τελευταίες ελπίδες που είχε:

«Κάποια μέρα πληροφορηθήκαμε ότι σε μια αποθήκη της Αρχιεπισκοπής Αθηνών στην οδό Φιλοθέης, υπήρχαν ρούχα εκτελεσμένων. Ψάχνοντας με προσοχή κι ευλάβεια όλα αυτά τα ιερά απομεινάρια, βρήκα την κουβέρτα. Μέσα στην κουβέρτα αυτή ήταν προσεκτικά τυλιγμένο το σακάκι του, που φορούσε πριν απ’ την εκτέλεση. Στη μέσα τσέπη του σακακιού ήταν με φροντίδα τοποθετημένα, το τελευταίο του γράμμα, το γεμάτο κουράγιο, αγάπη και στοργή, φωτογραφίες του παιδιού και δικές μου».

Το τελευταίο γράμμα του Κ. Τσίρκα έγραφε:

«Πρωτομαγιά. Γειά σας όλοι. Πάμε στη μάχη. Κώστας Τσίρκας» 42.

Τούρπας Παναγιώτης

Ο Τούρπας Παναγιώτης ήταν από το Διδυμότειχο. Ήταν Υπάλληλος στους σιδηροδρόμους. Κατάφερε με πολύ κόπο να σπουδάσει και να γίνει δάσκαλος. Στέλεχος του ΚΚΕ. Υποψήφιος βουλευτής Έβρου το 1935 με το Ενιαίον Μέτωπον Εργατών και Αγροτών (Ε.Μ.Ε.Α) και το 1936 με το Πανεργατικό Μέτωπο. Στις 20-8-1935 συνελήφθη και εκτοπίστηκε αρχικά στην Ανάφη. Από εκεί μεταφέρθηκε στην Ακροναυπλία. Εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του 1944 στην Καισαριανή. 48.

Κώστας Χυτήρης

Ο Κώστας Χυτήρης γεννήθηκε στους Κουραμάδες της Κέρκυρας το 1906. 49. Ήταν το τέταρτο παιδί του Σπύρου και της Διαμαντίνας Χυτήρη, που πάσχιζαν να θρέψουν και να προκόψουν την οικογένειά τους με αγροτικές δουλειές, κυρίως σε αμπέλια και κτήματα πλούσιων κτηματιών της περιοχής.

Στο χωριό του ο Κώστας Χυτήρης έμαθε τα πρώτα του γράμματα και ξεχώρισε για τη φιλομάθειά του. Τελείωσε τις γυμνασιακές σπουδές του στην πόλη της Κέρκυρας τη σχολική περίοδο 1922-1923, με βαθμό πάνυ καλώς, άριστα σχεδόν. Ήταν εσωτερικός οικότροφος σε ορφανοτροφείο της πόλης του νησιού, αφού από τριών ετών είχε μείνει ορφανός από πατέρα. Ξεπέρασε την πίκρα της πατρικής απώλειας και τα προβλήματα της φτώχειας, ρίχτηκε στον αγώνα της γνώσης, αντιμέτωπος με όλες τις δυσκολίες και αδικίες της ζωής και της κοινωνίας. Κι έγινε αυτό που από μικρός ονειρευόταν κι έβαλε σκοπό: δάσκαλος. Κατάφερε να περάσει σε Παιδαγωγική Σχολή, εξοπλίστηκε με τις αναγκαίες γνώσεις και ώριμος άντρας πια ρίχτηκε στη βιοπάλη, στον αγώνα της ζωής.

Στην Κέρκυρα ήλθε σε επαφή με τις ιδέες του σοσιαλισμού. Έγινε μέλος της ΟΚΝΕ και αργότερα του ΚΚΕ. Τελειώνοντας τις σπουδές του στρατεύθηκε. Λόγω μόρφωσης φοίτησε στη Σχολή Εφέδρων Αξιωματικών και πήρε το βαθμό του έφεδρου ανθυπολοχαγού. Υποβιβάστηκε όμως, λόγω των πολιτικών φρονημάτων του, σε απλό στρατιώτη.

Μόλις 23 χρονών ήταν το 1929, όταν, δάσκαλος πια στην Ξάνθη, η προσωπικότητά του, η ενεργητικότητά του, οι απόψεις του θα πείσουν τους δασκάλους της ακριτικής περιοχής να τον αναδείξουν συνδικαλιστικό τους εκπρόσωπο. Σε τόσο νεαρή ηλικία ήταν αντιπρόσωπος των δασκάλων της Ξάνθης στη 12η Γενική Συνέλευση της Διδασκαλικής Ομοσπονδίας Ελλάδος. Εκεί για πρώτη φορά έκανε την εμφάνισή της η Αριστερή Παράταξη των δασκάλων μέσα σε πανδαιμόνιο και αποχώρηση των δεξιών αντιπροσώπων. Ήρεμα ο Νίκος Πλουμπίδης παρουσίασε τις αρχές και το πρόγραμμα της Αριστερής Παράταξης. Αμέσως μετά μίλησε Κ. Χυτήρης επιχειρηματολογώντας εναντίον κυβερνητικού νομοσχεδίου που έθετε όρια πνευματικών αναγκών και δικαιωμάτων ανάμεσα στις κοινωνικές τάξεις. Στο βήμα ακολούθησαν ο Βαγγέλης Πόλκος, Κώστας Τσίρκας, Κώστας Βούλγαρης όλοι τους εκπρόσωποι της Αριστερής Παράταξης.

Στην 15η Γενική Συνέλευση της ΔΟΕ (1932)-ο Πλουμπίδης είχε απολυθεί το 1931 – ανέλαβε πρώτος να παρουσιάσει τις προτάσεις και τις διαφωνίες της Αριστερής Παράταξης στα μέτρα της τότε κυβέρνησης Βενιζέλου. Στο τέλος της Γ.Σ τη Αριστερή Παράταξη ‘έκανε την εξής δήλωση:

«Η Αριστερή Παράταξη δηλώνει ότι δεν έχει καμία σχέση με κανένα κόμμα, ούτε είναι αναρχική. Πιστεύει μόνο ότι τα επαγγελματικά συμφέροντα των υπαλλήλων δεν εξυπηρετούνται με την τακτική της υποταγής, της φιλολογίας των υπομνημάτων, της οσφυοκαμψίας μπροστά στους κρατούντες και του λιβανίσματός τους, αλλά δια της οργανωμένης αποφασιστικής πάλης όλων των υπαλλήλων ενωμένων χάριν των συμφερόντων των. Τούτο δεν έχει την έννοια διακοπής κάθε επαφής με την κυβέρνηση.», ανέφερε, μεταξύ άλλων, σε κοινή δήλωση με εκπροσώπους των συλλόγων δασκάλων από άλλες πόλεις.

Ο Κώστας Χυτήρης πρωταγωνίστησε στην ανάπτυξη του κινήματος των δασκάλων αρχικά στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη και αργότερα σε ολόκληρη τη βόρεια Ελλάδα. Σε συνδιασκέψεις στη Δράμα και στη Θεσσαλονίκη, το 1933, είχε αναδειχθεί σε εξέχον μέλος των μόνιμων συντονιστικών συμβουλίων τους.

Το όνομά του και η υπογραφή του σώζονται σε διάφορα εμπνευσμένα υπομνήματα, διαμαρτυρίες και καταγγελίες των δασκάλων της περιοχής εναντίον νόμων και μέτρων που εμπόδιζαν την παροχή ελεύθερης, δημοκρατικής και ολοκληρωμένης Παιδείας στα Ελληνόπουλα ή έθεταν φραγμούς στην ελεύθερη κυκλοφορία των ιδεών και στα συνδικαλιστικά δικαιώματα των δασκάλων. Έχοντας περάσει κι ο ίδιος από πολλές δυσκολίες για να μορφωθεί, αφού προερχόταν από φτωχή οικογένεια, ήθελε μια Παιδεία χωρίς ταξικούς φραγμούς.

Στο περιοδικό «Νέοι Πρωτοπόροι» του 1934 διασώθηκαν πληροφορίες για τις πρώτες πειθαρχικές διώξεις που αντιμετώπισε για τη συνδικαλιστική του δραστηριότητα και τις ιδέες του. Ο Επιθεωρητής Ξάνθης τον καλούσε σε απολογία για τη συνδικαλιστική του δράση. Το 1933 επίσης η Διδασκαλική Ομοσπονδία είχε κληθεί από σύμβουλο του Υπουργείου Παιδείας να θέσει υπόψη του τα πρακτικά συνεδριάσεων με τις ομιλίες του Κ. Χυτήρη και άλλων δασκάλων της Αριστερής Παράταξης για να τους τιμωρήσει. Στιγμή δεν πρόδωσε ο Κερκυραίος αγωνιστής την εμπιστοσύνη των συναδέλφων του αλλά και τα παιδιά του, τους μαθητές του.

Το 1936 στις εκλογές για την ανάδειξη Αιρετών στο Εκπαιδευτικό Συμβούλιο του Υπουργείου Παιδείας, μέσα σε συνθήκες περιορισμών και διώξεων εναντίον των δασκάλων, λίγες εβδομάδες πριν συλληφθεί και εξοριστεί, αιρετός των δασκάλων αναδείχτηκε ο παλιός δημοκράτης συνδικαλιστής, Αντ. Ρουχωτάς (6.010 ψήφοι) και αναπληρωτής ο Κώστα Χυτήρης με 5.731 ψήφους επί συνόλου 12.402 δασκάλων που ψήφισαν, δηλαδή ποσοστό άνω του 46%, πολύ υψηλότερο από εκείνο της παράταξής του. Στους Καθηγητές αιρετός εκλέχτηκε ο Ιωάννης Κωνστανταράκης (961 ψήφοι) και αναπληρωτής ο Κων/νος Μουμούσης (857 ψήφοι). Οι συνεργασίες κομμουνιστών, σοσιαλιστών, δημοκρατών γινόταν στα πλαίσια των αποφάσεων του 6ου Συνεδρίου του ΚΚΕ (Δεκ. 1935), το οποίο υιοθετούσε τη λογική των Ενιαίων Μετώπων για να μπει φραγμός στο φασισμό και τη δικτατορία. Ήταν η πιο μεγάλη νίκη του Κ. Χυτήρη.

Την άνοιξη του 1936, λίγους μήνες πριν επικρατήσει η δικτατορία Μεταξά και στερηθεί για πάντα την προσωπική του ελευθερία και τελικά τη ζωή του, έγινε κουμπάρος στον γάμο του αδελφού του, Ναθαναήλ. Δεν έμελλε όμως να ξαναδεί το χωριό και τους δικούς του, ούτε και να χαρεί πολύ τον δικό του γάμο με μιαν αγωνίστρια που είχε τη δική του τύχη κι έφυγε κι αυτή με ψηλά το κεφάλι: τη Μαίρη Χυτήρη.

Με την κήρυξη της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου συνελήφθη από το καθεστώς Μεταξά και εξορίστηκε στην Ανάφη τον Σεπτέμβρη του 1936. Εκεί συνδέθηκε με τον μεγάλο παιδαγωγό αγωνιστή Δημήτρη Γληνό. Το καλοκαίρι του 1937 μεταφέρεται στην Ακροναυπλία. Στη συνέχεια τον στέλνουν στο στρατόπεδο της Λάρισας όπου πέρασε μαρτυρικές μέρες και τον Αύγουστο του 1943 μεταφέρεται στο Χαϊδάρι. Εκτελέστηκε στην Καισαριανή την Πρωτομαγιά του 1944, σε ηλικία μόλις 38 ετών. Αλύγιστος. Δάσκαλος με ψυχή, με αρχές, με αξίες. Ήρωας του λαού μας. Δεν αποκήρυξε τα δίκια του λαού. Δεν κιότεψε ούτε στην Ανάφη ούτε στην Ακροναυπλία ούτε στη Λάρισα ούτε στο Χαϊδάρι ούτε στον τοίχο του εκτελεστικού αποσπάσματος στην Καισαριανή.

Δεκαπέντε μήνες μετά την εκτέλεσή του, στις 1 Αυγούστου 1945, το Διδασκαλικό Βήμα, κυκλοφόρησε με πρωτοσέλιδο αφιέρωμα στον Κώστα Χυτήρη. Έγραψαν συνάδελφοί του γι’ αυτόν: «Πάντα του αφειδώλευτα και πρόθυμα αγωνίστηκε για τα δίκαια του κλάδου, για την προκοπή της λαϊκής Παιδείας. Την Πρωτομαγιά του 1944 έπεσε, μαζί με άλλους 200 εθνομάρτυρες, στα χώματα του θυσιαστηρίου της Καισαριανής, τραγουδώντας μπροστά στο απόσπασμα τον εθνικό μας Ύμνο. Μορφές σαν του Κώστα Χυτήρη δε σβήνουν με το θάνατο. Υψώνονται σύμβολα αιώνια κι ακτιδοβόλα».

Την ίδια τύχη είχε και η γυναίκα του Μαίρη, ποντιακής καταγωγής, γεννημένη στη Ρωσία το 1911. Η Μαίρη Χυτήρη συναγωνιζόταν τον σύζυγό της σε φλόγα αγωνιστικότητας και ήταν οργανωμένη στο ΚΚΕ από το 1932, στη Θεσσαλονίκη. Η εκτέλεση του συζύγου της, το 1944, τη βρήκε στις γραμμές της Εθνικής Αντίστασης, στέλεχος της Εθνικής Αλληλεγγύης της Θεσσαλονίκης, όπου έναν χρόνο μετά, το 1945, εκλέχτηκε Γραμματέας της. Τον Ιανουάριο του 1948 κατατάχθηκε στον Δημοκρατικό Στρατό Ελλάδας και υπηρέτησε στην εξακοσιοστή εβδομηκοστή Μονάδα του στον Γράμμο, ως προϊσταμένη νοσοκομείου της Μονάδας. Μερικούς μήνες μετά, ενώ είχε σταλθεί από το Κόμμα της στη Θεσσαλονίκη, συνελήφθη. Δικάστηκε από το Στρατοδικείο της Θεσσαλονίκης και καταδικάστηκε σε θάνατο. Εκτελέστηκε στη Θεσσαλονίκη το 1949, πέντε χρόνια μετά την εκτέλεση του Κώστα της.

Στο χωριό του Κώστα Χυτήρη εντοιχίστηκε στο σπίτι του μια μαρμάρινη τιμητική πλάκα που γράφει:

«Εδώ γεννήθηκε και μεγάλωσε ο κομμουνιστής δάσκαλος Κώστας Χυτήρης. Εκτελέστηκε την 1η Μάη 1944 από τους Γερμανούς φασίστες κατακτητές με τους διακόσιους της Καισαριανής».

Επίσης ο κεντρικός δρόμος του χωριού ονομάστηκε Οδός Δάσκαλου Κώστα Χυτήρη με ομόφωνη πρόταση λαϊκής συνέλευσης των κατοίκων και ομόφωνη απόφαση του δημοτικού συμβουλίου του Δήμου Κέρκυρας.

Πάνος Κορνάρος

Ο Παναγιώτης (Πάνος) Κορνάρος γεννήθηκε στο Σφακοπηγάδι Κισάμου το 1908 και ήταν ο πρωτότοκος από 5 αδέρφια. 50. Έμαθε τα πρώτα του γράμματα στο δημοτικό σχολείο του χωριού του και ήταν άριστος μαθητής. Το σχολικό έτος 1919-20 εγγράφεται στο Γυμνάσιο Χανίων δίπλα στη δημοτική αγορά. Μετά τις δύο πρώτες τάξεις, το σχολικό έτος 1921-22 ο γυμνασιάρχης του 2ου Γυμνασίου Χανίων Εμμ. Γενεράλις τον παίρνει μαζί του στο νέο γυμνάσιο, που μόλις πριν ένα χρόνο είχε ιδρυθεί.

Το καλοκαίρι του 1925 αποφοιτά αριστούχος και εγγράφεται στη Φιλοσοφική σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών. Στη διάρκεια των σπουδών του ήταν αριστούχος φοιτητής και παρότι ήταν πρώτος στη σχολή του δεν του δόθηκε υποτροφία διότι ανέπτυσσε έντονη φοιτητική συνδικαλιστική δράση.

Τον Ιούλη του 1929 από την κυβέρνηση Βενιζέλου ψηφίζεται το περίφημο «Ιδιώνυμο. H ψήφιση του «Ιδιώνυμου» και τα χρονίζοντα φοιτητικά αιτήματα, οδηγούν στο τέλος Νοεμβρίου του 1929 στη μεγάλη φοιτητική απεργία με διαδηλώσεις και σκηνές βίαιης καταστολής, όπου 32 φοιτητές καταδικάζονται όλοι ως πρωταίτιοι και κλείνονται στις φυλακές.

Ο Κορνάρος που συμμετείχε στις κινητοποιήσεις αποβλήθηκε από όλα τα Πανεπιστήμια της Ελλάδας, μαζί με τους συμπατριώτες και συμφοιτητές του, Γιώργη Τσιτήλο και Γιώργη Πετράκη. Στρατεύτηκε αμέσως και υπηρέτησε στο 14ο Σύνταγμα στα Χανιά. Το 1931, ο πρωτομάρτυρας της Αντίστασης Βαγγέλης Κτιστάκης επιστρέφει στα Χανιά, από τις σπουδές του στη Γερμανία με διδακτορικό κι έχοντας γνωρίσει το μαρξισμό, στρατεύεται και υπηρετεί στην 5η Μεραρχία. Στο στρατό συνδέθηκε με τους Πάνο Κορνάρο και Γιώργο Τσιτήλο. Μετά το τέλος της στρατιωτικής τους θητείας οι παραπάνω δημιούργησαν μια ομάδα κάτω από την καθοδήγηση του Βαγγέλη Κτιστάκη στην οποία προστέθηκαν οι διαλεχτοί σύντροφοί τους ο γεωπόνος Νίκος Μαριακάκης, ο Θρασύβουλος Καλαφατάκης, ο Γιώργης Πετράκης, ο Μανώλης Πισαδάκης και άλλοι που έβαλαν τα θεμέλια των οργανώσεων και ανέλαβαν την ανάπτυξη της οργάνωσης και της πολιτικής δράσης του ΚΚΕ στο νομό Χανίων. Την περίοδο αυτή ο Κορνάρος έγινε μέλος του συλλόγου φιλολόγων Ν. Χανίων.

Το επόμενο διάστημα ξαναγύρισε στην Αθήνα και ανέλαβε αρχισυντάκτης στο Ριζοσπάστη. Στις βουλευτικές εκλογές της 26ης Ιανουαρίου 1936 ήταν υποψήφιος βουλευτής του Παλλαϊκού Μετώπου στο νομό Χανίων. Με την κήρυξη της δικτατορίας του Μεταξά στις 4 Αυγούστου 1936 το μεσημέρι της ίδιας μέρας αστυνομικοί πραγματοποίησαν έφοδο στα γραφεία και τα τυπογραφεία των εφημερίδων. Ο Κορνάρος συνελήφθη στα γραφεία του Ριζοσπάστη και εξορίστηκε στο κάτεργο της Ακροναυπλίας.

