Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης,
Εκπαιδευτική Λέσχη για την κριτική παιδαγωγική και την κοινωνική χειραφέτηση
Σελιδοδείκτης για την εκπαίδευση και την κοινωνία

την Κυριακή 23 Μαΐου 2021 διοργάνωσαν διαδικτυακή εκδήλωση με θέμα:

“200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι”

Ομιλητές:

Χρήστος Ρέππας: Από τον Διαφωτισμό στην Επανάσταση: Η προεπαναστατική κοινωνία

Γιάννης Μελλιόπουλος: Το εθνικό και κοινωνικό περιεχόμενο της επανάστασης του 1821

Μιχάλης Λυμπεράτος: Η Επανάσταση του 1821, το κοινωνικό υποκείμενο “λαός” και η επιρροή τους στο ΕΑΜ της Κατοχής

Παναγιώτης Σάμιος: Η Ελληνική Επανάσταση και οι Μεγάλες Δυνάμεις

Προλόγισε και συντόνισε ο Γιώργος Καββαδίας

Παρακολουθήστε το video της εκδήλωσης:

The post Εκδήλωση: 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι [Video] first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Εισαγωγή -Περίληψη

Έχει ιδιαίτερη αξία, από την πλευρά του εργατικού κινήματος, να δούμε ποια ήταν η συμμετοχή των εργαζόμενων τάξεων, κατά την Επανάσταση του 1821. Για να το καταδείξουμε, παρακολουθήσαμε τόσο την περίοδο πριν από την Επανάσταση, δηλαδή την ανάπτυξη, κατά τον 18ο αιώνα, της ανερχόμενης αστικής τάξης και την ανάδυση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής σε όλες τις οικονομικές δραστηριότητες, όσο και το πολυπληθές τμήμα των εργαζομένων που απασχολείται σε αυτές. Επίσης, τις κοινωνικές αντιδράσεις και τους ταξικούς ανταγωνισμούς που εκδηλώθηκαν από τα πληβειακά στρώματα κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Οι μεγαλύτερες κοινωνικές αντιδράσεις εκδηλώθηκαν από το ναυτεργατικό δυναμικό και από την πολυπληθή κατηγορία των φτωχών αγροτών, οι οποίοι, υπό την επιρροή των ριζοσπαστικών ιδεών του Διαφωτισμού, απέκτησαν γρήγορα εξεγερσιακή συνείδηση ενάντια στους Οθωμανούς, αλλά και ενάντια στις ανώτερες τάξεις των Ελλήνων προυχόντων, κοτζαμπάσηδων, πλοιοκτητών κλπ. Εν κατακλείδι, αυτό που προσπαθούμε να αναδείξουμε είναι ότι οι βασικοί πρωταγωνιστές της ιστορίας είναι τελικά «οι από κάτω», οι αδικημένοι, οι καταπιεσμένοι, όλοι αυτοί που αναδεικνύουν ότι η Απελευθέρωση ξεπηδά από τη δράση των ανθρώπων.

Διαβάστε το βιβλίο κάνοντας κλικ στην εικόνα ή κατεβάστε το

The post Πρώιμη εργατική τάξη κατά την επανάσταση του 1821 first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το Ελληνικόν έθνος, το υπό την φρικώδη Οθωμανικήν δυναστείαν, μη δυνάμενον να φέρη τον βαρύτατον και απαραδειγμάτιστον ζυγόν της τυρρανίας, και αποσείσας αυτόν με μεγάλας θυσίας, κηρύττει σήμερον διά των νομίμων Παραστατών του, εις Εθνικήν συνηγμένων Συνέλευσιν, ενώπιον Θεού και ανθρώπων, την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν.

Εν Επιδαύρω, την α. Ιανουαρίου, έτει 1822. και Α΄ της Ανεξαρτησίας.