Το Σεπτέμβρη του 1942 μεταφέρθηκε στις φυλακές της Λάρισας. Όλα αυτά τα χρόνια ζώντας τη σκληρή και απερίγραπτη ζωή στα μπουντρούμια της φυλακής, επικοινωνεί με την οικογένειά του, με τ’ αδέλφια του και την αγαπημένη του, με γράμματα και επιστολικά δελτάρια από τα οποία ελάχιστα έχουν διασωθεί. Ένα μικρό δείγμα:

«ΠΕΙΘΑΡΧΙΚΑΙ ΦΥΛΑΚΑΙ ΑΚΡΟΝΑΥΠΛΙΑΣ, 15-4-37,

Αγαπητέ μου αδελφέ Νικόλα […] Εμείς εδώ είμαστε 150 περίπου άνθρωποι, εκτοπισμένοι όλοι με αποφάσεις των επιτροπών δημοσίας ασφαλείας. Για συσσίτιο μας παραχωρεί το κράτος ένα δεκάδραχμο στον καθένα και ζούμε μ’ αυτό μαγειρεύοντας από κοινού. Στην αρχή είμαστε 12 Κρητικοί αλλά αμνηστεύθηκαν οι 6 και μείναμε οι υπόλοιποι. […] Το μόνο που επιθυμώ είναι να με θυμάστε καμιά φορά και να μου γράφετε τι γίνεστε. Με αγάπη ο αδελφός σου Π. Κορνάρος».

Στην Ακροναυπλία, όσο υπήρχαν βιβλία, διάβαζε και έκανε μια αριστουργηματική μετάφραση του Λουκιανού στη δημοτική. Ο Δ. Γληνός τη θαύμαζε και την εκθείαζε.

Ένα χρόνο αργότερα από τη Λάρισα μεταφέρονται στο Χαϊδάρι. Ανάμεσά τους και άλλοι Κρητικοί αγωνιστές όπως ο Ναπολέων Σουκατζίδης από το Αρκαλοχώρι Ηρακλείου και οι Χανιώτες Πάνος Κορνάρος, Νίκος Μαριακάκης από τα Χανιά και Θρασύβουλος Καλαφατάκης από τον Πλατανιά.

Την Πρωτομαγιά του ’44 και καθώς το δρεπάνι του χάρου τους ακουμπά αυτοί τραγουδούν, αποχαιρετούν τους συντρόφους τους και ο Κορνάρος, ίδιος σταυραϊτός, έσυρε πρώτος το χορό στον πεντοζάλη που χόρεψαν οι μελλοθάνατοι πριν την εκτέλεσή τους. Ο Γερμανός στρατοπεδάρχης σαστίζει, δεν πιστεύει στα μάτια του και ρωτά τι κάνουν. Ανεβάζουν τους ήρωες στα φορτηγά και τους μεταφέρουν στην Καισαριανή. Εκεί στο σκοπευτήριο ο μαντρότοιχος βάφτηκε κόκκινος κι οι μάρτυρες πέρασαν στην αθανασία….

Αντί επιλόγου…

Στην Καισαριανή, εκείνη την Πρωτομαγιά του 1944, οι δάσκαλοι μαζί με τους συντρόφους τους δεν στάθηκαν απλώς μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα· στάθηκαν απέναντι στην ίδια την αδικία της εποχής τους. Υπερασπίστηκαν με τη ζωή τους την αξία της ελευθερίας, της κοινωνικής δικαιοσύνης και της ανθρώπινης αξιοπρέπειας απέναντι στο ναζισμό και τη βαρβαρότητα. Βάδισαν προς τον θάνατο με ψηλά το κεφάλι, τραγουδώντας.

Η θυσία τους δεν υπήρξε μεμονωμένη. Εκατοντάδες άλλοι δάσκαλοι και δασκάλες βασανίστηκαν, φυλακίστηκαν, εκτελέστηκαν εκείνα τα δίσεκτα χρόνια. Όπως ο Νίκος Γλέζος, μόλις 19 ετών, σπουδαστής Παιδαγωγικής Ακαδημίας, αδερφός του ήρωα Μανόλη Γλέζου, όπως ο Μιχ. Πετρόπουλος και ο Θεμ. Παρασκευόπουλος, όπως η Αναστασία Σούλη, η Μάρω Μάστραχα, η Βίκυ Υψηλάντη, η Κων/ντία Κατσάλη και ο ηρωικός Πρόεδρος της ΔΟΕ Παναγής Δημητράτος και άλλοι πολλοί, που τους εκτέλεσαν, που πλήρωσαν με το αίμα τους την αντιστασιακή τους δράση και την πίστη τους σε έναν καλύτερο κόσμο.

Σήμερα που ο κόσμος φλέγεται, που οι δυνατοί τσακίζουν τους λαούς, σήμερα που ο πόλεμος, η φτώχεια και η ανασφάλεια επεκτείνονται, αφήνοντας πίσω τους κοινωνίες σε αποσύνθεση και ανθρώπους διαλυμένους. Σήμερα τα δικαιώματα που κάποτε θεωρούνταν αυτονόητα μοιάζουν να υποχωρούν, ενώ η αξία της ανθρώπινης ζωής μετριέται με όρους κόστους και κέρδους.

Σήμερα, σε καιρούς διαφορετικούς μα εξίσου απαιτητικούς, η μνήμη της θυσίας γίνεται ευθύνη. Μας καλεί να κρατήσουμε ζωντανό το φως που εκείνοι υπερασπίστηκαν, να μην συμβιβαστούμε με την αδικία, να συνεχίσουμε τον αγώνα για μια κοινωνία πιο δίκαιη, πιο δημοκρατική, πιο ανθρώπινη. Γιατί όσο θυμόμαστε και δρούμε, η θυσία τους δεν χάνεται — γίνεται σπόρος ελπίδας για το αύριο….

«Εδώ πέσαμε. Παιδιά του λαού. Γνωρίζετε γιατί. Γυμνοί, κατάσαρκα φορώντας τις σημαίες , -η Ελλάδα τις έραψε με ουρανό και άσπρο κάμποτο -. Ακούσατε τις ομοβροντίες στα μυστικόφωτα αττικά χαράματα . Είδατε τα πουλιά, που πέταξαν αντίθετα στις σφαίρες αγγίζοντας με τα φτερά τους, τον ανατέλλοντα πυρφόρον . Είδατε τα παράθυρα της γειτονιάς ν’ ανοίγουνε στο μέλλον . Εμείς, μερτικό δε ζητήσαμε…. Τίποτα… Μόνον θυμηθείτε το : αν η ελευθερία δεν βαδίσει στα χνάρια του αίματός μας, εδώ θα μας σκοτώνουν κάθε μέρα. Γεια σας».

Γιάννης Ρίτσος, «Σκοπευτήριο Καισαριανής»

1. Κούνδουρος Ρούσσος, Η ασφάλεια του καθεστώτος, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1978, σελ. 70-73 και 81-83.

2. Στοιχεία για μαχητικές κινητοποιήσεις εργατών-αγροτών δες: ό., π., σελ. 73.

3. εφ. Μακεδονία, 23/7/1928, σελ. 1.

4. Κατά την Δικτατορία του Μεταξά ήταν Αντιπρόεδρος του Υπουργικού Συμβουλίου και Υπουργός Οικονομικών. Παραιτήθηκε από τα κυβερνητικά πόστα του στις 22 Ιανουαρίου 1937 λόγω διαφωνιών με τη μεταξική οικονομική πολιτική. Στη διάρκεια της Κατοχής ήταν Διοικητικός Σύμβουλος και Συνδιοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Ελλάδος από το 1941 έως το 1943.

5. N.4229/24 Ιουλίου 1929 (ΦΕΚ 245/Τεύχος Πρώτον/25 Ιουλίου 1929).

6. εφ. ΕΜΠΡΟΣ: 26/7/1929, σελ. 4, 1/8/1929, σελ. 4 και 2/8/1929, σελ. 4. εφ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 4/8/1929, σελ. 1.

7. Πλήρη και αναλυτικά στοιχεία με πίνακες: Κούνδουρος Ρ., ό.,π., σελ. 93-102.

8. εφ. ΜΑΚΕΔΟΝΙΑ, 31/5/1929, σελ. 4.

9. – Κούνδουρος Ρ., ό., π., σελ. 81 και

– Ελεφάντης, Α., Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, εκδ. γ΄, Θεμέλιο, 1999, σελ. 87-97.

10. Κούνδουρος Ρ., ό., π., σελ. 84.

11. Βασικό επιχείρημα του Ζαβιτσάνου: εφ. ΡΙΖΟΣΠΑΣΤΗΣ, 31/5/1929, σελ. 1. Πλήρης κατάλογος χωρών με αντικομμουνιστικούς νόμους: Κούνδουρος Ρ., ό., π., σελ. 110-111.

12. Ο Κ. Μανιαδάκης γεννήθηκε στο Σοφικό Κορινθίας 25/7/1893. Αποφοίτησε το 1916 από τη Σχολή Ευελπίδων (ανθυπολοχαγός του Μηχανικού). Συμμετείχε στη Μικρασιατική εκστρατεία και πήρε μέρος στο αποτυχημένο κίνημα Λεοναρδόπουλου – Γαργαλίδη 22/10/1923. Αποστρατεύτηκε ως ταγματάρχης. Επανήλθε στο στράτευμα με αμνηστία. Παραιτήθηκε το 1929 ως αντισυνταγματάρχης και ασχολήθηκε με τις επιχειρήσεις. Λόγω της ικανότητας στη συλλογή πληροφοριών και του αντικομμουνισμού του ο Μεταξάς τον αξιοποίησε ως υφυπουργό Δημοσίας Ασφαλείας. Στη διάρκεια της Κατοχής ακολούθησε την Κυβέρνηση Τσουδερού στην Αίγυπτο. Παραιτήθηκε το Μάη του 1941 και έφυγε στην Αργεντινή ως επόπτης των ελληνικών πρεσβειών της Λατινικής Αμερικής, έως τον Αύγουστο του 1949 που επέστρεψε στην Ελλάδα. Παρά το αντιδημοκρατικό παρελθόν του, το μετεμφυλιακό, αντικομμουνιστικό πνεύμα της εποχής του επέτρεψε όχι μόνο να μείνει ατιμώρητος, αλλά να κάνει πολιτική καριέρα. Το 1950 εκλέχθηκε βουλευτής Αργολιδοκορινθίας. Εκλέχθηκε πάλι βουλευτής Κορινθίας, με την Ε.Ρ.Ε. του Κωνσταντίνου Καραμανλή, στις εκλογές του 1958, αλλά και στις λεγόμενες «εκλογές βίας και νοθείας» του 1961. Τέλος, εκλέχθηκε βουλευτής Αθηνών με την ΕΡΕ το 1964 και πρωταγωνίστησε σε επιθέσεις κατά του Ανδρέα Παπανδρέου και της αριστερής πτέρυγας της Ένωσης Κέντρου. Ο Κ. Μανιαδάκης πέθανε στις 28 Φεβρουαρίου 1972. Μέχρι σήμερα αποτελεί σημείο αναφοράς και θαυμασμού, «ιερό τοτέμ» όλων των ακροδεξιών μορφωμάτων.

13. Φ.Ε.Κ. 402/ τεύχος πρώτον/18- 9- 1936.

14. Κούνδουρος, Ρ., ό.π., σελ. 104.

15. ΦΕΚ 45/ τεύχος πρώτον/11- 2- 1938.

16. Κούνδουρος, Ρ., ό.π., σελ. 104-105.

17. Κούνδουρος, Ρ., ό.π., σελ. 118-119.

18. Λιναρδάτος, Σπ., 4η Αυγούστου, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, 1988, σελ. 69-70.

19. Ανατριχιαστικές περιγραφές των απάνθρωπων βασανιστηρίων: Λιναρδάτος, Σπ., ό.π., σελ. 59-63.

20. Για τις δολοφονίες στοιχεία:

– Έπεσαν για τη ζωή, Έκδοση της ΚΕ του ΚΚΕ, Αθήνα 1988, σελ. σελ.61, 63, 64, 67 και

– Λιναρδάτος, Σπ., ό.π., σελ. 64-65.

21. Περιγραφές της φυλακής και της ζωή των κρατουμένων στην Ακροναυπλία, βλέπε:

– Μπαρτζιώτα, Β., “Κι άστραψε φως η Ακροναυπλία”, εκδ. “Σύγχρονη Εποχή”, Αθήνα, 1976.

– Γερ. Αντωνάτου, Γερ., Στην Ακροναυπλία, Αθήνα 1965, σελ 33 – 34.

– Μανούσακας, Γ., Ακροναυπλία, θρύλος και πραγματικότητα, Εκδ. Δωρικός, Αθήνα, 1978 και

– Σπ. Λιναρδάτου, Σπ., ό.π, σελ. 396-403.

– Κάποια στοιχεία για την Κολεκτίβα Εξορίστων Ακροναυπλίας διασώθηκαν και υπάρχουν στο αρχείο του τροτσκιστή, ακροναυπλιώτη, Χρήστου Αναστασιάδη στο διαδίκτυο: https://www.marxists.org/ellinika/odmaaa/cvarda_canastass_080403.htm

21. Τα διαγράμματα των διαλέξεων υπάρχουν: Γληνός, Δ., εκλεκτές σελίδες, τ. 3ος, εκδ. Στοχαστής, Αθήνα, 1972, σελ. 7-17.

22. Ελεφάντης, Α., Η επαγγελία της αδύνατης επανάστασης, εκδ. Θεμέλιο, Αθήνα, γ΄ έκδοση, 1999, σελ. 306-307.

23. Μπαρτζιώτας Β., Κι άστραψε φως η Ακροναυπλιά, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1977.

24. – Στίνας, Α., Αναμνήσεις, εκδ. Ύψιλον, Αθήνα, 1985, σ. 269-271.

– Γιάννης Μανούσακας, Ακροναυπλία- θρύλος και πραγματικότητα», εκδ. Καπόπουλος, Αθήνα,

1975, σ. 10 και σ. 171.

– Βασίλης Έξαρχος, άρθρο: Μπορούσαμε να αποδράσουμε από την Ακροναυπλία, εφ. Αυγή, 2 και 3

Απριλίου 1980.

– Γεράσιμου Ποδαρά, άρθρο: Η Ακροναυπλία και μερικές ιστορικές αλήθειες…, περ. «Αντί», φύλλο

79, 3.9.1977.

25. Ο Μανιαδάκης είχε φτιάξει δική του «Προσωρινή Διοίκηση του ΚΚΕ» (ΠΔ) με σκοπό τη διάβρωση της πραγματικής ηγεσίας του ΚΚΕ, της λεγόμενης «Παλιάς Κεντρικής Επιτροπής» (ΠΚΕ), την καθοδήγηση της οποίας είχε ο Νίκος Πλουμπίδης. Η Π.Δ έκανε την πρώτη εμφάνισή της τον Ιανουάριο του 1940. Μάλιστα, εξέδιδε και τον δικό της «Ριζοσπάστη» που υποτίθεται ότι ήταν παράνομος αλλά στην πραγματικότητα, εκδιδόταν από την Ασφάλεια. Αποτέλεσμα ήταν ολόκληρος ο μηχανισμός του ΚΚΕ να βρίσκεται σε σύγχυση. Ο Ζαχαριάδης, πίστευε ότι η «Προσωρινή Διοίκηση του ΚΚΕ» ήταν η αληθινή καθοδήγηση των κομμουνιστών που ήταν ακόμη ελεύθεροι και υποψιαζόταν ότι η «Παλιά Κεντρική Επιτροπή» ήταν δημιούργημα της Ασφαλείας. Το ίδιο πίστευε και η καθοδήγηση στην Ακροναυπλία. Τα πράγματα ξεκαθάρισαν το Μάη του 1941, με τη συγκρότηση της λεγόμενης «Νέας Κεντρικής Επιτροπής. Μέσα σε αυτό το χάος σε κάθε φυλακή και εξορία η καθοδήγηση αυτοσχεδίαζε και τα απλά μέλη ήταν υποχρεωμένα να πειθαρχούν.

26. Κατσορίδας, Δ., άρθρο στο διαδίκτυο: Η ΟΠΛΑ, το ΚΚΕ και η εκκαθάριση των τροτσκιστών και αρχειομαρξιστών το 1944:

27. Ενδεικτικά δημοσιεύματα:

– Λιάκος, Παν., άρθρο: Πατριώτες σε αντιπατριωτικό κόμμα- Σαφέστατα υπάρχουν πατριώτες, ήρωες και παλικάρια στο ΚΚΕ. Το κόμμα δεν είναι πατριωτικό, εφ. δημοκρατία, 18|02|2026.

– Καλύβας Στάθης, άρθρο: Από την εικόνα στην ουσία, εφ. Καθημερινή, 24/2/2026.

-Τζήμερος, Θάνος, άρθρο: Ψάχνουμε ήρωες σε λάθος τάφους, 3/3/2026: https://www.capital.gr/arthra/3977264/psaxnoume-iroes-se-lathos-tafous/

28. Ο Α.Ν 2925, τ. Α΄, ΦΕΚ 145/26 Απριλίου 1941. Ο Α.Ν έδινε χάρη αποκλειστικά στους πολιτικούς-στρατιωτικούς που είχαν πάρει μέρος στο κίνημα της Κρήτης τον Ιούλιο του 1938 κατά του Μεταξά. Στις 28 Αυγούστου 1938 το Στρατοδικείο καταδίκασε ερήμην εις θάνατον τους Αριστ. Μητσοτάκη, Ιω. Μουντάκη, Μαν. Βολουδάκη, και Εμμ. Μπακλατζή. Σε ισόβια τον Στρ. Γεωργιλαδάκη και ερήμην ισόβια τον Εμμ. Μάντακα. 21 κατηγορούμενοι δικάστηκαν σε μικρότερες ποινές και 65 αθωώθηκαν. Αργότερα κατά τον Ιούνιο του 1939 οι αρχηγοί των κομμάτων (Στεφ. Στεφανόπουλος, Πέτρος και Περικλής Ράλλης) αποφασίζουν να οργανώσουν νέο κίνημα με σκοπό την ανατροπή του Μεταξά για μια φορά ακόμα και πρότειναν στο Διοικητή της Τραπέζης της Ελλάδος Εμμανουήλ Τσουδερό, να αναλάβει την αρχηγία, την οποίαν και απεδέχθη. Ο Μανιαδάκης συνέλαβε τον διευθυντή του υποκαταστήματος της Τράπεζας της Ελλάδος Αλ. Λαγοπάτη και βρέθηκε χειρόγραφο σημείωμα του Τσουδερού. Ο Μεταξάς έθεσε τον Τσουδερό σε περιορισμό και τελικά τον εξόρισε στη Σύρο. Λεπτομέρειες για το κίνημα της Κρήτης: Λιναρδάτος, Σπ., ό.π., σελ. 325-364 και για το κίνημα του Εμ. Τσουδερού σελ. 375-379.