Το 1821 ξέσπασε μια μεγάλη επανάσταση ενάντια σε μια αυτοκρατορία, με αποτέλεσμα τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους πολύ νωρίτερα από κάθε άλλο βαλκανικό εθνικό κράτος ή ακόμα κρατών όπως η Ιταλία ή η Γερμανία. Ενός κράτους που έβγαινε από τον επαναστατικό πόλεμο με μια στέρεη δημοκρατική παράδοση, με Συντάγματα που κατοχύρωναν ισονομία και οιονεί καθολικά πολιτικά δικαιώματα για τον (ανδρικό) πληθυσμό· μετά από μια αρχική περίοδο αυταρχικής διακυβέρνησης, η δημοκρατική παράδοση θα επανακατοχυρώσει τη συνταγματική λειτουργία του κράτους φτάνοντας στο Σύνταγμα του 1864, ίσως το πιο δημοκρατικό σύνταγμα της εποχής του. Ήταν μια επανάσταση στην οποία συμμετείχαν όλες οι τάξεις και τα στρώματα του τότε ελληνισμού σύμφωνα με τα συμφέροντά τους και είχε ως αποτέλεσμα μια κοινωνία πολύ πιο εξισωτική απ’ ότι θα μπορούσαν ποτέ να φανταστούν αγροτικοί πληθυσμοί σε πολλές άλλες περιοχές της ευρωπαϊκής ηπείρου, που θα περίμεναν άλλα 25 ή και 40 χρόνια για την κατάλυση της δουλοπαροικίας. Το 1821 ξέσπασε μια επανάσταση που πέτυχε τους στόχους της φτάνοντας στα απώτατα όρια της εποχής της, λαμπρό παράδειγμα της σημασίας της επαναστατικής διαδικασίας στην κοινωνική εξέλιξη. Δεν της αξίζει διακόσια χρόνια μετά να τη μειώνουμε βαραίνοντας την με καθήκοντα που την υπερέβαιναν ούτε να εντοπίζουμε σε αυτήν “κακοδαιμονίες”, δηλαδή πολιτικά προβλήματα και κοινωνικές στρεβλώσεις μεταγενέστερων περιόδων.