29. Ο υπομοίραρχος Νικόλαος Γιαννίκος πήρε ευνοϊκή μετάθεση στην Αθήνα. Υπηρέτησε στην Ανωτέρα Διοίκηση Χωροφυλακής Στερεάς Ελλάδας. Σκοτώθηκε στα Δεκεμβριανά. Αντίθετα ο Αναστάσιος Πατέρης μετατέθηκε στην Αθήνα και υπηρέτησε ως υποδοικητής στην Διεύθυνση Ειδικής Ασφαλείας του Κράτους. Η Ειδική Ασφάλεια ειδικό τμήμα της Ελληνικής Χωροφυλακής δημιουργήθηκε από τον Μανιαδάκη για τη δίωξη και τη σύλληψη των κομμουνιστών σε ολόκληρη την Ελλάδα. Η Ειδική Ασφάλεια με Αρχηγό τον Αλ. Λάμπου στη διάρκεια της κατοχής συνεργάστηκε άμεσα με τις κατοχικές δυνάμεις, συμμετείχε σε μπλόκα σε διάφορες περιοχές της Αθήνας με εκατοντάδες θύματα, σε συλλήψεις, βασανιστήρια και εκτελέσεις μελών αντιστασιακών οργανώσεων. Μετά την απελευθέρωση ο Πάτερης μηνύθηκε από οικογένειες θυμάτων της Ασφάλειας αλλά απαλλάχθηκε με βούλευμα (ΓΑΚ-ΚΥ-ΕΔΑ: 125/6 Οκτωβρίου 1945). Το δικαστικό συμβούλιο τον απάλλαξε θεωρώντας τη μήνυση «προϊόν σκευωρίας της κομμουνιστικής παρατάξεως για τον στιγματισμό ενός αξιωματικού με ζωηρότατων το συναίσθημα της Εθνικής Υπερηφανείας». Στις δίκες που έγιναν για τους δωσίλογους αξιωματικούς της Ειδικής Ασφάλειας ο Πάτερης εμφανίστηκε ως μάρτυρας υπεράσπισης. Συνέχισε κανονικά την καριέρα του και ως αντιστράτηγος πια έγινε Αρχηγός της Ελληνικής Χωροφυλακής από 22-11-1952 έως 21-12-1956. Καρκάνης Ν., Οι δοσίλογοι της Κατοχής, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1982, σελ. 188-189.

30. Οι δωσίλογες κυβερνήσεις συνέχισαν να συλλαμβάνουν, να εξορίζουν και να φυλακίζουν αγωνιστές. Μια τέτοια περίπτωση είναι η σύλληψη και φυλάκιση του Στέλιου Σκλάβαινα. Ο Στ. Σκλάβαινας από τα πιο παλιά στελέχη του ΚΚΕ, γνωστός από το σύμφωνο Σοφούλη-Σκλάβαινα, είχε συλληφθεί τον Απρίλιο του 1938 και είχε φυλακιστεί στην Κέρκυρα. Εκεί μετά από φρικτά βασανιστήρια υπέγραψε δήλωση μετάνοιας. Διαγράφηκε από το κόμμα ως δηλωσίας. Σύμφωνα με τον φάκελό του στην Ασφάλεια που πρόσφατα δημοσιεύτηκε δεν συνεργάστηκε με την Ασφάλεια και δεν πρόδωσε. Ζούσε στην Αθήνα ως τυπογράφος. Συνελήφθη ξανά τον Ιούνιο του 1941 και κλείστηκε στην Ακροναυπλία. Έζησε σε απόλυτη απομόνωση από τους συντρόφους του λόγω της δήλωσης και της διαγραφής του. Μεταφέρθηκε στο Χαϊδάρι και από εκεί στο σκοπευτήριο της Καισαριανής όπου εκτελέστηκε την Πρωτομαγιά του 1944. Ήταν μόλις 37 ετών. Κατά τη διάρκεια της εκτέλεσης επέδειξε θάρρος και μαζί με τους άλλους συντρόφους του φώναξαν “Ζήτω η Ελλάδα”, “Ζήτω το ΕΑΜ”, “Ζήτω το ΚΚΕ”.

31. Ο Παντελής Πουλιόπουλος μπροστά στο εκτελεστικό απόσπασμα έδειξε απαράμιλλο θάρρος και δύναμη. Μίλησε στους στρατιώτες στα ιταλικά και τους κάλεσε να δείξουν την ταξική διεθνιστική τους αλληλεγγύη στους καταδικασμένους και να μην πυροβολήσουν, να πολεμήσουν τον ιταλικό ιμπεριαλισμό και να συναδελφωθούν με τα ταξικά τους αδέρφια. Οι στρατιώτες κατέβασαν τα όπλα αρνούμενοι να πυροβολήσουν. Τελικά την εκτέλεση αναγκάστηκαν να πραγματοποιήσουν οι φασίστες αξιωματικοί.

32. Περιγραφή και στοιχεία για το στρατόπεδο Χαϊδαρίου:

– Κορνάρος Θέμος, Στρατόπεδο του Χαϊδαρίου, εκδ. Νεοελληνικές Εκδόσεις-Βιβλιοθήκη του Λαού Αθήνα 1963. – Αντώνης Φλούντζης, Χαϊδάρι, εκδ. Παπαζήση, Αθήνα, 1976.

33. Λεπτομέρειες για τη δίκη των δωσίλογων εργολάβων: Σάμιος Παν., Αγοραπωλησίες ακινήτων 1941-1944. Οι «χρυσές» ευκαιρίες της Κατοχής», εκδ. Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας, Αθήνα, 2019, σελ. 214. Επίσης: εφ. Ελευθερία, 5/9/1945, σελ. 2 και εφ. Ριζοσπάστης, 5/9/1945, σελ. 2.

34. Ο Χέλμουτ Φέλμυ, Σωματάρχης του γερμανικού στρατού στην Ελλάδα, στη Δίκη της Νυρεμβέργης υποστήριξε ότι ο Παπαδόγγονας που ήταν αρχηγός των Ταγμάτων Ασφαλείας Πελ/νήσου με δική του πρωτοβουλία, χωρίς διαταγή της Γερμανικής Διοίκησης και λόγω της συμπάθειας που είχε στον Φραντς Κρεχ εκτέλεσε 100 αντιστασιακούς. Για την υπηρεσία που πρόσφερε στη Γερμανία ο Παπαδόγγονας έλαβε συγχαρητήρια επιστολή από τον Χίτλερ. Παράλληλα οι Γερμανοί σκότωσαν άλλους 25 στην Αθήνα. Συνολικά εκτελέστηκαν ως αντίποινα τουλάχιστον 325, ενώ υπήρξαν και άλλοι νεκροί στον δρόμο της επιστροφής της 117 Μεραρχίας από τους Μολάους στη Σπάρτη. Ο Χέλμουτ Φέλμυ δικαιολόγησε τον αριθμό των εκτελεσμένων λόγω της ιδιότητας του Κρεχ ως διοικητή Μεραρχίας.

35. Ο Ναπολέων Σουκατζίδης γεννήθηκε στην Προύσα το 1909. Μετά την Μικρασιατική Καταστροφή εγκαταστάθηκε στην Κρήτη. Τελείωσε την Μέση Εμπορική Σχολή και εργαζόταν ως λογιστής, ενώ γνώριζε καλά την αγγλική, ρωσική, γερμανική, γαλλική και τουρκική γλώσσα και είχε και συγγραφικό έργο. Ήταν στέλεχος του ΚΚΕ, με σημαντική συνδικαλιστική δράση, ως πρόεδρος των Εμποροϋπαλλήλων Ηρακλείου. Μετά την επιβολή της δικτατορίας του Μεταξά, συνελήφθη και εξορίστηκε στον Άη Στράτη και από εκεί στην Ακροναυπλία. Στην Ακροναυπλία μνημειώδη έμειναν τα μαθήματα που παρέδιδε, αλλά και παρακολουθούσε. Όσο υπήρχαν βιβλία, μελετούσε ιστορία, λογοτεχνία, λαογραφία, ξένες γλώσσες. Έμαθε τέλεια Γερμανικά, Γαλλικά, Αγγλικά, Ρωσικά, Τουρκικά. Δίδασκε τη μέρα στους συντρόφους του Ελληνικά, Ιστορία, ξένες γλώσσες και το βράδυ στο μισοσκόταδο, σε μια γωνιά του μεγάλου θαλάμου, δεν έχανε λέξη από τα μαθήματα που παρέδιδε ο Δημήτρης Γληνός. Στο Χαϊδάρι ήταν ο διερμηνέας του στρατοπέδου. στην Ακροναυπλία. Στο τελευταίο του γράμμα προς τον πατέρα του έγραφε: «Πατερούλη, πάω για εκτέλεση. Να ‘σαι περήφανος για το μονάκριβο γιο σου. Ν’ αγαπάς και να λατρεύεις την κορούλα σου και την αδελφούλα μου. Κι οι δυο μεγάλοι άνθρωποι. Γεια, γεια πατερούλη. Ναπολέων».

36. Αξιώτη Μέλπω, Πρωτομαγιές 1886 – 1945, εκδ. Μαρή & Κοροντζή, Αθήνα, 1945.

37. Πλήρη στοιχεία για την κατάσταση της Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης: Σάμιος Παναγιώτης, Η στοιχειώδης εκπαίδευση στα χρόνια της μεταξικής δικτατορίας 1936-1940, Διπλωματική Εργασία, Πάντειο Πανεπιστήμιο, Αθήνα, 2012.

38. Ελεφάντης, Α., ό.π., σελ. 397.

39. Για τη δράση της Αριστερής Παράταξης των δασκάλων: Τζήκας Χρ., στο ΔΟΕ 1922-20022: Ένας αιώνας αγώνων για την εκπαίδευση, τους εκπαιδευτικούς, την κοινωνία, τόμος Α΄,1922-1949, σελ. 170-173.

40. Γκόντζος Χρ. και Αναστασάκος Κ., Οι εκπαιδευτικοί στην Εθνική Αντίσταση, εκδ. Δίπτυχο, Αθήνα, 1985.

41. Γκόντζος Χρ. και Αναστασάκος Κ., ό.π., σελ. 198-199.

42. Πληροφορίες για τον Δημήτρη Κοσμά:

– Αλεξίου Έλλη, Βασιλική Δρυς, τ. Β΄, εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα, 1983, σελ. 315.

– εφ. Τα Νέα, άρθρο: Ποιοι ήταν οι 17 Ηπειρώτες που εκτελέστηκαν στην Καισαριανή, 21/2/2026,

43. – Θεοδοσίου Νίκος, Μια σκληρά χαραγμένη ζωή. Η ζωή και ο θάνατος στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής ενός κομμουνιστή – αρχειομαρξιστή δασκάλου, εφ. Νέα Προοπτική:

– Σάμιος Γ., «Πόλεμος, έθνος, τάξη και σοσιαλισμός στα τετράδια της Ακροναυπλίας», αδημοσίευτη διδακτορική διατριβή, Πάντειο Πανεπιστήμιο Κοινωνικών και Πολιτικών Επιστημών, 2015, σελ. 123-125.

44. Πληροφορίες για την απόλυση του Μ. Παπαδόπουλου: εφ. Πρωΐα, 19/7/1935, σ. 3 και εφ. Ακρόπολις, 18/7/1935, σ. 6. Επίσης για τη ζωή του:

– Φλούντζης Αντ., Ακροναυπλία και Ακροναυπλιώτες, εκδόσεις Κ. Καπόπουλος, Αθήνα, 1984, σ. 488 και

– Αλεξίου Έλλη, ό.π., σελ. 333-334.

45. Πληροφορίες για τον Βαγγέλη Πόλκο:

– Αλεξίου Έλλη, ό.π., σελ. 285-287.

– Φλούντζης Αντ.,ό.π., σ. 489 και

– Κατσαντώνης Γιάννης, Η Αριστερή Παράταξη των Δασκάλων στο Μεσοπόλεμο, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1998, σ. 112-116.

– Κατσαντώνης Γιάννης, Εκπαιδευτικοί και Εθνική Αντίσταση, εκδ. Καρανάση, Αθήνα, 1984, σελ. 114.

46. Κονιόρδος Γιάννης, Τάσος Τσαλίκης: Ο δάσκαλος από το σχολείο Αργαλαστής που εκτελέστηκε στον τοίχο της Καισαριανής, εφ. Ταχυδρόμος, 18/2/2026: https://www.taxydromos.gr/magnesia/pilio/1291842/apo-to-scholeio-argalastis-ston-toicho-tis-kaisarianis-i-teleytaia-diadromi-toy-daskaloy-tasoy-tsaliki/

47. Πληροφορίες για τον Κώστα Τσίρκα:

– Οι κομμουνιστές πολιτικοί κρατούμενοι της δικτατορίας του Ιωάννη Μεταξά: https://www.athenshistorywalks.com/story10

– Κατσαντώνης Γιάννης, Εκπαιδευτικοί και Εθνική Αντίσταση, εκδ. Καρανάση, Αθήνα, 1984, σελ. 113.

– Αλεξίου, Ε., ό.π., σελ. 291.

48. Κουζινόπουλος Σπ., Οι Βορειοελλαδίτες που εκτελέστηκαν, εφ. Εφσυν, 28/2/2026, https://www.efsyn.gr/nisides/502380_oi-boreioelladites-poy-ektelestikan

– Κουζινόπουλος Σπύρος, Το Αντιδικτατορικό Μέτωπο Θεσσαλονίκης, εφ. Εφσυν, 16/4/2026 : https://www.efsyn.gr/nisides/504974_antidiktatoriko-metopo-thessalonikis#goog_rewarded

– Φλουντζής, Αντ., Χαϊδάρι, εκδ. Παπαζήσης, Αθήνα, 1986, σελ. 49-51.

49. Για τη ζωή του Κ. Χυτήρη:

– Κατσαντώνης Γιάννης, Η Αριστερή Παράταξη των Δασκάλων στο Μεσοπόλεμο, εκδ. Σύγχρονη Εποχή, Αθήνα, 1998, σελ. 29-31 και 60-62.

– Αλεξίου Έ., ό.π., σελ. 475.

– Άρθρο: Ο Κερκυραίος αγωνιστής Δάσκαλος Κώστας Χυτήρης που εκτελέστηκε από τους Ναζί κατακτητές την Πρωτομαγιά του 1944, 1/5/2025 στο: https://drepani.gr/corfu/o-kerkyraios-agonistis-kostas-xytiris-pou-ektelestike-apo-tous-nazi-kataktites-tin-protomagia-tou-1944-stin-kaisariani?highlight=WyJcdTAzYzdcdTAzYzVcdTAzYzRcdTAzYWVcdTAzYzFcdTAzYjdcdTAzYzIiLCJcdTAzYmFcdTAzY2VcdTAzYzNcdTAzYzRcdTAzYjFcdTAzYzIiXQ==

50. Για τη ζωή του Πάνου Κορνάρου:

– Αλεξίου Έ., ό.π., σελ. 313.

– Πιτσιτάκης Γιώργος, Πάνος Κορνάρος: «Η πορεία προς την Αθανασία», εφ. Χανιώτικα Νέα, 1/9/2016, https://www.haniotika-nea.gr/panos-kornaros-i-poria-pros-tin-athanasia/

The post Δάσκαλοι στον τοίχο της Καισαριανής, Πρωτομαγιά του 1944. «…Ν’ ανθίσει γέλιο στις ματιές, να λάμψει ο κόσμος όλος…» first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ως αναπληρωτές εκπαιδευτικοί, βρισκόμαστε εδώ και χρόνια σε ένα καθεστώς μόνιμης εργασιακής επισφάλειας. Κάθε χρόνο, καλούμαστε να διαχειριστούμε την ίδια εξουθενωτική αβεβαιότητα: πότε θα δουλέψουμε, σε ποιο σημείο του χάρτη θα βρεθούμε και πώς θα καταφέρουμε, μέσα σε ελάχιστο χρόνο, να ριζώσουμε σε ένα νέο σχολικό περιβάλλον. Πριν προλάβουμε να χτίσουμε ουσιαστικές σχέσεις με τους μαθητές και τους συναδέλφους μας, το κουδούνι της λήξης μας οδηγεί ξανά στην έξοδο.

Για εμάς, το καλοκαίρι δεν είναι ανάπαυλα, αλλά συνώνυμο της ανεργίας και της ανασφάλειας. Φέτος, η κατάσταση έφτασε στο απροχώρητο με τη νέα ΚΥΑ για την προπληρωμένη κάρτα. Καλούμαστε να επιβιώσουμε με «ψίχουλα», τα οποία μάλιστα περιορίζονται κατά 50% σε συναλλαγές μέσω POS. Το Υπουργείο φαίνεται να αγνοεί επιδεικτικά ότι οι βασικές μας ανάγκες, με κυριότερη αυτή της στεγασης, δεν πληρώνονται σε μηχανηματαPOS. Όταν το κόστος στέγασης υπερβαίνει κατά πολύ τα μετρητά που μας επιτρέπεται να εκταμιεύσουμε, η επιβίωσή μας μετατρέπεται σε δυσεπίλυτο γρίφο, ενώ η καθυστερημένη αποστολή των καρτών- ίσως και μετα την επόμενη πρόσληψη- αγγίζει τα όρια του εμπαιγμού.

Αυτή η διαρκής εκμετάλλευση μας κρατά σε μια ιδιότυπη εργασιακή ομηρία, καθώς χρησιμοποιούμαστε για να καλύπτουμε πάγιες ανάγκες που το σύστημα αρνείται να καλύψει με μόνιμους διορισμούς. Οι συνθήκες εργασίας μας είναι συχνά απάνθρωπες: δεν μας επιτρέπεται ούτε να αρρωστήσουμε για πάνω από 15 ημέρες, ενώ η μητρότητα αντιμετωπίζεται με στυγνότητα, εξαναγκάζοντάς μας σε επιστροφή στην τάξη μόλις τέσσερις μήνες μετά τον τοκετό. Αυτή η κατάσταση, που υπολείπεται ακόμη και του ιδιωτικού τομέα, πρέπει να σταματήσει. Η διαρκής υποτίμηση των εκπαιδευτικών που κρατούν όρθιο το δημόσιο σχολείο δεν μπορεί να συνεχιστεί. Η παιδεία δεν είναι εποχιακό προϊόν και οι λειτουργοί της δεν είναι αναλώσιμοι «πελάτες» προπληρωμένων καρτών, αλλά εργαζόμενοι που απαιτούν τον αυτονόητο σεβασμό στα δικαιώματα και στη ζωή τους.

The post Αναπληρωτές first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

-Καλημέρα, δάσκαλε
-Καλημέρα, Βασίλη. Καλά είστε;
-Το παλεύουμε, δάσκαλε. Ανάμεσα σε γρίπες και διαγωνίσματα
-Δίκιο έχεις. Δεν ξεμπλέκουμε εύκολα…
-Ναι, αλλά τα παιδιά βασανίζονται. Και διαβάζουν μόνο για το διαγώνισμα 
της ημέρας.Τα άλλα μαθήματα είναι σα να μην υπάρχουν
-Βασίλη, πρέπει να τους λέτε κι εσείς ότι δεν εξαρτώνται όλα από ένα 
διαγώνισμα ούτε απ’ τους βαθμούς. Γιατί πολύ φοβάμαι ότι πολλοί γονείς 
καλλιεργούν στα παιδιά τη βαθμοθηρία…κι έτσι χάνεται η ουσία της 
μάθησης.
-Συμφωνώ, δάσκαλε. Πρέπει να λέμε καλά λόγια για τη δουλειά σας…για 
να δίνουν μεγαλύτερη σημασία σε όσα τους λέτε.
-Μόνο αν προσέχουν στο μάθημα, μπορούν να αποκτήσουν κάποιες βάσεις-κι 
όχι όλοι-και να μπορέσουν να σταθούν αργότερα στα πόδια τους.
-Και γιατί λες “όχι όλοι”;
-Γιατί παίζει μεγάλο ρόλο το οικογενειακό περιβάλλον και η 
μόρφωση-εποπτεία των γονέων
-Α, κατάλαβα.Τα φαινόμενα βίας προέρχονται από παιδιά, που συνήθως 
μετά το σχολείο δεν έχουν κάποια φροντίδα απ’ το σπίτι
-Και η Πολιτεία, αντί να υποστηρίξει τις οικογένειες με οικονομικά ή 
άλλα προβλήματα, αφήνει αυτά τα παιδιά έκθετα και ανυπεράσπιστα…κι 
έτσι αποτυγχάνουν στο σχολείο.Φυσικά για ενισχυτική διδασκαλία επί της 
ουσίας ούτε λόγος.
-Συμφωνώ, δάσκαλε. Έχουμε να κάνουμε πολλά κι εμείς
-Να πείσετε τα παιδιά ότι το σχολείο είναι χρήσιμο. Κσι να έχετε καλές 
σχέσεις μαζί μας.
-Μα, αυτό κάνουμε.
-Όχι όλοι, Βασίλη. Ξέρεις τι απαξίωση νιώθω μερικές φορές;Ακόμα κι όταν 
προσπαθώ να τους πείσω να μάθουν να κάνουν διάλογο  χωρίς να 
πετάγονται και να διακόπτουν, αρκετοί είναι σα να μην ακούνε
-Εντάξει, δάσκαλε.
-Ελπίζω να είδες το περιστατικό στη Ν.Ιωνία. Μπήκε η αστυνομία στο 
σχολείο και οδήγησε την δ/ντρια και την υπδ/ντρια στο αστυνομικό 
τμήμα.Έκανε-λέει-μήνυση ένας γονέας
-Το είδα. Απαράδεκτο…
-Ποιο απ’ όλα;
-Πρώτον η μήνυση του γονιού. Δεύτερον η στάση της αστυνομίας
-Πρέπει να πείτε στους γονείς, Βασίλη, ότι το σχολείο δεν είναι εχθρός 
τους. Πρέπει να συνεργάζονται μαζί μας,για να λύνονται τα όποια 
προβλήματα κι όχι να μας τα φορτώνουν
-Εμείς στο σύλλογο αυτό κάνουμε. Όποτε δημιουργείται κάποιο ζήτημα, 
πάμε στο σχολείο και το λύνουμε
-Και δεύτερον, αν το υπουργείο Παιδείας μας θεωρεί εργαζόμενους, πρέπει 
να μας στηρίξει. Κι όχι να μας αφήνουν έκθετους σε μηνύσεις και να μας 
οδηγούν στα αστυνομικά τμήματα.
-Συμφωνώ, δάσκαλε. Ήταν πολύ ντροπιαστικές οι σκηνές που είδαμε
-Εντάξει. Γιατί το δημόσιο σχολείο θέλει υποστήριξη, Βασίλη
-Γιατί το λες, δάσκαλε;
-Γιατί τελευταία η κυβέρνηση, η οποία δεν μπορεί να καλύψει τα κενά κι 
έτσι χάνονται χιλιάδες διδακτικές ώρες, δείχνει ιδιαίτερο ζήλο μη 
χαθεί καμιά ώρα τηλεκπαίδευση…
-Σας έχουνε για φύλακες μου φαίνεται.
-Και μάλιστα χωρίς να μας καλύπτουν από βρισιές ή άλλες απαίσιες 
συμπεριφορές στο webex. Λες και το webex είναι εκπαίδευση
-Τι τραβάτε, δάσκαλε!
-Είμαστε πολύ δυσαρεστημένοι, Βασίλη, όταν τα υπουργεία φορτώνουν σε 
μας τις δικές τους ανεπάρκειες ή αδυναμίες.
-Μήπως τελικά δεν τη θέλουν καθόλου τη δημόσια εκπαίδευση;
-Με τόσα Ωνάσεια και Πειραματικά,που χωρίς κανένα διάλογο προσπαθούν 
να επιβάλουν φαίνεται ότι ενδιαφέρονται για λίγα συγκεκριμένα  παιδιά, 
τα “στελέχη” του μέλλοντος…
-Ενώ εμείς ζητάμε μόρφωση και δουλειά για όλους.
-Ακριβώς.Και δεν ανεχόμαστε να στέλνουν τους συναδέλφους στα Πειθαρχικά
-Κσι ποιο είναι το αδίκημα για το οποίο τους κατηγορούν;
-Ότι πήραν μέρος στην απεργία του κλάδου  μη συμμετέχοντας έτσι στην 
αξιολόγηση.
-Κι εγώ νόμιζα ότι η απεργία είναι συνταγματικό δικσίωμα του εργαζόμενου
-Αυτό λέμε κι εμείς.Φαντάσου ένα δάσκαλο φοβισμένο και σκυφτό. Τι 
παιδιά θα μορφώσει;
-Μαζί σας, δάσκαλε.
-Όλοι στους δρόμους,Βασίλη. Έχουμε δίκιο. Σαν τους αγρότες…
-Εντάξει. Θα δούμε…
-Θα το κάνουμε. Είδες οι αγρότες με τις κινητοποιήσεις τους σ’ όλη την 
Ευρώπη; Ανάγκασαν στην Ευρωπαική Ένωση να παγώσει τη συμφωνία Mercosur 
για μεγάλο χρονικό διάστημα.
-Σημαντικό. Κι έτσι γλιτώσαμε τα μεταλλαγμένα.
-Προσωρινά, όσο είμαστε ακόμα καθιστοί…
-Γεια σου, δάσκαλε.
-Τα ξαναλέμε σύντομα, Βασίλη.

The post Διάλογος μ’ έναν γονιό first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ο Νίκος Ρωμανός συμπληρώνει ήδη έναν χρόνο προφυλάκισης, με μοναδικό πλην έωλο «στοιχείο»-εύρημα το τμήμα αποτυπώματός του, που φέρεται να βρέθηκε σε πλαστική σακούλα, σε διαμέρισμα κατεστραμμένο από έκρηξη. Πριν από λίγες ημέρες, το Δικαστικό Συμβούλιο —αγνοώντας την αντίθετη εισαγγελική πρόταση και παρά την πλήρη απουσία ουσιαστικών αποδείξεων— αποφάσισε την εξάμηνη παράταση της προφυλάκισής του.

Δεκαεπτά χρόνια μετά την απρόκλητη δολοφονία του 15χρονου επιστήθιου φίλου του από ειδικό φρουρό της Αστυνομίας, ο Νίκος Ρωμανός θα βρίσκεται φυλακισμένος χωρίς κανένα αποδεικτικό στοιχείο — θύμα ενός εκδικητικού κράτους που τον χρησιμοποιεί ως τρόπαιο απέναντι σε όσες και όσους αντιστέκονται στην αδικία, και μια δικαστική εξουσία που έχει καταστεί ουσιαστικά υποχείριο της εκτελεστικής.

Πρόκειται για το ίδιο δικαστικό-αστυνομικό σύμπλεγμα που είτε δεν έβρισκε, είτε έχασε, είτε “κατά λάθος” κατέστρεψε υλικό από τα Τέμπη και την Πύλο, από το αυτοκίνητο του Νίκου Σαμπάνη, από τη δολοφονία του Καραΐβάζ, από τον υπολογιστή του Λιγνάδη, από την υπόθεση του Κολωνού∙ την ίδια δικαστική εξουσία που ήταν απόλυτα βέβαιη, και πάλι χωρίς επαρκή στοιχεία, πως ήταν ένοχοι ο Τάσος Θεοφίλου, η Ηριάννα, ο «Ινδιάνος», ο Βαγγέλης Σταθόπουλος, ο Χάρης Μαντζουρίδης: την εξουσία που φορτώνει ολόκληρο τον ποινικό κώδικα σε όσες και όσους αντιστέκονται στην υποβάθμιση των ζωών τους.

Όλες και όλοι εμείς που υπογράφουμε αυτό το κείμενο, δηλώνουμε απερίφραστα πως στεκόμαστε στο πλευρό του Νίκου Ρωμανού και στον αγώνα του, και καταγγέλλουμε την εκδικητική μεταχείριση από το κατασταλτικό κράτος της κυβέρνησης Μητσοτάκη.

Μπροστά στον κυβερνητικό ρεβανσισμό και την κατασκευή «εσωτερικών εχθρών» που αποπροσανατολίζουν την κοινή γνώμη, εμείς υπερασπιζόμαστε όλους τους άδικα στοχοποιημένους. Υπερασπιζόμαστε τον Νίκο Ρωμανό και το δικαίωμά του να ζήσει ελεύθερος.