Η Ελληνική Επανάσταση ανήκει στην περίοδο των επαναστάσεων που ανοίγει με τη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντιους Πολέμους. Τα προτάγματά της έρχονται από τη νέα αυτή εποχή που προβάλει στη Γαλλία και την Αμερική. Η ιδεολογική της προετοιμασία, ο νεοελληνικός Διαφωτισμός, είναι κομμάτι των Φώτων ενάντια στο σκοτάδι του παλαιού καθεστώτος. Είναι επανάσταση της φιλελεύθερης αστικής τάξης που δίνει τον τόνο μέσα από τον επαναστατικό της φορέα, τη Φιλική Εταιρεία, και κινητοποιεί τον ελληνισμό για τη δημιουργία ενός νεωτερικού κράτους. Είναι επανάσταση εθνική με την οποία το έθνος κηρρύτει “την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν”, δημιουργεί πολίτες μιας ελεύθερης πατρίδας εκεί όπου υπήρχαν κατακτημένοι υπήκοοι μιας αυτοκρατορίας. Είναι επανάσταση δημοκρατική, που μέσα στην αντεπαναστατική άμπωτη της Ιεράς Συμμαχίας, επίμονα εγγράφει την ισονομία και ισοπολιτεία στη λειτουργία της νέας εξουσίας. Το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος καθιέρωσε θεσμούς οι οποίοι υπάκουαν στα κηρύγματα του Διαφωτισμού: σε αυτή τη μορφή, του Ελληνικού Συντάγματος δηλαδή, δεν είχαν υπάρξει στο παρελθόν παρά μόνο στη Γαλλία, μετά την Επανάσταση του 1789. Είναι επανάσταση κοινωνική: η ίδια η επαναστατική διαδικασία θα αποτελέσει μηχανισμό κοινωνικής κινητικότητας και θα ρηγματώσει τις παραγωγικές σχέσεις του παλαιού καθεστώτος. Είναι επανάσταση διεθνούς εμβέλειας, διαρρηγνύοντας το αντεπαναστατικό ευρωπαϊκό σύστημα, δίνοντας ώθηση στον επαναστατικό φιλελευθερισμό και οδηγώντας στο μετασχηματισμό της ίδιας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η Ελληνική Επανάσταση πέτυχε τη συγκρότηση ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Καθόλου δεδομένη δεν ήταν αυτή η εξέλιξη. Εξαρχής πάλεψε για την ανεξαρτησία και την πέτυχε “με μεγάλας θυσίας” ως το 1830. Διέρρηξε την αντεπαναστατική ευρωπαϊκή συναίνεση μετά την ήττα του Ναπολέοντα, πέτυχε την de facto αναγνώριση από την Αγγλία των ελληνικών πλοίων ως πλοίων εμπόλεμου έθνους το 1823 και το αγγλικό δάνειο το 1824· κανείς δεν δανείζει κάποιον που δεν υπάρχει. Το δάνειο ήρθε λειψό, όχι όμως και η πολιτική επιτυχία. Η Ιερά Συμμαχία διερράγη, καθώς η Ρωσία έσπευσε να προκαταβάλει την αγγλική επιρροή εγκαταλείποντας την Αυστρία. Αυτή ήταν η πραγματικότητα της εποχής και οι Έλληνες επαναστάτες την αντιλαμβάνονταν πολύ καλύτερα από κατοπινούς επικριτές τους. Και έκαναν τα πάντα για να κρατήσουν την Επανάσταση ζωντανή ενάντια στις στρατιές του Ιμπραήμ, με την Έξοδο του Μεσολογγίου και τις μάχες στη Στερεά. Η επιμονή της Επανάστασης οδήγησε στη διεθνοποίηση του ελληνικού ζητήματος. Και ήρθαν οι ρωσικές προτάσεις για αυτόνομη Ελλάδα (ενιαία ή σε τμήματα), φόρου υποτελή στον Σουλτάνο. Δεν ήταν ασύνηθες αυτό το σχήμα εκείνη την εποχή. Οι Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (μετέπειτα Ρουμανία), όπου ξεκίνησε μάλιστα η Επανάσταση υπό τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, ήταν τέτοιες αυτόνομες οντότητες εντός της αυτοκρατορίας. Οι Σέρβοι αρκέστηκαν σε αυτονομία ως το 1878, οι Βούλγαροι ως το 1908. Το περίφημο Ναβαρίνο και ο ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828 οδηγούσε στην αυτονομία υπό τη ρωσική προστασία, οι Άγγλοι υπερθεμάτισαν προτείνοντας ανεξαρτησία. Τίποτα από όλα αυτά δεν θα γινόταν χωρίς την επίμονη προσήλωση των Ελλήνων επαναστατών στον αρχικό τους στόχο “Ελευθερία ή Θάνατος”.