Μπορείτε να υπογράφετε στο μέιλ: freeromanos2026@gmail.com

1. Αβακουμίδης Πρόδρομος,  Γ ΕΛΜΕ ΑΘΗΝΑΣ 
2. Αγαπητός Θανάσης, πρόεδρος της Ένωσης Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών Θεσσαλονίκης
3. Αγγελίδου Σοφία, μέλος Στ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Θεσ/νίκης
4. Αγγελοπούλου Γιώτα, ΕΛΜΕ Ηλείας
5. Αθανασίου Χρυσάνθη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
6. Αθανασόπουλος Νίκος, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
7. Αθανασοπούλου Νικολέτα, μέλος  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
8. Αθανασούλα Ανθή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
9. Αλεβίζος Άρης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
10. Αλεμίδου Θωμαή, μέλος ΔΣ Δ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
11. Αλεξάκος Φώτης, μέλος ΕΛΜΕ Καρδίτσας
12. Αλεξίου Θοδωρής, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
13. Αλεξίου Ορέστης, μέλος Γ΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
14. Αλεξίου Φανή, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
15. Αλεξοπούλου Βάσω, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
16. Αλεξοπούλου Ελένη,
17. Αλεξούδη Κωνσταντίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αθηνά
18. Αλχατζίδου Μάχη, μέλος ΕΛΜΕ Λέσβου
19. Αναγνωσταρά Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
20. Αναγνωσταράς Γιάννης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών  Π.Ε. Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης
21. Αναγνωστόπουλος Δημήτριος, ΠΕ02, Κορινθία
22. Αναγνωστοπούλου Αρετή μέλος ΕΛΜΕ Ιωαννίνων
23. Αναγνωστοπούλου Γαρυφαλιά, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Π.Ε
24. Αναγνωστοπούλου Καλή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγιαλείας
25. Αναγνωστοπούλου Χρύσα, μέλος ΔΣ της Δ ΕΛΜΕ ΑΝΑΤ ΑΤΤΙΚΗΣ
26. Αναγνώστου Στέλλα, μέλος Στ Συλλόγου Εκπαιδευτικών  Π.Ε. Θεσ/νίκης
27. Άνανι Σάρα, μέλος Α ΕΛΜΕ Αθήνας
28. Ανάπαλης Παναγιώτης, μέλος Ζ’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Θεσσαλονίκης
29. Αναστασιάδης Νίκος Β΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
30. Αναστασιάδου Βασιλική μέλος Στ΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
31. Αναστασόπουλος Στέλιος, μέλος ΕΛΜΕ Καρδίτσας
32. Ανδρίτσος Γιώργος, Μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας 
33. Ανεζίρης Μιχάλης, μέλος Ε ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
34. Αντωνιάδη Ελένη, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
35. Αντωνιάδου Νικολέτα, Δ΄ ΕΛΜΕ Ανατ. Θεσσαλονίκης
36. Αντωνίου Ανδρέας, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
37. Αντωνίου Αντώνης, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
38. Αντωνίου Νίκη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Αλ. Δελμούζος
39. Αντωνόπουλος Παύλος, μέλος ΔΣ Πανελλήνιας Ένωσης Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών (ΠΕΣΕΚ)
40. Αντωνοπούλου Ευαγγελία, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
41. Αξαρλής Κωνσταντίνος,  καθηγητής Φυσικής Αγωγής, 3ο ΓΕΛ Αγ. Δημητρίου
42. Αξούριστου Χαρίκλεια πρόεδρος  ΕΛΜΕ Ημαθίας
43. Αποστολάτος Ηλίας, μέλος ΕΛΜΕ Ηλείας
44. Αργυράκης Παναγιώτης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Δυτικής Αττικής “Κώστας Βάρναλης” 
45. Αργύρης Μιχάλης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
46. Αργύρη Ελισάβετ, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρόζα Ιμβριώτη
47. Αρίδας Εμμανουήλ, μέλος Δ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
48. Αρκομάνη Εύη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νίκαιας – Πειραιά 
49. Αρχοντούλη Βιβή  συνταξιούχος εκπαιδευτικός
50. Ασβεστά Ειρήνη, μέλος ΔΣ Συλλόγου Καβάλας
51. Ασμής Λάζαρος, αντιπρόεδρος Ά ΕΛΜΕ ΚΥΚΛΑΔΩΝ
52. Ασημακοπούλου Αναστασία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
53. Ασημακοπούλου Ιωάννα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
54. Ασημακοπούλου Νίκη Ελένη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Μακρυγιάννης»
55. Ατζίδου Κατερίνα, μέλος Α ΕΛΜΕ Αθήνας
56. Αυγέας Βασίλης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Ροδόπης
57. Αυγουστίνου Μαρία, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά
58. Αφατίδου Στέλλα , μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
59. Βαβουράκης Γεώργιος, ΠΕ 04.01, Αθήνα
60. Βαγενά Βάσια, ΠΕ70 (Αχαΐα)
61. Βαϊνάς Παντελής,  πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
62. Βαϊνάς Στέλιος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρεθύμνου
63. Βαλιώτη Βαρβάρα-Μαρίνα, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
64. Βαμβακάς Κώστας συνταξιούχος εκ/κός
65. Βαρβέρη Δέσποινα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρεθύμνου
66. Βαρδαραμάτος Βαγγέλης, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κεφαλονιάς-Ιθάκης
67. Βαρδουλάκη Ιφιγένεια, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΠΕΡΙΚΛΗΣ
68. Βάσιλα Σοφία, μέλος Α΄ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
69. Βασιλάκη Κυριακή, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
70. Βασίλαρου Αθηνά, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Περικλή Β’ Αθήνας
71. Βασιλάτου Βίκυ, μέλος του ΔΣ της ΟΛΜΕ
72. Βασιλειάδης Βασίλειος, εκπαιδευτικός Ηλεία 
73. Βασιλειάδου Δέσποινα, μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Υπαίθρου νομού Θεσσαλονίκης
74. Βασιλείου Μαρία, μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νίκαιας
75. Βασιλείου Ρίτσα, Ε’ ΕΛΜΕ
76. Βάσιου Όλγα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
77. Βάσση Δήμητρα, μέλος ΣΕΕΠΕΑ Αττικής
78. Βάσσης Δημήτρης, Εκπαιδευτικός καλλιτεχνικών πρωτοβάθμιας (ΠΕ08)
79. Βέζου Θάνια, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
80. Βεκρή Ηρώ, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
81. Βέλλη Ανθή, πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Γλυφάδας Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης
82. Βέλλιος Λάμπρος, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πρέβεζας
83. Βενετάτου Έλενα, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Νάουσας Ημαθίας
84. Βενιός Ανδρέας, μέλος Ε’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
85. Βένιου Ευριδίκη μέλος ΕΛΜΕ Άνω Λιοσίων Ζεφυρίου Φυλής
86. Βεντούρη Ανδριανή, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Κορυδαλλού Αγ. Βαρβάρας
87. Βεντούρη Μπέτυ, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
88. Βεργιώτη Ελεονώρα, μέλος ΣΤ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
89. Βεργιώτη Μαρία, μέλος ΕΛΜΕ Ημαθίας
90. Βέρρου Κυριακή, Εκπαιδευτικός ΠΕ05, Πρωτοβάθμια Ηρακλείου Κρήτης
91. Βιδάλης Γιάννης, ΕΛΜΕ Πειραιά
92. Βλασσόπουλος Δημήτρης, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
93. Βλαχάκη Ευστρατία, Π.Ε. Γραμματέας του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.Λαγκαδά 
94. Βλάχου Ελένη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, δημοτική σύμβουλος στο Δήμο Νεάπολης Συκεών
95. Βλάχου Παναγιώτα, Σύλλογος Εκπαιδευτικών ΠΕ Ηλείας
96. Βλάχου Σοφία εκπαιδευτικός
97. Βλητσάκη Βάσω, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
98. Βογανάτσης Δαμιανός, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ηρώ Κωνσταντοπούλου
99. Βολκίδης Μιχαήλ, μέλος ΣΕΕΠΕΑ Αττικής
100. Βορρίση Νικολέττα μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ό Μακρυγιάννης΄
101. Βουμβάκη Αιμιλία, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. “Ο Παρθενώνας”
102. Βούρβουλης Γιάννης, Αντιπρόεδρος ΣΕΠΕ Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό & Πρόεδρος Πανελλήνιου Επιστημονικού Συλλόγου Ειδικής Αγωγής -Π.Ε.Σ.Ε.Α.
103. Βουρλάκη Αθηνά, (ΠΕ02) μέλος Ε´ΕΛΜΕ Αθήνας
104. Βουρνίτη Σοφία, ΠΕ 25
105. Βουρτσάκη Βάνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
106. Γαβριελάτου Μαρίνα εκπαιδευτικός
107. Γαζάκης Αντώνης, μέλος Α΄ ΕΛΜΕ Δωδεκανήσου, Πρόεδρος ΔΣ Σχολείου Αλληλεγγύης «Οδυσσέας»
108. Γαϊτανίδου Χριστίνα, Εκπαιδευτικός-Χημικός, Δ’ Αθήνας
109. Γαλάνης Γιώργος, μέλος του Δ.Σ. του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
110. Γαλάνη Αθηνά, μέλος ΕΛΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
111. Γαλάνη Σοφία, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Αργολίδας
112. Γαλανοπούλου Άννα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄Ρόζα Ιμβριώτη΄
113. Γαλιατσάτου Μαράια, μέλος Β΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
114. Γανιάρη Ιφιγένεια, συνταξιούχος εκ/κός
115. Γέροντας Θωμάς μέλος  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κ. Σωτηρίου 
116. Γεώργα Ολυμπία μέλος Δ΄ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής
117. Γεωργάκη Χρυσούλα μέλος ΕΛΜΕ Ιωαννίνων
118. Γεωργάς Στέφανος, Β΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
119. Γεωργιλά Μαρία, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
120. Γεωργιόπουλος Γιώργος, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Μακρυγιάννης»
121. Γεωργίου Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κορινθίας
122. Γεωργίου Παναγιώτα, μέλος του Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Ελασσόνας.
123. Γιακουμή Μαρία μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄Ρόζα Ιμβριώτη΄
124. Γιακουμής Φώτης, ΕΛΜΕ Αρκαδίας
125. Γιακωβάκη Κωνσταντίνα, μέλος Α΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής
126. Γιαμάκη Ελευθερία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Δ.Ε. Α’ Αθήνας
127. Γιαμπουρά Αικατερίνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Γλυφάδας Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης
128. Γιαννετοπούλου Αγγελίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Περικλής
129. Γιαννόπουλος Γιώργος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
130. Γιαννούλης Στέλιος, Αντιπρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Γλυφάδας- 3Β
131. Γιασουρίδου Στέλλα, μέλος ΕΛΜΕ Α’ Αθήνας
132. Γιδά Τζένη, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
133. Γιοβάνη Δήμητρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καρδίτσας
134. Γκαζούνη Κάτια, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Φθιώτιδας
135. Γκαμπέτα Αναστασία, ΕΕΠ Αχαΐας ΠΕ30
136. Γκανούρης Άρης, ΠΕ 23, 1ο Ειδικό Δημοτικό Σχολείο Βόλου
137. Γκαραγκάνης Τάσος, μέλος ΔΣ ΔΟΕ
138. Γκαραγκάνη Λένα, μέλος Δ.Σ. ΕΛΜΕ Καρδίτσας
139. Γκαραγκάνη Αγγελική, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καρδίτσας
140. Γκικουρία Αΐντα, ταμίας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Ο Περικλής”
141. Γκιουλουμίδης Γιώργος, Μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Υπαίθρου Θεσσαλονίκης
142. Γκλαρνέτατζης Νίκος, μέλος Ε΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Θεσσαλονίκης
143. Γκίκα Έφη, αντιπρόεδρος ΕΛΜΕ Λέσβου
144. Γκίκα Φανή, Β´ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
145. Γκολόη Γερακίνα, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.   Χαλκιδικής “ο Αριστοτέλης”
146. Γκότσης Βασίλης, μέλος του συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Περιστερίου ”Έλλη Αλεξίου”
147. Γκουλιούμη Ζακελίνα, μέλος ΕΛΜΕ Λέσβου
148. Γκουλιώνης Στέφανος, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π. «Αριστοτέλης»
149. Γκουντινάκος Περικλής, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
150. Γκουντούλα Ιφιγένεια, εκπαιδευτικός ΠΕ11 Φυσικής Αγωγής Α’ Θεσσαλονίκης
151. Γκρέκας Παναγιώτης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
152. Γκρίλλα Ελένη, μέλος Α΄ ΕΛΜΕ Κυκλάδων
153. Γκρίλης Γιώργος, Πρόεδρος ΕΛΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
154. Γλέζου Κατερίνα, μέλος του Συλλόγου Καθηγητών Φιλεκπαιδευτικής Εταιρείας (ΣΚΦΕ)
155. Γλωσσιώτης Γιώργος, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
156. Γουρνάκη Δέσποινα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
157. Γουρνίκη Μαργαρίτα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π. Ε. Σύρου, Τήνου, Μυκόνου
158.  Γούσγουλα Ευαγγελία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
159. Γραικιώτη Μαρία Αικατερίνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ρόζα Ιμβριώτη»
160. Γραμβούδη Δέσποινα, εκπαιδευτικός Α΄ Αθήνας
161. Γρηγοριάδου Δέσποινα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
162. Γρηγοριάδου Ελένη εκπαιδευτικός ΠΕ Χανίων 
163. Γρίβας Γιάννης, μέλος ΕΛΜΕ  Άνω Λιοσίων Ζεφυρίου Φυλής
164. Γρυσμπολάκη Πωλίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καλλιθέας -Μοσχάτου
165. Δαλαμήτρου Βαΐα, δασκάλα
166. Δάμαλος Χρήστος ΕΛΜΕ Ικαρίας & Φούρνων 
167. Δάνη Άννα, Μέλος Δ’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
168. Δανιηλίδης Σάββας, μαθηματικός, Σύλλογος Ιδιωτικών Εκπαιδευτικών Πάτρας
169. Δάουλα Κατερίνα, συνταξιούχος εκ/κός
170. Δασκαλάκη Όλγα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Δ.Γληνός “
171. Δασκαλάκου Ιωάννα, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
172. Δασκαλοπούλου Ναταλία, εκπαιδευτικός α/θμιας εκπαίδευσης, Β΄ Αθήνας
173. Δαφνή Ρουμπίνη, Α ΕΛΜΕ Αθήνας
174. Δέδε Μαίρη, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
175. Δεκαβάλλα Κατερίνα, εκπαιδευτικός ΠΕ 06
176. Δεμερδεσλής Γιώργος, Μέλος Β ΕΛΜΕ ΕΒΡΟΥ
177. Δεμέστιχας Παναγιώτης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
178. Δελτσίδης Κωνσταντίνος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
179. Δερμιτζάκη Ράνια, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
180. Δερμάτη Φανή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
181. Δημάκου Μάρω, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
182. Δημητούλης Δημήτρης,  συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
183. Δημητρίου Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κορυδαλλού-Αγ. Βαρβάρας
184. Δημητρούδης Παναγιώτης, μέλος Δ΄ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
185. Δημοπούλου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Ρεθύμνου
186. Δημοπούλου Φωτεινή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Χανίων
187. Δήμου Ευαγγελία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πρέβεζας
188. Δημούλα Ερασμία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
189. Διαβολάκης Θανάσης, μέλος ΔΣ ΟΙΕΛΕ
190. Διαμάντας Ανδρέας, μέλος ΕΛΜΕ Χίου
191. Διαμάντη Τιτίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
192. Διαμαντόπουλος Δημήτρης, ΕΛΜΕ Ικαρίας Φούρνων 
193. Διαμαντοπούλου Αρετή, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
194. Διαμαντοπούλου Μαρία Γ΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας
195. Διαπούλη Εύη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
196. Δικαίου Μαρία, Καθηγήτρια Εφαρμοσμένων Τεχνών
197. Δινοπούλου Βαγγελίτσα, μέλος ΔΣ ΣΕΠΕ “Ηρώ Κωνσταντοπούλου”
198. Δίπλα Νατάσα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αριστοτέλης
199. Δοκανάρη Ιωαννέτα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
200. Δούκα Ευαγγελία, αντιπρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “ΗΡΩ ΚΩΝΣΤΑΝΤΟΠΟΥΛΟΥ”
201. Δούμας Γιάννης, συνταξιούχος δάσκαλος
202. Δουράκης Διονύσης μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Χαλκιδικής
203. Δράκογλου Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Σερρών
204. Δροσόπουλος Άρης, μέλος Β΄ΕΛΜΕ Δωδεκανήσου
205. Ελευθεριώτη Δήμητρα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κω-Νισυρου
206. Εμμανουήλ Σουζάνα, αναπληρώτρια εκπαιδευτικός, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Μέγας Αλέξανδρος, Α΄ Θεσσαλονίκης
207. Εξάρχου Λένα, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
208. Ευαγγέλου Μαρίνα, εκπαιδευτικός ΠΕ02, Α΄ Αθήνας
209. Ευθυμίου Ιωάννα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
210. Ευθυμίου Παρασκευή, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
211. Ευστρατίου Νικολέττα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Σαλαμινας
212. Ζαγανίδης Χρήστος μέλος ΔΣ Ε΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης, ΓΣ ΕΔΟΘ
213. Ζαγάρας Κωνσταντίνος, μέλος ΕΛΜΕ Μεσσηνίας 
214. Ζαραϊδώνη Βούλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
215. Ζαρκινού Βασιλική,  μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Ηλιούπολης «Μ.Παπαμαύρος»
216. Ζαφειρίδη Ειρήνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρόζα Ιμβριώτη
217. Ζαφειροπούλου Βίκυ, μέλος ΔΣ Ηρώ Κωνσταντοπούλου
218. Ζαχαρόπουλος Νίκος, εκπαιδευτικός
219. Ζαχαροπούλου Ευφροσύνη Α ΕΛΜΕ Κυκλάδων
220. Ζαχαροπούλου Κατερίνα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
221. Ζενεμπίση Δέσποινα, δασκάλα, Α΄ Πειραιά
222. Ζερβού Ελένη, μέλος ΕΛΜΕ Ιωαννίνων
223. Ζερβού Μάγδα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
224. Ζευκιλή Ελένη, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Ο Περικλής”
225. Ζησοπούλου Χαρά, μέλος ΔΔΕ Πιερίας
226. Ζυγούρη Έλσα, ΕΛΜΕ Κυκλάδων 
227. Ζυμαρίτου Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης
228. Ζωγράφου Γεωργία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καβάλας
229. Ζώης  Αριστοφάνης, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
230. Ζώης Βασίλης, ειδικός γραμματέας ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Τρικάλων
231. Ηλιάκης Γιάννης,  Εκπαιδευτικός καλλιτεχνικών πρωτοβάθμιας (ΠΕ08)
232. Ηλιοπούλου Σταυρούλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Δυτ. Αττικής «Κ. Βάρναλης»
233. Θαλάσση Έφη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ηλιούπολης
234. Θαλάσσης Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
235. Θαλασσινού Αλεξάνδρα, μέλος του ΔΣ του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Κύμης
236. Θάνου Αιμιλιάνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Ο Παρθενώνας»
237. Θάνου Ευθυμία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
238. Θεοδοσάτος Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Π. Ε.
239. Θεοδούλου Ηρακλής, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Κεφαλονιάς – Ιθάκης
240. Θεοδωρίδου Αλεξάνδρα Ε΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
241. Θεοδωρακέα Χρυσούλα, μέλος Α ΕΛΜΕ Ανατ. Αττικής
242. Θεοδωρίδου Βούλα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
243. Θεοδωρόπουλος Θοδωρής ,  Γ. Γραμματέας του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε “η Αθηνά”
244. Θεοδωροπούλου Ναταλία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
245. Θεοδώρου Αντιγόνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ηρακλείου Δομήνικος Θεοτοκόπουλος
246. Θεολογίδου Σοφία, μέλος Δ΄ ΕΛΜΕ Ανατολικής Θεσσαλονίκης
247. Θεοφανίδου Ευαγγελία μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄Κ.Βάρναλης΄
248. Θηλυκός Ιάσονας, Μέλος ΕΛΜΕ Χαλκιδικής
249. Ιακώβου Νένα, συνταξιούχος δασκάλα 
250. Ιορδανίδη Μαρία, ΠΕ80, μέλος ΕΛΜΕ Ηρακλείου 
251. Ιωαννίδης Κυριάκος, εκπαιδευτικός Π.Ε.79.01 Μουσικής, ΕΛΜΕ Ρεθύμνου
252. Ιωαννίδης Τάσος, ΔΣ Α ΕΛΜΕ Δυτ. Αττικής (Ελευσίνα)
253. Ιωαννίδου Ευδοξία, ιδιωτική εκπαιδευτικός
254. Ιωαννίδου Σοφία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
255. Ιωάννου Βάσω μέλος ΕΛΜΕ Ιωαννίνων
256. Ιωάννου Γεωργία, ΕΛΜΕ Ροδόπης
257. Ιωάννου Κωνσταντίνος,  ταμίας Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
258. Καβαλλάρη Ευγενία, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Ημαθίας
259. Καββαδάς Διονύσιος, ΕΛΜΕ Πρέβεζας 
260. Καββαδία Φωτεινή, μέλος του Συλλόγου Εκπ/κών Π. Ε. Αμαρουσίου
261. Καββαδίας Γιώργος, συνταξιούχος εκ/κός
262. Καζάκου Όλγα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε . “Αριστοτέλης”
263. Καζανασμάς Παναγιώτης, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός, Θεσσαλονίκη
264. Καζάντη Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
265. Καϊάφα Αγγελική, ΠΕ03, Γ΄ Αθήνας
266. Κάιλα Μυρσίνη,  μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
267. Κακαγιάννης Αντώνης, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Δ/Ν Σάμου
268. Κακαράτζα Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Ρήγας Φεραίος
269. Κακούρου Κωνσταντίνα, μέλος Ε ΕΛΜΕ Αθήνας 
270. Καλαϊτζάκης Αλέξης, μέλος Β ΕΛΜΕ Αθήνας
271. Καλαμαράς Φώτης συνταξιούχος εκπαιδευτικός μέλος της ΠΕΣΕΚ
272. Καλαμπάκου Βασιλική, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, μέλος ΠΕΣΕΚ
273. Καλαχάνη Αγγελική, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
274. Καλημέρη Αργυρώ, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καλλιθέας -Μοσχάτου
275. Καλημερίδης Γιώργος, μέλος του Δ.Σ του Ζ΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσ/ νίκης 
276. Καλλίνικου Ερμίνα, ΕΛΜΕ Πειραιά
277. Καλόγηρος Νίκος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
278. Καλομοίρης Γρηγόρης πρόεδρος Πανελλήνιας Ένωσης Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών
279. Καλοξύλου  Φούλη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Ρήγας Φεραίος
280. Καλούσης Ακρίτας, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Πειραιά
281. Καλοφύρη Άρτεμις, μέλος ΕΛΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
282. Καλύβα Σταματία εκπαιδευτικός
283. Καμάρα Ροζαλία, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε Κυθήρων
284. Καμινέλης Μιχαήλ, μέλος συλλόγου εκπαιδευτικών πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Αχαΐας 
285. Καμινιώτης Παναγιώτης, Γεωπόνος, μέλος συλλόγου εργαζομένων Περιφέρειας Θεσσαλίας
286. Καμόπουλος Δημήτρης, Μέλος Β΄ ΕΛΜΕ Θεσ/νίκης
287. Καμπράγκος Βαλάντης, μέλος Α΄ ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής
288. Κανδηλώρος Χρήστος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
289. Κάνδια Μαρία,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
290. Κανελλοπούλου Δώρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
291. Κανελλοπούλου Σοφία , Ψυχολόγος
292. Καννής Δημήτρης, Συνταξιούχος εκπ/κός 
293. Καντούρου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
294. Καούκη Όλγα, μέλος ΕΛΜΕ Λέσβου
295. Καπέτης Δημήτρης, μέλος ΔΣ Γ΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
296. Καπνιά Βαΐα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Μαγνησίας Ρήγας Βελεστινλής
297. Καπνιά Χρυσή, μέλος ΔΣ Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Κέρκυρας
298. Καραγιαννοπούλου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κερατσινίου-Περάματος «Ν. Πλουμπίδης»
299. Καραβαράκη Αγγελική, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αριστοτέλης
300. Καραγιώργου Δέσποινα, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ρόζα Ιμβριώτη» 
301. Καραμαλάκης Ευθύμιος, μέλος ΕΛΜΕ Σερρών
302. Καραμανίδου Σεβαστή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄ο Μακρυγιάννης΄
303. Καραμπά Σοφία, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
304. Καράμπαλης Θοδωρής, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
305. Καραμπάτσου Αγγελική Κων/να, ΕΛΜΕ Πειραιά 
306. Καρανάση Αθηνά, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Η Αθηνά “
307. Καρανίκου Κλεοπάτρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Σωκράτης»
308. Καραπάνος Δημήτρης, μέλος ΣΤ ΕΛΜΕ
309. Καραπέτσα Άννα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
310. Καρλαύτη Άννα, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ή Αθηνά»
311. Καρλής Σωτήρης, Α΄ Σύλλογος εκπαιδευτικών Πειραιά “Ρήγας Φεραίος”
312. Καρτσιώτη Κονδυλία, ΠΕ 91.01, μέλος συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
313. Καρυώτη Ειρήνη, εκπαιδευτικός, Α ΕΛΜΕ Αθήνας
314. Κασαπάκη Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
315. Κασίτα Μαρία Εκπαιδευτικός Π.Ε.71 μέλος του συλλόγου Π.Ε. Δ. Γληνός
316. Κάσκαρης Γιάννης, μέλος ΔΣ Α΄ Συλλόγου Θεσσαλονίκης «ο Προμηθέας»
317. Κάσσαρη Σοφία, Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Χανίων
318. Κατζόγια Σοφία, μέλος Α’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
319. Κατή Νάντια, μέλος Γ’ ΕΛΜΕ Αθήνας
320. Κάτου Μαρία, μέλος Δ’ ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής
321. Κατωπόδη Κατερίνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός πρωτοβάθμιας
322. Κατωπόδη Σοφία, μέλος ΕΛΜΕ Βοιωτίας
323. Κατσαβέλη Όλγα, μέλος Α΄ ΕΛΜΕ Δωδεκανήσου
324. Κατσαίτη Αντωνίνα, μέλος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
325. Κατσαρού Κωνσταντίνα – Μαρία Ψυχολόγος
326. Κατσιαμπούρα Σούλα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
327. Κατσιγιάννη Ευδοκία, μέλος  Β΄ΕΛΜΕ Αχαΐας
328. Κατσιγιάννης Αλέξανδρος, πρόεδρος Α΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής (Περιστέρι)
329. Κάτσικας Χρήστος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
330. Κατσιόλα Λίνα, αναπληρώτρια, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Αδαμάντιος Κοραής, Χίος
331. Κατσιώλη Αγγελική, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Μεσσηνίας
332. Κατσορίδα Βαρβάρα,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
333. Κατσώνη Αλεξάνδρα, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός Δ.Ε.
334. Καφόρου Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
335. Καψάλης Θεόδωρος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λακεδαίμονος
336. Κεραμειδά Αδαμαντία, Α΄ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
337. Κεσαλίδης Βασίλειος, Β’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
338. Κεσκιλίδου Μάχη, δασκάλα ΠΕ70, μέλος Α’ ΣΕΠΕ Θεσσαλονίκης “Ο Προμηθέας”
339. Κεσόγλου Μαριάνθη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καβάλας
340. Κεφαλοπούλου Μαργαρίτα, συνταξιούχος δασκάλα
341. Κεχαγίδης Ματθαίος, μέλος Δ.Σ. ΣΤ’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
342. Κηετζή Ίριδα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
343. Κικάκη Βασιλική, μέλος Ζ’ ΕΛΜΕ Αθήνας
344. Κιντή Δώρα, Γ’ ΕΛΜΕ Αθήνας
345. Κιού Παρασκευή, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
346. Κιουτσούκη Χρυσάνθη, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
347. Κιρκασιάδης Ανέστης, μέλος του Συλλόγου Καλλιθέας Μοσχάτου
348. Κιτσαντά Μάρθα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Θουκυδίδης»
349. Κλάρα Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αριστοτέλης
350. Κλιάφα Άρτεμις, Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ρόζα Ιμβριώτη»
351. Κνισοβίτη Ζωή, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
352. Κογκορόζη Μαρία, μέλος Ζ΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
353. Κοζανίτη Κωνσταντίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
354. Κόκκαλη Πολυξένη, ΠΕ23 ψυχολόγος, Βόλος, ΣΕΒΕΠΕΑΘ
355. Κοκολάκης Μανόλης, μέλος ΕΛΜΕ  Άνω Λιοσίων Ζεφυρίου Φυλής
356. Κοκολάκη Βιβή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
357. Κοκοτσή Εύη, εκπαιδευτικός Πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης,  Α΄  Αθήνας
358. Κόλια Στεφανία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
359. Κολιού Όλγα, μέλος ΕΛΜΕ Εύβοιας
360. Κολιούση Ειρήνη, μέλος Η’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
361. Κόλμαν Άννα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
362. Κολόζη Μαρία, συνταξιούχος εκ/κός
363. Κολοτούρα Μαρία, μέλος Π.Ε.Σ.Ε.Α.
364. Κολοτούρου Ευγενία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.   Πειραιά “Η Πρόοδος”
365. Κολλύρα Γεωργία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
366. Κολωνιάρη Πόπη, Συνταξιούχος φιλόλογος
367. Κολωνιώτου Αναστασία, μέλος  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργολίδας
368. Κομιανού Κωνσταντίνα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
369. Κομπολίτη Μαρία, συνταξιούχος φιλόλογος
370. Κονδύλη Νατάσα, Ταμίας του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.«Ηρώ Κωνσταντοπούλου»
371. Κοντάκος Κωνσταντίνος, μέλος ΕΛΜΕ Ρεθύμνου
372. Κονταξή Μαργαρίτα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
373. Κονταρίδου Ειρήνη, Α ΕΛΜΕ Δ. Αττικής
374. Κοντελές Δημήτρης, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Λάρισας 
375. Κοντζιά Ζωή, μέλος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
376. Κοντζιά Παρασκευή, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
377. Κοντογιάννης Ιωάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
378. Κοντοθανάση Λίλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης” 
379. Κοροξενού Δανάη, μέλος Ε ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
380. Κοσκολός Χρήστος, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
381. Κοσκώση Έφη, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά
382. Κοσμοπούλου Φωτεινή, Γ.Γ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
383. Κοσώνα Φανή, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά
384. Κοτζαερίδου Κυριακή, μέλος Στ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Θεσσαλονίκης
385. Κοτινόπουλος Αργύρης, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
386. Κοτρώτσιος Νίκος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
387. Κουβάτσος Γιάννης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
388. Κουκοφίλιππας Παναγιώτης, μέλος Α ΄Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
389. Κουλοβασιλοπούλου Μαρία, ΕΛΜΕ Ζ ΖΑΚΎΝΘΟΥ
390. Κουλουλία Στυλιανή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
391. Κουλούρη Μαργαρίτα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κέρκυρας
392. Κουμαντζιάς  Δημήτριος, μέλος ΕΛΜΕ Πιερίας
393. Κούνας Σπήλιος, μέλος ΕΛΜΕ Άρτας
394. Κοπίδη Ιωάννα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
395. Κούρκουλας Θανάσης, Γ’ ΕΛΜΕ Αθήνας
396. Κουρμένταλα Παναγιώτα, μέλος Στ Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Θεσ/νίκης
397. Κουρμπέλης Γιάννης, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
398. Κουρμπέλης Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
399. Κουρμπέλη Λένα, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
400. Κουρνιώτης Χρήστος, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Άνω Λιοσίων Ζεφυρίου Φυλής
401. Κουρούκλης Διονύσης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
402. Κουρούπης Σταμάτης, μέλος ΔΣ ΣΤ ΕΛΜΕ Αθήνας 
403. Κουρσάρης Αντώνης, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κέρκυρας
404. Κούρτη Ιουλία, συνταξιούχος δασκάλα, μέλος της ΠΕΣΕΚ, Ηγουμενίτσα
405. Κούρτη Κλεοπάτρα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Ο Περικλής”
406. Κουσινίδης Χαρίλαος πρόεδρος Β΄ΕΛΜΕ Έβρου
407. Κοσμίδου Φανή, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός
408. Κούστας Σταύρος, Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός Β/θμιας Εκπαίδευσης
409. Κούτσια Σοφία, εκπαιδευτικός Α΄ Μαγνησίας
410. Κούτσικου Ελένη, εκπαιδευτικός ΠΕ 11, Α’ Αθηνών
411. Κουτσούκου Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, Γραμματέας συντονιστικού ΠΕΣΕΚ ΗΛΕΙΑΣ
412. Κοτσωνη Στέλλα, συνταξιούχος εκπ/κος ΠΕ 
413. Κουτσώνης Βύρωνας, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νίκαιας – Πειραιά 
414. Κουφόπουλος Ιωάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
415. Κόχυλα Δώρα, Β’ ΕΛΜΕ Δωδεκανήσου
416. Κουφοπούλου Έφη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Π.Ε. Φθιώτιδας
417. Κρασοπούλου Αλέκα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
418. Κρεασίδης Γιώργος μέλος ΔΣ  Α΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης και ΕΔΟΘ
419. Κρέτση Γεωργία (Γιούλη), Εκπαιδευτικός Θεατρικής Αγωγής 
420. Κρητικός Νίκος, Βιολόγος Συνταξιούχος
421. Κρητικού Δωροθέα, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός Θεσσαλονίκη
422. Κριθαρίδης Γιώργος  μέλος Στ΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
423. Κριπαροπούλου Αντιγόνη, μέλος Ζ’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
424. Κρυσταλλίδη Λήδα – Ευφροσύνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
425. Κυπραίος Εμμανουήλ, Συνταξιούχος δάσκαλος μέλος ΠΕΣΕΚ
426. Κυπραίου Μαρία, μέλος Ε ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
427. Κυριακάκης Γιάννης, αντιπρόεδρος ΕΛΜΕ Χανίων
428. Κυρατζής Αντώνης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Λάρισας
429. Κυριακόπουλος Μάνθος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Θήβας
430. Κωνσταντίνου Λίλη, Εκπαιδευτικός, Α’ ΕΛΜΕ Δωδεκανήσου
431. Κωνσταντίνου Μαύρα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
432. Κωνσταντουράκης Χάρης, μέλος Γ΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
433. Κώνστας Σωτήρης, φιλόλογος, ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής (Ελευσίνα)
434. Κωστακιώτης Ανδρέας, μέλος ΕΛΜΕ Λήμνου και Αγίου Ευστρατίου 
435. Κωσταράς Φώτης, πρόεδρος του παραρτήματος Π.Ε.Σ.ΕΚ Νομού Ηλείας
436. Κωστελίδου Αγγελική μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄ο  Αριστοτέλης΄
437. Κωστόγιαννης Ταξιάρχης, ΕΛΜΕ Πρέβεζας
438. Κωστοπούλου Βίκυ, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
439. Κωτσοπούλου Σοφία, μέλος Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Καλλιθέας Μοσχάτου
440. Λάγγα Ειρήνη, Κοινωνική Λειτουργός
441. Λαγιάκου Σταυρούλα, μέλος του συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Αργοσαρωνικού
442. Λαγοπούλου Βικτωρία, μέλος του συλλόγου εκπ/κων Π.Ε. “Θουκυδίδης”
443. Λαδά Χριστίνα, Πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Μεσσηνίας
444. Λαζαρίδου Παρασκευή, ταμίας του Β΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αν. Θεσσαλονίκης
445. Λάζου Έφη, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ζακύνθου
446. Λαθήρας Γιάννης, μέλος ΔΣ Ένωσης Συνταξιούχων Εκπαιδευτικών Θεσσαλονίκης
447. Λαθήρα Βάσω, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Θεόφιλος Καΐρης” 
448. Λαλίδης Στέργιος – Νηπιαγωγός – μέλος ΔΣ του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πιερίας 
449. Λαμπαδάρη Μάιρα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
450. Λαμπουσάκη Μαρίζα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
451. Λαμπρή Αγγελική, συνταξιούχος εκπαιδευτικός μέλος της ΠΕΣΕΚ
452. Λάμπρου Αθηνά, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
453. Λαναρά Νένα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
454. Λάσκαρη Έφη, Δ ΕΛΜΕ ΑΝ. ΑΤΤΙΚΗΣ
455. Λέκκας Παναγιώτης , οργ. γραμματέας Α ΕΛΜΕ Κορινθίας
456. Λεπτουργίδου Κατερίνα, Γ. Γραμματέας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κερατσινίου-Περάματος «Ν. Πλουμπίδης»
457. Λεφάκη Λένα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
458. Λιάκος Αθανάσιος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Αμαρουσίου 
459. Λιάμπας Γιώργος, μέλος Συλλόγου Α΄ Θεσσαλονίκης «Ο Προμηθέας»
460. Λιάπης Γιάννης, μέλος Γ΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας
461. Λιάπτση Ανέτα, Εκπαιδευτικός ΠΕ91.01, ΠΕ Κυκλάδων
462. Λιμπίκη Χριστίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Αριστοτέλης
463. Λίτινας Ηρακλής, μέλος Ε΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
464. Λιτσαρδοπούλου Κατερίνα, ΕΛΜΕ Κέρκυρας
465. Λιόλιου Αθανασοπούλου Άννα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
466. Λιόντος Βασίλης, μέλος ΕΛΜΕ Χανίων, γραμματέας ΝΤ ΑΔΕΔΥ Χανίων 
467. Λιοτήρη Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
468. Λίπκοβιτς Μαίρη,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καλλιθέας-Μοσχάτου
469. Λούβαρη Ευαγγελία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
470. Λουκοπούλου Μαρία, Πρόεδρος ΔΣ ΕΛΜΕ Ξάνθης
471. Λύκου Αλεξάνδρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λέσβου
472. Λυμπέρη Γεωργία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λέσβου
473. Λυμπερίου Βασιλική, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Μαγνησίας Ρήγας Βελεστινλής
474. Λυμπίκη Χριστίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αριστοτέλης 
475. Μαγαλιού Μάτα, μέλος ΔΣ Στ΄ Συλλόγου  Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
476. Μάγγος Γιάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
477. Μαγκάκη Άντα, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
478. Μάγκος Γιάννης, αντιπρόεδρος Β΄ ΕΛΜΕ Δωδεκανήσου
479. Μαγουλά Χρυσα,  μέλος ΣΕΕΠΕΑ Αττικής
480. Μάδη Κατερίνα, Κοινωνική Λειτουργός, ΣΕΕΠΕΑΑ
481. Μαζαράκη Αγγελική, ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης Καλλιθέας Μοσχάτου
482. Μάζαρης Βασίλης, μέλος Α΄ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
483. Μαθοπούλου Ιωάννα, ΠΕ 08, Ηρακλείου
484. Μακρή Αθηνά, μέλος ΕΛΜΕ Χαλκιδικής
485. Μακρής Βασίλης, συνταξιούχος εκ/κός
486. Μακρής Ευάγγελος, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  ΠΕΡΙΚΛΗΣ
487. Μακρίδης Γιάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
488. Μακρίδου Αφροδίτη, μέλος ΔΣ Στ΄ Συλλόγου  Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
489. Μακρυγιαννάκη  Δήμητρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Ο Πλάτων, Θεσσαλονίκη
490. Μάλλιου Κατερίνα, μέλος Α’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.   Πειραιά Ρήγας Φεραίος 
491. Μάμαλη Ελένη, εκπαιδευτικός – πρόεδρος ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας 
492. Μάμαλη Ελένη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Δ. Γληνός 
493. Μαναγλιώτου Αργυρώ, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
494. Μαναγλιώτου Σοφία πρόεδρος Β΄ΕΛΜΕ Αθήνας
495. Μανδέλου Μαρία, μέλος Α ΕΛΜΕ Αιτωλοακαρνανίας
496. Μάνεση Δώρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καλλιθέας-Μοσχάτου
497. Μανουρά Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
498. Μανουσάκης Μάνος, Ε ΕΛΜΕ Αθήνας
499. Μανούσος Στέλιος, συνταξιούχος καθηγητής μαθηματικών
500. Μανόχη Ευδοκία, εκπαιδευτικός θεατρολόγος
501. Μάντζαρη Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καβάλας
502. Μάντζαρη Ζαφειρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ηρώ Κωνσταντοπούλου»
503. Μαντζώρος Φώτης, Γ. Γραμματέας Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Σάμου
504. Μαντούβαλου Βάλια Συνταξιούχος εκπαιδευτικός
505. Μανωλοπούλου Αμαλία συνταξιούχος εκπαιδευτικός της Γ ΕΛΜΕ Β Αθήνας
506. Μανωλοπούλου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
507. Μαξούρης Δημήτρης,   μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
508. Μάστορα Πολυξένη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
509. Μαραγκουδάκη Μαρία, μέλος ΕΛΜΕ Χανίων
510. Μαράκη Μαρία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
511. Μαρινάτος Γιάννης, δάσκαλος, Σύλλογος Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Ρεθύμνου
512. Μαρίνης Γιάννης, γραμματέας Γ ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας
513. Μαριόλης Δημήτρης, Γ. Γραμματέας Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
514. Μαρκοπουλου Βασιλική, ΠΕ 70, Ροδόπη 
515. Μαρούδας Διονύσης, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
516. Μαρουκλή Μαρία, μέλος της ΕΛΜΕ Λασιθίου
517. Mαρούτας Γιάννης, γραμματέας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “ο Αριστοτέλης”
518. Μασούρας Χρήστος,  συνταξιούχος εκπαιδευτικός, μέλος της Ένωσης Συνταξιούχων Εκπ/κών Θεσ/νίκης
519. Μαστραπά Δώρα, πρόεδρος Β΄ΕΛΜΕ Αχαΐας
520. Ματθαίου Μαρία, μέλος Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Σάμου
521. Ματράκα Δέσποινα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
522. Μάτσου Στεφανία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κ. Σωτηρίου
523. Ματσούκας Χρήστος, μέλος Δ.Σ. Α  ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής 
524. Μαυρέλος Βασίλης, συνταξιούχος δάσκαλος,  πρώην μέλος Γ.Σ ΑΔΕΔΥ, Χίος
525. Μαυρίδης Δημήτρης, μέλος ΕΛΜΕ Δράμας
526. Μαυρίδης Θοδωρής,  μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Έλλη Αλεξίου (Περιστέρι)
527. Μαυρογένη Σουζάνα, δασκάλα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Καλαμαριάς “Προμηθέας”
528. Μαυροειδή Αναστασία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
529. Μαυρομάτη Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Αριστοτέλης»
530. Μαχά Μαρία, μέλος Α΄ ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής (Περιστέρι)
531. Μαχαίρα Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “ο Αριστοτέλης”