Η Ελληνική Επανάσταση οδήγησε στη συγκρότηση ενός συνταγματικού μοντέρνου ελληνικού κράτους. Καθόλου δεδομένη δεν ήταν ούτε αυτή η εξέλιξη. Από το 1815 το αντεπαναστατικό κύμα σάρωνε την Ευρώπη. Εξαρχής η πολιτική ηγεσία της Επανάστασης (οι τόσο λοιδωρημένοι “πολιτικοί” και ο κατεξοχήν πολιτικός άνδρας της Επανάστασης, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος) συγκρότησαν “σύστημα”, Εθνοσυνελεύσεις, Συντάγματα, νόμους, θεσμούς. Η Πολιτική Διοίκηση του Ρήγα, εμπνευσμένη από το γαλλικό σύνταγμα του 1793, δεν είχε ξεχαστεί. Οι “καλαμαράδες”, οι διαφωτισμένοι Φαναριώτες, οι έμποροι, οι καραβοκυραίοι, προεστοί που είχαν συνδεθεί με το εμπόριο επιζήτησαν ένα νεωτερικό συγκεντρωτικό κράτος με νόμους, θεσμούς και μηχανισμούς, ικανό να προστατεύσει τις νέες παραγωγικές σχέσεις, να επικυρώσει δηλαδή μορφές ατομικής ιδιοκτησίας σε έναν χώρο που ως τότε η γη άνηκε στο Θεό, δηλαδή στον Σουλτάνο. Μέρος των παλαιών αρχόντων του Μοριά και των “στρατιωτικών” θα αρκούνταν στο να απαλλαγούν από τους Τούρκους και να κάνουν κουμάντο στον τόπο τους, δηλαδή ο καθένας στην επαρχία του· θα αρκούνταν και στην ελέω Ρώσων αυτονομία με έναν πρίγκιπα ηγεμόνα. Σε αυτό το κλίμα συνεχίζονταν οι διαπραγματεύσεις με τον εχθρό από ανθρώπους των όπλων ωσάν να επρόκειτο για άλλη μια εξέγερση. Η πολιτική ηγεσία της Επανάστασης ακύρωσε τα πισωγυρίσματα και τις φυγόκεντρες τάσεις, όπως κάθε γνήσια επανάσταση, με τη βία.

Κάθε επανάσταση άξια του ονόματος της εμπεριέχει τον εμφύλιο πόλεμο, τη σύγκρουση δηλαδή για τη μορφή της νέας εξουσίας. Και η νέα εξουσία θα ήταν απρόσωπη και συγκεντρωτική, δηλαδή νεωτερική. Δεν διαπραγματεύτηκε με τους αντιπάλους της, αλλά αφού αυτοί υποτάχθηκαν στη νέα (μόνη και ενιαία) εξουσία, τους αμνήστευσε. Η διαμάχη των αντίπαλων μπλοκ εξουσίας θα αφορούσε εφεξής όχι την ίδια τη μορφή της διακυβέρνησης, αλλά τη διαμόρφωση των συσχετισμών στο εσωτερικό της για τον έλεγχο της εξουσίας. Η πολιτική παράταξη που βγήκε νικήτρια από τον Εμφύλιο οδήγησε στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση και ψήφισε το πιο δημοκρατικό από τα Συντάγματα του Αγώνα, το “Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος”, αλλά και εξέλεξε ως Κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια. Από το 1823 είχε γράψει ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας στον Μαυροκορδάτο: “Πολιτείαν [= Δημοκρατία] να συστήσετε δεν το βλέπω πιθανόν … διότι δεν το δέχονται αι Δυνάμεις της Ευρώπης ως σύστημα και καθ’ αυτό εναντίον εις τα πολιτικά σχέδια και τέλη των”. Την προσαρμογή αυτή διατυπώνει με σαφήνεια ο Μαυροκορδάτος, γράφοντας τον Ιούνιο του 1825, σε έγγραφο αγνώστου παραλήπτη (μάλλον επρόκειτο για οδηγίες προς την επιτροπή που πηγαίνει τότε στο Λονδίνο), “ν’ αποδείξη τέλος πάντων την ανάγκην του να μοναρχηθώμεν, δια να σωθή και να υπάρξη η Ελλάς”, αφού “είναι αδύνατον να υπάρχωμεν με το καθεστώς σύστημα διοικήσεως” [εννοεί το δημοκρατικό]. “Όλοι οι πατριώται”, συνεχίζει, “είναι σύμφωνοι εις αυτήν την βάσιν, αλλ’ είναι επίσης σύμφωνοι εις το ότι η μοναρχία πρέπει να είναι συνταγματική και θεμελιωμένη εις βάσεις, αι οποίαι να εξασφαλίζουν τα εθνικά δίκαια των Ελλήνων και να εμποδίζουν τον απόλυτον δεσποτισμόν”. Ο Καποδίστριας κυβέρνησε απολυταρχικά, όπως και ο Όθωνας μετά από αυτόν. Απολυταρχική αλλωστε ήταν η εξουσία σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη εκείνη την περίοδο. Αυτό ήταν φυσικά γνωστό στους επαναστάτες, που όμως επίμονα έθεσαν τις βάσεις της συνταγματικής διακυβέρνησης, η οποία θα δέσμευε τον όποιο μονάρχη, περιορίζοντας την εκτελεστική εξουσία του από μια νομοθετική εξουσία εκλεγμένων αντιπροσώπων του έθνους. Η δημοκρατική παράδοση επέζησε και επιβλήθηκε με την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και πολύ περισσότερο με την Εθνική Συνέλευση του 1862.