532. Μαχαίρας Ιωάννης συνταξιούχος βιολόγος
533. Μεθενίτου Δήμητρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “ο Αριστοτέλης”
534. Μελαμπιανάκη Ζέττα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
535. Μελιόπουλος Γιάννης μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ημαθίας
536. Μενδώνης Πέτρος, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
537. Μένου Χαρά, Αντιπρόεδρος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
538. Μηλιάδου Ανθή, μέλος Συλλόγου Π.Ε. Ικαρίας-Φούρνων
539. Μηλιούλης Δημοσθένης, Σύλλογος εκπαιδευτικών Κερατσινίου Περάματος “Πλουμπίδης”
540. Μηλιώνη Δήμητρα, Μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας 
541. Μητρομάρας Κώστας, αντιπρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
542. Μητροσύλη Τζένη, Σύλλογος εκπαιδευτικών Π.Ε. Ν. Αργολίδας
543. Μήτσας Βασίλειος, μέλος ΕΛΜΕ ΝΟΤΙΑΣ ΑΘΗΝΑΣ
544. Μητσόπουλος Δημήτρης, Γ΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
545. Μήτσουρα Ηλέκτρα -Θεατρολόγος/Εκπαιδευτικός-μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Λευκάδας
546. Μίλη Σπυριδούλα, μέλος συλλόγου εκπαιδευτικών της Μοντεσσοριανής Σχολής Αθηνών “Μαρία Γουδέλη”
547. Μινάρδου Εύη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
548. Μιχαηλίδου Ελπίδα, μέλος Γ ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας
549. Μιχάλογλου Θέκλα, μέλος ΣΕΠΕ Α’ Θεσσαλονίκης “Ο Προμηθέας”
550. Μιχαλόπουλος Παναγιώτης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, μέλος της ΠΕΣΕΚ
551. Μιχαλοπούλου Χρυσούλα, ΠΕ02, μέλος ΕΛΜΕ Α ΑΘΗΝΑΣ
552. Μόκκα Δήμητρα, δασκάλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Ρόζα Ιμβριώτη»
553. Μολοπόδη Κατερίνα, συνταξιούχος δασκάλα αγγλικών
554. Μόσχος Αλέκος, μέλος ΕΛΜΕ Βέροιας
555. Μόσχου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
556. Μούκα Γεωργία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
557. Μουκατεμιδης Τάσος,  πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Σύρου Τήνου Μυκόνου
558. Μουκούλη Θεοδώρα, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
559. Μούντζια Αθηνά, Γ ΕΛΜΕ Αθήνας αναπληρώτρια καθηγήτρια ειδικής αγωγής
560. Μουργελά Αγγελική, γραμματέας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
561. Μουστάκας Βρεττός Θέοφιλος, Αντιπρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αιγάλεω 
562. Μούρης Ηλίας, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
563. Μούσα Αναστασία ,Ψυχολόγος ΣΕΕΠΕΑΑ
564. Μουσιάδου Ειρήνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Προμηθέας”, Θεσσαλονίκη
565. Μπάθας Παναγιώτης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
566. Μπαθέκα Γεωργία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Μακρυγιάννης
567. Μπαϊρακτάρη Ελένη, μέλος A’ ΕΛΜΕ Ευβοίας
568. Μπαϊρακτάρης Αντώνης, πρόεδρος ΔΣ ΕΛΜΕ Εύβοιας 
569. Μπακιρτζή Καλλιόπη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου
570. Μπακογιάννη Ευθυμία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
571. Μπακόλα Μαρία Βερόνικα ΠΕ02
572. Μπακόπουλου Έφη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
573. Μπάκος Βασίλης, ταμίας Α΄ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
574. Μπαλή Μαρία, μέλος Ε συλλόγου ΠΕ Ανατ. Θεσσαλονίκης
575. Μπαλτάς Μπάμπης, μέλος της Π. Ο “Το Σκασιαρχείο” με “Τα Θρανία της Άνοιξης”
576. Μπαξεβάνου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Σωκράτης
577. Μπαρμπαγιαννέρης Κωστής, καθηγητής, 2 Λύκειο Διαπολιτισμικής εκπαίδευσης Ελληνικού
578. Μπαρμπάτσης Κώστας,  Διδάκτωρ Πληροφορικής, εκπαιδευτικός
579. Μπάρτζος Βαγγέλης, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
580. Μπασδέκη Αλεξάνδρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Ανατολικής Αττικής “Ο Σωκράτης”
581. Μπεκιάρης Τάκης, μέλος Β’ ΕΛΜΕ ΜΕΣΣΗΝΙΑΣ
582. Μπεληγιάννη Μαρία, δασκάλα, σύλλογος εκπαιδευτικών η “Πρόοδος”
583. Μπέντα Στέλλα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
584. Μπερεδήμα Ελένη, ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
585. Μπερμπατιώτη Δήμητρα, μέλος Δ.Σ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η  Αθηνά”
586. Μπέτσου Κωνσταντίνα μέλος συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρόζα Ιμβριώτη
587. Μπεσίνη Μαρουσώ, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
588. Μπέστα Αρετή, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
589. Μπίσσα Ελισάβετ, μέλος ΕΛΜΕ Ηλείας
590. Μπιτσακάκη Μαρία, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
591. Μπιτσάνη Σοφία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  «Περικλής»
592. Μπιχαρικοπούλου Ευδοξία (Εύη), μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «ΜΑΚΡΥΓΙΑΝΝΗΣ»
593. Μπλατσούκα Ευαγγελία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
594. Μπογιατζή Σοφία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
595. Μποέμη Νάγια, μέλος ΕΛΜΕ Β’ Αθήνας
596. Μποζινάκη Ξιάρχου Ροδάνθη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
597. Μπολάκης Γρηγόρης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρεθύμνου
598. Μπόλης Παναγιώτης, Γ’ ΕΛΜΕ  Αθήνας
599. Μπονάρεβα Βικτωρία, εκπαιδευτικός Β/αθμιας Α’ Αθήνας 
600. Μπουγελέκας Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
601. Μπουγιούκα Νάσια, μέλος ΕΛΜΕ Σιβιτανιδείου
602. Μπουγιούκας Γιάννης, μέλος Α΄ΕΛΜΕ Αθήνας
603. Μπουργουτζής Ηλίας, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Κέρκυρας
604. Μπούρδαλας Παναγιώτης, Συντονιστής Παραρτήματος ΠΕΣΕΚ Αχαΐας
605. Μπουρδομπούρα Γεωργία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
606. Μπουρμάς Αντώνης, μέλος ΕΛΜΕ Χίου
607. Μπουτμπάρα Σοφία, αντιπρόεδρος Δ.Σ. ΕΛΜΕ Σάμου
608. Μπράζα Αφροδίτη, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Κορυδαλλού-Αγίας Βαρβάρας
609. Μπράτη Ματίνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
610. Μπραχάμα Χριστίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
611. Μπρούμα Θεοδώρα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
612. Μυλωνάκης Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
613. Μυρογιάννης Γιάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
614. Μυρσιάδη Ειρήνη, μέλος της Ε΄ΕΛΜΕ Αθήνας
615. Μυρωνίδου Ευδοκία, μέλος ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας
616. Μώραλη Σοφία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
617. Νάκος Νίκος, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
618. Νίκα Χαρά μέλος ΕΛΜΕ Εύβοιας
619. Νικολαΐδου Αλεξάνδρα, εκπαιδευτικός ΠΕ02
620. Νικολαιδου Ιωάννα, συνταξιούχος δασκάλα
621. Νικολάου Βάσω, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «ο Παρθενώνας»
622. Νικολάου Βιολέττα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
623. Νικολάου Δέσποινα, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Ρεθύμνου
624. Νικολάου Κυριακή μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κερατσινίου-Περάματος Νίκος Πλουμπίδης
625. Νικολάρας Γιάννης, αντιπρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Δ. Γληνός»
626. Νικολάρας Λάμπρος, πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η Πρόοδος»
627. Νικολοπούλου Κατερίνα εκπαιδευτικός, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών ΠΕ Καλλιθέας Μοσχάτου
628. Dufresne Sylvie, Εκπαιδευτικός Α’/βάθμια εκπαίδευση Μεσσηνίας
629. Νομικός Πέτρος, συνταξιούχος εκ/κός
630. Νομικού Ιωάννα, συνταξιούχος καθηγήτρια χημείας
631. Ντάβαρη Μαργαρίτα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
632. Ντάφλος Γεώργιος, μέλος ΔΣ Α ΕΛΜΕ ΑΧΑΙΑΣ 
633. Ντετζιόρτζιο Λαυρέντιος, Α ΕΛΜΕ Αθήνας
634. Ντέλα Ευαγγελία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Πειραιά «η Πρόοδος»
635. Ντελέζος Σπύρος, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
636. Ντινοπούλου Βέρα, ταμίας ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Η Αθηνά»
637. Ντόβολη Σοφία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄Ο Παρθενώνας΄
638. Ντόκας Θάνος, μέλος Α΄ ΕΛΜΕ Κυκλάδων
639. Ντόνα Θεοπούλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Η Αθηνά»
640. Ντόνας Δημήτρης, δάσκαλος, μέλος Ζ’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Θεσσαλονίκης
641. Ντόντορου Αλεξάνδρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
642. Ντούλας Ευριπίδης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
643. Ντούλας Πάνος, Δ’ ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής
644. Ντούπη Μαρία,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ιωαννίνων
645. Ντουράκης Κώστας, πρόεδρος ΕΛΜΕ Λέσβου
646. Νώτας Αθανάσιος, ΠΕ 70, Ολοήμερο Δημοτικό σχολείο Χώρας – Καρβουνάδων Κυθήρων, (σωματείο υπό σύσταση)
647. Ξενάκη Καίτη, Γραμματέας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Σύρου-Τήνου-Μυκόνου
648. Ξενοφώντος Παντελής, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
649. Ξύδης Γιώργος , Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
650. Ξυδούλης Νίκος, μέλος Συλλόγου εκπαιδευτικών ΠΕ Λάρισας
651. Οικονομέα Κατερίνα, ΕΛΜΕ Καβάλας
652. Οικονόμου Αντώνης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
653. Οικονόμου Δήμητρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Μεσσηνίας 
654. Οικονόμου Θεοδώρα, μέλος Ε΄ ΕΛΜΕ Δυτικής Θεσσαλονίκης
655. Οικονόμου Φραγκούλα, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
656. Οργανόπουλος Γιάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
657. Οικονομοπούλου Φωτεινή, εκπαιδευτικός
658. Οταπασίδου Θεοδώρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
659. Παζάλος Γιώργος, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
660. Παζαρλή Αγγελική, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών ΠΕ Θήβας 
661. Πάγκαλος Σπύρος, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά
662. Παινέση Σοφία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
663. Παλαιστίδου Ελευθερία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «ο Παρθενώνας»
664. Παλαπάνη Δήμητρα, συνταξιούχος δασκάλα
665. Παληγεώργου Νίτσα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
666. Παναγάκη Μαρία-Ραφαέλα, μέλος Συλλόγου Δασκάλων & Νηπιαγωγών Σάμου
667. Παναγιώτου Παναγιώτης, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κέρκυρας
668. Παναγιώτου Χρήστος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Αριστοτέλης»
669. Πανδή Βασιλική, μέλος ΕΛΜΕ Χανίων 
670. Πανδή Ελένη, ΕΛΜΕ Κέρκυρας
671. Πανδή Κατερίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Χανίων
672. Πανοπούλου Φωτεινή, μέλος Α-Γ ΕΛΜΕ Β’ Αθήνας
673. Πάνου Ηλιάνα, μέλος Ζ΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
674. Πανούση Φιλιώ, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αγίου Δημητρίου
675. Πανταζόπουλος Βασίλης μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄Ρόζα Ιμβριώτη΄
676. Πανταζοπούλου Δήμητρα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
677. Παντελίδης Ντίνος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
678. Πανογιάννη Φανή, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
679. Πάνου Στυλιανή Ιωάννα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Αριστοτέλης»
680. Πάντα Λαμπρινή, Θεατρολόγος – εκπαιδευτικός
681. Παντόφλα Ιωάννα, Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
682. Παπαβασιλείου Αριάνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Δ. Γληνός”
683. Παπαβασιλείου Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
684. Παπαβασιλείου Θανάσης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Δ. Γληνός»
685. Παπαγγελή Χριστίνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός φιλόλογος
686. Παπαγεωργίου Φωτεινή, μέλος ΣΕΠΕ Α’ Θεσσαλονίκης”Προμηθέας”
687. Παπαδημητρίου Βασίλης, Γ ΕΛΜΕ ΔΥΤΙΚΗΣ ΑΘΗΝΑΣ
688. Παπαδημητρίου Γεωργία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Δ.Ε. (ΕΛΜΕ Πιερίας)
689. Παπαδημητρίου Δημήτρης, Πρόεδρος Α’ ΕΛΜΕ Κυκλάδων
690. Παπαδημητρίου Πέπυ, Συντονίστρια Εκπαίδευσης Προσφύγων (ΣΕΠ) Α’ Αθήνας Γ’ ΕΛΜΕ Αθήνας
691. Παπαδημητρίου Τάκης, μέλος ΕΛΜΕ Μαγνησίας
692. Παπαδόπουλος Βασίλης, ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας
693. Παπαδοπούλου-Ανδρεάδου Ζαφειρούλα, μέλος Α’ ΕΛΜΕ Έβρου
694. Παπαδοπούλου Βασιλική, ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας
695. Παπαδόπουλος Δημήτρης, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Λάρισας 
696. Παπαδοπούλου Εύη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «η Αθηνά»
697. Παπαδοπούλου Λένα, μέλος Διδασκαλικού Συλλόγου Ξάνθης
698. Παπαδοπούλου Μαργαρίτα, μέλος ΔΣ Ε ΕΛΜΕ Αθήνας
699. Παπαδοπούλου Μαρία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Η’ Θεσσαλονίκης
700. Παπαδοπούλου Κορτζίδου Φρόσω, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
701. Παπαδοπούλου Ουρανία, ΠΕΟ2, ΔΔΕ Α’ Αθήνας 
702. Παπαδοπούλου Χρυσούλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
703. Παπαϊωάννου Άννα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
704. Παπαθανάσης Λευτέρης, μέλος ΕΛΜΕ Ιωαννίνων
705. Παπαθανασίου Αργύρης, συνταξιούχος εκπ/κος
706. Παπαθεοδώρου Δάφνη, Πε02, Γ Κυκλάδων 
707. Παπαθεοδώρου Δημήτρης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
708. Παπακωνσταντίνου Νανά, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός
709. Παπακωνσταντίνου Ελένη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
710. Παπαλεξίου Ιωάννα, Μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας 
711. Παπαμιχαήλ Παναγιώτης, μέλος ΕΛΜΕ Ρεθύμνου και ΔΣ ΝΤ ΑΔΕΔΥ Ρεθύμνου
712. Παπαπαναγιώτου Κώστας, μέλος ΕΛΜΕ Αχαΐας
713. Παπαποστόλου Ελένη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
714. Παπαποστόλου Νατάσσα,  2ο ΕΠΑΛ  Αμαρουσίου
715. Παπαργυρίου Ειρήνη, εκπαιδευτικός ΔΕ, Ζ ΕΛΜΕ Αθήνας
716. Παπασιμάκη Κατερίνα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
717. Παπασπύρος Νίκος, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Περικλής»
718. Παπαπαύλου Θεόδωρος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Π. Ε.
719. Παπαστάθης Θανάσης, ΠΕ30 Κοινωνικός Λειτουργός, ΠΕ Δυτικής Αττικής
720. Παπασταύρου Δήμητρα, δασκάλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Ρόζα Ιμβριώτη»
721. Παπαφιλίππου Παναγιώτα, δασκάλα μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καβάλας 
722. Παπαχατζής Ηλίας, Γ.Γ. Α΄-Γ΄ΕΛΜΕ Β΄ Αθήνας
723. Παπαχριστοδούλου Νάσια, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
724. Παπαχρόνης Δημήτρης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αρκαδίας 
725. Παπουτσή Έλλη, μέλος Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Χαλκίδας
726. Παπουτσής Δημήτρης, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
727. Παπουτσή Μελπομένη, μέλος ΕΛΜΕ Γ ΑΘΗΝΑΣ
728. Παππά Ιωάννα, αντιπρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Περιστερίου
729. Παπαγγελή Χριστίνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
730. Παππάς Θεοφάνης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
731. Παππάς Παναγιώτης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καρδίτσας
732. Παππή Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πειραιά “Η Πρόοδος”
733. Παραδείσης Νικόλαος, μέλος ΕΛΜΕ Κέρκυρας
734. Παρασκευά Αναστασία, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Καρδίτσας
735. Παρασκευοπούλου Γεωργία, νηπιαγωγός, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Πάτρας
736. Παρασκευοπούλου Ιωάννα, Γ ΕΛΜΕ ΑΘΗΝΑΣ
737. Παράσογλου Φρατζέσκα, μέλος Β’ Σ.Ε.Π.Ε Θεσσαλονίκης
738. Παραφόρου Άντα, πρόεδρος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
739. Παρίσσης Σπύρος, πρόεδρος ΕΛΜΕ Καστοριάς
740. Πασπάτη Μυρσίνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λέσβου
741. Πατέλη Βιολέττα, μέλος Δ.Σ. ΔΟΕ
742. Πατραμάνης Αλέξανδρος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Μακρυγιάννης»
743. Πατσού Αλίκη , Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
744. Παυλάκη Κατερίνα, μέλος Συλλόγου εκπαιδευτικών ΠΕ  “Μεραμβελου – Οροπεδίου”
745. Παυλίδου Φανή, μέλος Συλλόγου Δασκάλων και Νηπιαγωγών Νάουσας Ημαθίας
746. Παυλοπούλου Ευρυδίκη, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Ηλείας
747. Πεντεδέκα Αλίκη, Γ. Γραμματέας Γ΄ΕΛΜΕ Θεσ/νίκης
748. Περγιαλιώτη Ελένη, μέλος του Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αθηνά”
749. Πέρδου Χριστιάνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
750. Περιστεροπούλου Μαρία μέλος ΔΣ Α΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
751. Περλέγκα Κωνσταντίνα, Δασκάλα (πε70) Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. Μεσσηνίας 
752. Περτέση Αλίκη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Π.Ε
753. Πετράκος Θανάσης  Μαθηματικός, Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός
754. Πετρίδου Θεώνη, γενική γραμματέας του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
755. Πετρίτης Σπυρίδων, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Θουκυδίδης”
756. Πετριτσοπούλου Νάση, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
757. Πετροπούλου Ελεάννα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
758. Πετροπούλου Ιωάννα, μέλος Α΄ΕΛΜΕ Κορινθίας
759. Πιλάλης Χρήστος, μέλος συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε.  Καλλιθέας – Μοσχάτου 
760. Πιπίλη Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρεθύμνου
761. Πισκοπάνη Σοφία, εκπαιδευτικός Β/μιας  εκπαίδευσης
762. Πλακονούρη Σίση, Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός, Παράρτημα Μεσσηνίας της ΠΕΣΕΚ
763. Πλέσσα Καλλιόπη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Υπαίθρου
764. Πλωμαρίτη Κατερίνα,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών «ο Παρθενώνας»
765. Ποζίδης Χρήστος, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
766. Πόθα Μαρία, μέλος ΔΣ Συλλόγου Δ/Ν Σάμου
767. Πολάκης Γιώργος, Σύλλογος Εκπαιδευτικών ΠΕ Ρεθύμνου
768. Πολίτης Λουκάς, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Μεσσηνίας
769. Πολίτου Βίκη, Αντιπρόεδρος Β΄ ΕΛΜΕ Θεσ/νίκης
770. Πολυζώη Νίκη, Πρόεδρος ΕΛΜΕ Φωκίδας
771. Πολυχρονιάδης Δημήτρης, πρόεδρος  Δ.Σ.  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π. Ε. Αμαρουσίου
772. Πολυχρονόπουλος Παναγιώτης, μέλος της Α-Γ ΕΛΜΕ, Β’ Αθήνας
773. Πορταρίτη Κατερίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
774. Πορτελάνου Μαρία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
775. Ποταμιάνου Αθανασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
776. Πουλάκου Έμυ, εκπαιδευτικός, μέλος ΣΕΦΚ
777. Πουλάκου Μυρτώ, εκπαιδευτικός, μέλος ΣΕΦΚ
778. Πουλλά Ειρήνη, Σύλλογος Εκπαιδευτικών ΠΕ Παλαιού Φαλήρου
779. Πούλιος Αντώνης, πρόεδρος Συλλόγου   Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πάρου-Αντίπαρου “Π. Καλλιέρος”
780. Πούλιου Καλλιόπη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
781. Πούλου Μαρία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η Πρόοδος»
782. Πουλουτίδου Αναστασία, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
783. Πραντσίδη Λίλα μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νίκαιας
784. Πρασανάκη Μαρία, μέλος Β ΕΛΜΕ Αθήνας
785. Πρέκας -Πατρωνάκης Ορέστης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
786. Προκόπη Αδριανή, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «ο Παρθενώνας»
787. Πρίμη Μαίρη, μέλος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης Καλλιθέας Μοσχάτου
788. Πριμικύρη Ευαγγελία, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
789. Πρίντζιου Σταθούλα συνταξιούχος εκ/κός
790. Πρωτονοταρίου Στέλλα, συνταξιούχος εκ/κός
791. Ραμπαλάκος Κώστας, Γραμματέας Α ΕΛΜΕ Κυκλάδων
792. Ράπτη Μαρίνα, μέλος Δ.Σ ΕΛΜΕ Κέρκυρας
793. Ράπτης Ιωάννης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Ηρακλείου (Δομ. Θεοτοκόπουλος)
794. Ρεβίθη Κατερίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ρόζα Ιμβριώτη»
795. Ρέππα Βενετία, μέλος Γ΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
796. Ρέππα Ντίνα, πρόεδρος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
797. Ρέππας Χρίστος, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. νησιών Αργοσαρωνικού
798. Ρέτσα Φαίη, ταμίας Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου
799. Ρίζος Σεραφείμ, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αθηνά
800. Ρογδάκη Ειρήνη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός Θεσσαλονίκη
801. Ροντογιάννη Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Πάτρας
802. Ρούσσος Ηλίας, θεολόγος, μέλος ΕΛΜΕ Β’ Αθήνας
803. Ρώϊμπα Φωτεινή, μέλος ΕΛΜΕ Λήμνου και Αγίου Ευστρατίου 
804. Σάββας Γιάννης, μέλος Α’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πειραιά «Ρήγας Φεραίος»
805. Σαββίδου Ιωάννα, μέλος   Ζ’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
806. Σακαρίδης Σαράντης, εκπαιδευτικός πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης, μέλος ΟΙΕΛΕ
807. Σακκά Κατερίνα,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αριστοτέλης
808. Σακελλαρίου Θεοφανώ, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, Λάρισα 
809. Σακελλαροπούλου Αθηνά, μέλος ΔΣ Συλλόγου Αιγιαλείας
810. Σάλιαρη Ιωάννα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
811. Σαμανίδης Νίκος εκπαιδευτικός μέλος της Ε΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
812. Σαμαρά Σοφία, εκπαιδευτικός ΠΕ06, σχολεία ΕΣΚΝ Αυλώνα
813. Σάμιος Παναγιώτης,  μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
814. Σαμοϊλης Γιάννης μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Άνω Λιοσίων Ζεφυρίου Φυλής
815. Σάντας Παναγιώτης, μέλος Β΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής
816. Σαπουνά Αγγέλικα, Εκπαιδευτικός, Δημοτική Σύμβουλος Γαλατσίου, Επικεφαλής “Γαλάτσι Από Κοινού”
817. Σαπρανίδου Σωτηρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
818. Σαραϊδάρη Πόπη, μέλος ΔΣ Ε΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης, μέλος ΓΣ ΕΔΟΘ
819. Σαράντη Κωνσταντίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ηλιούπολης “Μιχάλης Παπαμαύρος”
820. Σαρβάνη Ελένη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πιερίας
821. Σαρηκώστας Κώστας, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
822. Σαρμανιώτη Ελένη, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Σεφέρης»
823. Σακλαμπανάκης Χρήστος, Διευθυντής 6ου εσπερινού ΓΕΛ Αθηνών
824. Σβερκούνος Σπύρος, αντιπρόεδρος Α ΕΛΜΕ Κορινθίας 
825. Σβορώνου Νεφέλη, Κοινωνική Λειτουργός
826. Σεβαστίδου Όλγα, μέλος ΕΛΜΕ Ευβοίας
827. Σεκερτζής Θωμάς, Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός
828. Σενή  Βασιλική, Γ. Γραμματέας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κορινθίας
829. Σεφερειάδου Ελένη, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
830. Σιακαβέλλα Ελένη, ΕΛΜΕ Μαγνησίας
831. Σιαματά Πηνελόπη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
832. Σιάμπου Γεωργία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Αιγάλεω
833. Σινανά Ελισάβετ μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄Αριστοτέλης΄
834. Σιοντόρου Βάνα, μέλος ΕΛΜΕ Λήμνου και Αγίου Ευστρατίου
835. Σιούλας Γιάννης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
836. Σιούτης Σάκης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Δ. Γληνός
837. Σκαμνιώτη Πασχαλίνα, μέλος Ε’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
838. Σκέρλου Λαμπρινή, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
839. Σκλαβενίτη Χρυσούλα, ΠΕ60 Νηπιαγωγός, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Πλουμπίδης (Κερατσίνι-Πέραμα)
840. Σκλάβος Δημήτρης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
841. Σκοπελίτου Ειρήνη, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Αριστοτέλης»
842. Σκόρδου Ανδριάννα, μέλος Α΄ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
843. Σκουρόγλου Αλέξανδρος, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Αριστοτέλης»
844. Σκουτέλη Μαρία, μέλος Γ΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
845. Σμήλιος Ηλίας, γραμματέας Ζ’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης 
846. Σμπόνια Ηλέκτρα, μέλος ΕΛΜΕ Χανίων 
847. Σολομών Λουίζα, μέλος ΕΛΜΕ Μαγνησίας
848. Σολτς Έστερ, μέλος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
849. Σουλτούκη Άννα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Υπαίθρου
850. Σουρουλής Χρήστος, πρόεδρος της ΕΛΜΕ Ρεθύμνου, φιλόλογος
851. Σούρλας Κωνσταντίνος,  ΕΛΜΕ ΚΥΚΛΑΔΩΝ
852. Σουρτζής Φώτης, μέλος ΔΣ Γ΄ΕΛΜΕ Αθήνας
853. Σουτερλή Αγλαΐα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Περιστερίου «Έλλη Αλεξίου»
854. Σπαθάρα Νίκη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
855. Σπανού Σωτηρία, οργανωτική γραμματέας του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η πρόοδος»
856. Σπαχή Αρετή μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Ηρακλείου
857. Σπηλιοπούλου Κατερίνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
858. Σπυρόπουλος Νίκος, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
859. Σπουργίδου Φωτεινή, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ροδόπης
860. Σταθάτου Μαρίνα, μέλος Α’ ΕΛΜΕ Αθήνας
861. Σταθοπούλου Ροζαλία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πλάτων
862. Σταματάκης Αργύρης, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
863. Σταματόπουλος Παναγιώτης, μέλος ΕΛΜΕ Λακωνίας
864. Σταμούλη Χριστίνα,  μέλος Ε’ ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής
865. Στασινοπούλου Μαρία, μέλος, Β ΕΛΜΕ Αθήνας
866. Σταυριανός Δημήτρης, μέλος Α-Γ ΕΛΜΕ Β’  ΑΘΗΝΑΣ
867. Σταυροπούλου Αγγελική, εκπαιδευτικός, 2ο Γυμνάσιο Βάρης
868. Σταυροπούλου Μάγια, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Περικλής»
869. Σταυροπούλου Πόπη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
870. Σταύρου Αικατερίνη, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
871. Σταύρου Γιάννης, Συνταξιούχος Εκπαιδευτικός 
872. Σαχτούρη Καλλιόπη, Εκπαιδευτικός ΠΕ Χίου
873. Στεφανίδου Ελισσάβετ, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Υπαίθρου
874. Στεφανίδου Κωνσταντίνα, Μέλος ΕΔΙΠ, Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, ΕΚΠΑ (τέως εκπαιδευτικός β/θμιας)
875. Στεφανοπούλου Έλενα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
876. Στεφανίδου Σοφία, γραμματέας της Ε΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης, μέλος του ΓΣ της ΑΔΕΔΥ
877. Στεφάνου Κατερίνα, μέλος ΕΛΜΕ Αχαΐας
878. Στούμπης Χρίστος,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
879. Στρατουδάκης Αναστάσης, μέλος ΕΛΜΕ Χανίων
880. Στριφτόμπολα Άντα, μέλος της  ΕλΜΕ Νέας Σμύρνης, Καλλιθέας και Μοσχάτου
881. Στριφτόμπολα Έλενα, μέλος της ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας
882. Συμεωνίδου Σταματίνα, μέλος Π.Ε. Κερατσινίου Περάματος «Νίκος Πλουμπίδης»
883. Συννεφακοπούλου Κυριακή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
884. Σύριγγα Πόλυ, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Αργυρούπολη-Άλιμος-Ελληνικό
885. Συριοπούλου Βασιλική, συνταξιούχος φιλόλογος
886. Σύφαντος Νίκος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
887. Σφαιροπούλου Αθηνά, μέλος Δ΄ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής
888. Σχορετσανίτη Βάσω, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λάρισας
889. Σωτηρόπουλος Άκης, πρώην μέλος Ε.Ε ΑΔΕΔΥ και πρώην μέλος Δ.Σ. ΟΛΜΕ – Ε’ ΕΛΜΕ Αν. Αττικής
890. Σωπιάδου Ειρήνη, μέλος Ε ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης 
891. Τάγαρης Αλέξης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Ο Παρθενώνας
892. Ταβλαρίδης Θεόδωρος, μέλος  Α’ ΕΛΜΕ Κορινθίας
893. Ταζοπούλου Στεργιανή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «η Αθηνά»
894. Τάκη Βούλα, συνταξιούχος δασκάλα
895. Τακτικού Άννα συνταξιούχος εκπαιδευτικός
896. Τακτικού Βασιλική, μέλος Γ΄ ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας
897. Τακουρίδου Αριάδνη, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
898. Ταμβάκης Οδυσσέας, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
899. Ταμπάκης Θεολόγος, αντιπρόεδρος Δ.Σ. Διδασκαλικού Συλλόγου Ξάνθης
900. Τάσσου Δήμητρα, μέλος  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. « Αριστοτέλης»
901. Τάτση Χριστίνα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
902. Τελίδου Ειρήνη Αθήνα, Εικαστικός και δασκάλα ζωγραφικής
903. Τέλιου Χρύσα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. « Αριστοτέλης»
904. Τεχνοπούλου Μαρία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Μαγνησίας
905. Τζαμπάζη Άννα, μέλος της ΕΛΜΕ Κιλκίς
906. Τζανάκος Θεοδόσης, συνταξιούχος καθηγητής φυσικής
907. Τζαρέλα Παρασκευή, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
908. Τζίνη Ολυμπία, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Ικαρίας – Φούρνων
909. Τζιουμάκης Γεώργιος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε.  Υπαίθρου Θεσσαλονίκης, Δάσκαλος
910. Τζομάκα Αρετή, ΕΛΜΕ ΠΡΕΒΕΖΑΣ
911. Τζούλη Μαρία Φιλόλογος Μέλος Γ’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
912. Τζώρτζη Βίκυ, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
913. Τζώτζιου Δήμητρα, ΠΕ08, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Δελμούζος», Αν. Αττική
914. Τότολος Γεράσιμος, Γ ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας 
915. Τρίμη Κύρου Κατερίνα, μέλος Δ ΕΛΜΕ Ανατολικής Αττικής
916. Τσαγκάρη Μαρία μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄ο Μακρυγιάννης΄
917. Τσάκαλη Άννα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Νέας Σμύρνης
918. Τσάκαλος Αντώνης, μέλος Γ΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αθήνας
919. Τσακανίκα Σταυρούλα ταμίας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Γλυφάδας Βάρης Βούλας Βουλιαγμένης
920. Τσακίρη Νίκη, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Υπαίθρου, Ανατολικής Θεσ/κης
921. Τσαλταμπάση Κατερίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Μ. Παπαμαύρος»
922. Τσάνα Γαρουφαλιά, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
923. Τσαντσαράκη Κωνσταντίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρεθύμνου
924. Τσαπρούνη Σταυρούλα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
925. Τσαρούχα Θεοδώρα, μέλος Β ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
926. Τσαρσιταλίδη Μαρία -Ελένη, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά 
927. Τσατούρας Βαγγέλης, αντιπρόεδρος Β΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
928. Τσάτσου Αναστασία, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Λέσβου 
929. Τσιατούρα Μαριάννα, μέλος Α ΕΛΜΕ Δυτ. Αττικής
930. Τσιάτσιου Αγορή, μέλος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
931. Τσιμενίδου Κυριακή, εκπαιδευτικός Ν. Λέσβου
932. Τσισμαλίδου Ιωάννα, εκπαιδευτικός, μέλος Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. Αμαρουσίου
933. Τσιτσίρης Παναγιώτης, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κερατσινίου-Περάματος «Ν. Πλουμπίδης»
934. Τοζίδου Ράνια, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
935. Τόλης Βαγγέλης, μέλος ΕΛΜΕ Θήρας
936. Τολιάκης Βασίλειος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
937. Τουκμενίδου Κατερίνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. « Αριστοτέλης»
938. Τουλγαρίδης Κώστας, πρόεδρος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Κ Σωτηρίου»
939. Τούλη Σοφία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
940. Τούντα Σταυρούλα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
941. Τουρλούπης Κώστας, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Μακρυγιάννης»
942. Τραγά Στέλλα, Γ. Γραμματέας Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
943. Τραγουδή Γεωργία, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
944. Τραχανά Ελένη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
945. Τριάντη Έφη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κερατσινίου-Περάματος «Ν. Πλουμπίδης»
946. Τριμανδήλη Μαρία, μέλος ΣΤ ΕΛΜΕ Αθήνας
947. Τρούλη Αντιγόνη, μέλος ΔΣ ΕΛΜΕ Ηρακλείου
948. Τροχαλάκη Ειρήνη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ρήγας Φεραίος»
949. Τρώντσιου Ευαγγελία μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Υπαίθρου Θεσσαλονίκης
950. Τσαπρούνη Σταυρούλα Ευαγγελία, Σύλλογος Εκπαιδευτικών ΠΕ Αριστοτέλης
951. Τσέκερη Παναγιώτα, Σύλλογος Εκπαιδευτικών ΠΕ Μακρυγιάννης
952. Τσέλιου Βάντα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
953. Τσιάρα Στυλιανή μέλος Ε΄ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
954. Τσίκη Δέσποινα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
955. Τσιλικίδης Ευθύμιος, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Σερρών
956. Τσιλιμπάρη Όλγα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, μέλος ΠΕΣΕΚ Κέρκυρας 
957. Τσιμικλή Αγγελική, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ηλιούπολης « Παπαμαύρος»
958. Τσιόγκα Θεοδώρα μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αιγάλεω
959. Τσιούπης Κωνσταντίνος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ιωαννίνων
960. Τσιριγώτη Γεωργία, εκπαιδευτικός 2ου ΓΕΛ Καλύμνου
961. Τσιρόγκα Ελίνα, μέλος ΕΛΜΕ Β Αθήνας
962. Τσιτσέλη, Κωνσταντίνα, Μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ρήγας Βελεστινλής 
963. Τσιτούρα Λίλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κοζάνης
964. Τσιτσιμπής Γιώργος, συνταξιούχος δάσκαλος
965. Τσιτσιπάνη Μαρίνα, μέλος ΕΛΜΕ Χαλκιδικής
966. Τσίτσος Άρης, μέλος Δ.Σ. Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Ιεράπετρας «Μ. Λιουδάκη»
967. Τσόγκα Μαρία, Πρόεδρος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ Αμφιλοχίας
968. Τσόλκα Ελένη, ταμίας του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η Πρόοδος»
969. Τσόπελα Σταυρούλα, Εκπαιδευτικός ΠΕ0405, Αθήνα
970. Τσούκας Αντώνης, γραμματέας Δ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης 
971. Τσουμάνας Μάκης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
972. Τσουλφάς Θεόδωρος μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΠΡΟΟΔΟΣ ΠΕΙΡΑΙΑ
973. Τσούνης Φίλιππος, Συνταξιούχος Φιλόλογος
974. Υετίωνος Θεοδώρα, εκπαιδευτικός, μέλος Ε’ ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
975. Υποδηματοπούλου Κωνσταντίνα, μέλος του Ζ΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
976. Υποδηματοπούλου Παναγιώτα, μέλος του Ζ’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Θεσσαλονίκης
977. Φαββατά Ιωάννα, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
978. Φακίρης Σταμάτης, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
979. Φαλιέρος Δημήτριος, μέλος ΕΛΜΕ Ικαρίας-Φούρνων
980. Φάρκωνα Αγγελική, μέλος Γ ΕΛΜΕ ΑΘΗΝΑΣ
981. Φασλά Πηγή, μέλος Δ’ ΕΛΜΕ Θεσ/νικης
982. Φατής Θανάσης, μέλος ΕΛΜΕ Λήμνου και Αγίου Ευστρατίου 
983. Φατούρου Αγγελική, ταμίας της Α’  ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής (Περιστέρι)
984. Φερεντίνου Αμαλία, συνταξιούχος καθηγήτρια εικαστικών
985. Φερεντίνου Αναστασία, μέλος ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας 
986. Φέτση Όλγα, μέλος του Γ΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
987. Φίκα Ιλιάδα Κωνσταντίνα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
988. Φίλιου Ρένα, μέλος Ε’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
989. Φλέγγα Φρόσω, μέλος Α’ Συλλόγου Αθηνών Εκπαιδευτικών Π.Ε.
990. Φλώρου Άννα, μέλος ΕΛΜΕ Σερρών
991. Φλώρου Αφροδίτη, μέλος Α΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής
992. Φόβου Μαρία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
993. Φουρτουνη Άννα, μέλος ΔΣ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κω Νισύρου 
994. Φουρτούνη Φανή, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
995. Φραγκάκης Γιώργης,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών ΠΕ «Ο Μακρυγιάννης»
996. Φραγκεδάκη Τόνια συνταξιούχος εκ/κός
997. Φραγκίσκου Σοφία, μέλος ΔΣ του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πάρου – Αντιπάρου Π. Καλλιέρος
998. Φραγκούλη Ελένη, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Περικλής»
999. Φρυδά Ευαγγελία, μέλος Α’ ΕΛΜΕ Αθήνας 
1000. Φρυδάς Δημήτρης, μέλος ΕΛΜΕ Νότιας Αθήνας
1001. Φύτρος Πέτρος, Μέλος ΔΣ Ε΄ ΕΛΜΕ Αθήνας
1002. Φωκαϊδης Παναγιώτης, μέλος ΕΛΜΕ Ν. Σμύρνης, Καλλιθέας, Μοσχάτου
1003. Φωκιανός Στέλιος, συνταξιούχος δάσκαλος
1004. Φωτακοπούλου Γιώτα, μέλος ΣΕΕΠΕΑΑ Αττικής
1005. Φωτιάδης  Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
1006. Φωτίου Γιώργος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
1007. Φωτίου Κωνσταντίνος, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Πρωτοβάθμιας Εκπαίδευσης Θήρας και Νήσων
1008. Φωτοπούλου Δήμητρα , Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
1009. Χαλάς Γιάννης, μέλος ΔΣ Α΄ΕΛΜΕ Δυτικής Αττικής
1010. Χαλαστάνη Κατερίνα μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. ΄η Αθηνά΄
1011. Χαλαστάνης Θεόδωρος, συνταξιούχος εκπαιδευτικός
1012. Χαλβατζή Ιωάννα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε “η Αθηνά”
1013. Χαλβατζιδάκης Δημήτρης, μέλος ΔΣ Α΄ Συλλόγου Αθηνών Π.Ε
1014. Χαλικιά Τατιάνα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
1015. Χανλίδου Μαρία, Συνταξιούχος Φιλόλογος
1016. Χατζέλα Δήμητρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Κερατσινίου-Περάματος «Ν. Πλουμπίδης»
1017. Χατζηβασιλείου Μαρία, εκπαιδευτικός πρωτοβάθμιας εκπαίδευσης Δυτικής Αττικής
1018. Χατζηγερακούδη Όλγα, μέλος ΕΛΜΕ Λήμνου και Αγίου Ευστράτιου 
1019. Χατζηθεοδωρίδου Μαρία, πρόεδρος του Β΄ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Αν. Θεσσαλονίκης
1020. Χατζηκωνσταντινίδου Κυριακή, μέλος ΣΤ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
1021. Χατζηκώστας Κώστας, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Α΄ Θεσσαλονίκης «Προμηθέας»
1022. Χατζημαγιόγλου Δήμητρα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
1023. Χατζηνικολάου Γεωργία, Γ.Γ. ΕΛΜΕ Εύβοιας
1024. Χατζοπούλου Ελένη, Ε ΕΛΜΕ Θεσσαλονίκης
1025. Χέλη Χριστίνα, μέλος Συλλόγου εκπαιδευτικών Π.Ε. “Η Αθηνά”
1026. Χεπάκη Τασούλα, μέλος Δ.Σ. Ε’ Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Θεσσαλονίκης
1027. Χήτα Αφροδίτη μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Καστοριάς
1028. Χιώνη Νέτα, συνταξιούχος δασκάλα
1029. Χιώτη Βάσια, Πρόεδρος ΔΣ  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Καλλιθέας-Μοσχάτου
1030. Χόβολου Σταυρούλα, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Νέας Σμύρνης
1031. Χολή Ευτυχία, μέλος Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
1032. Χόρτη Παρασκευή Β’ ΕΛΜΕ Αθήνας
1033. Χουδαλάκη Κορίνα, Σύλλογος Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Ο Παρθενώνας»
1034. Χουσιάδα Βάσω,  μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. «Αριστοτέλης»
1035. Χριστάκου Κατερίνα, συνταξιούχος εκπαιδευτικός, μέλος ΠΕΣΕΚ
1036. Χριστοδουλόπουλος Ζάχος, μέλος ΕΛΜΕ Σιβιτανιδείου
1037. Χριστοδουλοπούλου Αναστασία, μέλος ΣΤ ΕΛΜΕ Αθήνας
1038. Χριστοδουλοπούλου Ευθυμία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Πατρών
1039. Χριστοδουλοπούλου Χριστίνα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
1040. Χριστοπούλου Βασιλική, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά
1041. Χριστοφορίδου Ειρήνη, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός
1042. Χρόνης Γεώργιος, Συνταξιούχος εκπαιδευτικός 
1043. Χρονοπούλου Μαριάννα, μέλος  Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “Αριστοτέλης”
1044. Χρυσανθακόπουλος Ανδρέας, μέλος Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. Μεσσηνίας
1045. Χρυσαφόπουλος Κωνσταντίνος, μέλος ΕΛΜΕ Βοιωτίας
1046. Χρυσομάλλου Ευγενία, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε. “η Αθηνά”
1047. Χρυσοπούλου Σοφία, εκπαιδευτικός ΠΕ11, ΠΕ Κυκλάδων
1048. Χρυσοστομίδου Βασιλική, μέλος ΕΛΜΕ Πειραιά
1049. Ψαρρή Έλενα, μέλος του Συλλόγου Εκπαιδευτικών Π.Ε Πειραιά «Η Πρόοδος»

The post 1049 ΕΚΠΑΙΔΕΥΤΙΚΟΙ ΣΥΝΥΠΟΓΡΑΦΟΥΝ ΤΟ ΚΕΙΜΕΝΟ ΣΤΗΡΙΞΗΣ ΤΩΝ 100 ΠΑΝΕΠΙΣΤΗΜΙΑΚΩΝ ΣΤΟΝ ΑΓΩΝΙΣΤΗ ΝΙΚΟ ΡΩΜΑΝΟ first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.