Είναι απόλυτα λογικό το θεμελιώδες και θεμελιακό αυτό γεγονός της νεοελληνικής ιστορίας να μεταπλαστεί από τις μετέπειτα αντιτιθέμενες κοινωνικές τάξεις, τις πολιτικές παρατάξεις και τους διανοούμενούς τους σύμφωνα με την εκάστοτε κοσμοαντίληψη, ιδεολογία αλλά και πολιτικό πρόγραμμα. Η εθνικιστική ιστοριογραφία, που κυριαρχεί ακόμη στο εκπαιδευτικό σύστημα και το δημόσιο λόγο, αφαίρεσε την ιστορικότητα της επανάστασης και την ενέταξε ως “παλιγγενεσία” σε έναν προαιώνιο αγώνα των Ελλήνων με τους εχθρούς τους από τους Περσικούς πολέμους ως το σήμερα. Η αστική αφήγηση του 1821 μεταπλάθει τις ενδοεπαναστατικές αντιθέσεις σε δίπολο “εκσυγχρονιστών” και “μεταρρυθμιστών” πολιτικών (ξεκινώντας από τον Καποδίστρια) εναντίον των “λαϊκιστών”, ενώ υπερτονίζει την έξωθεν παρέμβαση στην έκβαση του αγώνα. Υπάρχει όμως και μια λαϊκή αφήγηση που αντιπαραθέτει τον “λαό” γενικά, ο οποίος είχε επαναστατική διάθεση, στους προεστούς, Φαναριώτες, καραβοκύρηδες (υποβιβάζοντας όλους αυτούς από πολιτική ηγεσία του αγώνα σε λίγο-πολύ συρόμενους και φερόμενους) και βαφτίζει την επανάσταση ως “ανολοκλήρωτη”, καθώς οι ηγεσίες την πρόδωσαν. Αυτή η δημοφιλής ανάγνωση, κυρίαρχη τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, στηρίχθηκε στην εκλαΐκευση της μεσοπολεμικής αριστερής ανάγνωσης του 1821 υπό το βάρος της μετεμφυλιακής αμερικανοκρατίας.

Όλα τα παραπάνω σχήματα, με τις διαφορές τους οπωσδήποτε, εξυπηρέτησαν ιδεολογικές ανάγκες και πολιτικά προγράμματα μετασχηματιζόμενες αναλόγως. Κληρονομιά μας έχουν αφήσει το λάβαρο της Αγίας Λαύρας και το κρυφό σχολειό, την βιολογικού τύπου “αλληλοφαγωμάρα” των Ελλήνων, την ηρωοποίηση όσων φέρουν όπλα και ενίοτε ράσο και την καταδίκη των “πολιτικών” που “ραδιουργούν” και “προδίδουν”. Στην αριστερή εκδοχή αυτής της κληρονομιάς, η έκβαση του αγώνα φέρει το σπέρμα της εξάρτησης της χώρας και του συνακόλουθου “ραγιαδισμού”· μια κατάσταση υπαρκτή, στην οποία όμως η τότε επαναστατική πρωτοπορία (προφανώς αστική, στα 1821 βρισκόμαστε) αντιστάθηκε όσο μπορούσε και άντεχε. Και όμως υπάρχει εδώ και χρόνια στέρεο επιστημονικό έδαφος για μια προοδευτική ερμηνεία του 1821 με βάση το έργο μαρξιστών ιστορικών, όπως ο Νίκος Σβορώνος, ο Σπύρος Ασδραχάς και ο Βασίλης Κρεμμυδάς, για να μείνουμε στην παλαιότερη γενιά. Μια ερμηνεία που τονίζει τη σημασία της επαναστατικής δυναμικής και παρουσιάζει τεκμηριωμένα τις “κινητήριες δυνάμεις” και τις αντιθέσεις τους με σεβασμό στην ιστορική αλήθεια. Μια ερμηνεία που αναγνωρίζει τόσο την εθνική όσο και την κοινωνική διάσταση της επανάστασης και συμβάλει στην, κατά τον Ασδραχά, εθνικοποίηση της ταξικότητας ενάντια στην “επίκληση των εθνικών αξιών, επίκληση η οποία συνοδεύεται από πράξεις ή υποταγές, καταναγκασμούς που οδηγούν στην κατάλυση της εθνικής ανεξαρτησίας”.

Συμπερασματικά, το ελληνικό κράτος, ανεξάρτητο και εντέλει συνταγματικό, συγκροτήθηκε επαναστατικά πολύ νωρίτερα από πολλά άλλα εθνικά κράτη. Η ελληνική κοινωνία επίσης συγκροτήθηκε μέσα στην επανάσταση σε μια πολύ πιο εξισωτική βάση απ’ ότι σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ανατολικά αλλά και δυτικά. Η γη δεσμεύτηκε από το κράτος ως “εθνικές γαίες”, δεν την άρπαξαν οι ισχυροί γαιοκτήμονες αλλά αποτέλεσε de facto τη βάση μιας πλατιάς μικροϊδιοκτησίας με έναν αγροτικό πληθυσμό που είχε καθολικό δικαίωμα ψήφου και που άντεξε μέχρι τις αλλεπάλληλες αγροτικές μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν με τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο το 1871. Μόνο στη Γαλλία είχαν οι άνδρες καθολικό δικαίωμα ψήφου από το 1848. Μέσα στο ιστορικό πλαίσιο λοιπόν της Ευρώπης του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, η Ελληνική Επανάσταση όχι μόνο δεν ήταν “ανολοκλήρωτη”, “λειψή” ή “στρεβλή”, αλλά ένας θρίαμβος που θα έπρεπε να εμπνέει κάθε πολιτική δύναμη που συνεχίζει να πιστεύει στην ανάγκη κοινωνικών ανατροπών.

Αποσπάσματα:

Η εθνική ιδεολογία της πιο δυναμικής μερίδας της αστικής τάξης και των διανοουμένων που την εκφράζουν φτάνει στο τέλος του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου σε τέτοια ωριμότητα και καθαρότητα, ώστε να επιτρέψει στις δυνάμεις αυτές να οργανώσουν τις διάχυτες επαναστατικές δυνάμεις του έθνους (την αγροτιά με τα ένοπλα σώματα των κλεφτών, τα μικροαστικά στοιχεία των ναυτικών, των εμπόρων και των βιοτεχνών), να σπάσει τους δισταγμούς ή την εχθρότητα των ηγετικών συντηρητικών ομάδων και να παρασύρει ολόκληρο τον Ελληνισμό σε έναν κοινό απελευθερωτικό αγώνα. Νίκος Σβορώνος

Η κυριαρχική παρουσία των ξένων δυνάμεων στη διαδικασία της επίλυσης του εθνικού προβλήματος και στη ρύθμιση της καθεστωτικής μορφής του ελληνικού κράτους είχε πολλαπλές επιπτώσεις που συνοψίζονται στην εξάρτηση της Ελλάδας σε όλη της την ιστορία. Η επιλογή που έκαμαν η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία αναφορικά με το πολιτικό καθεστώς της χώρας ήταν αντίθετη με την επιλογή που είχαν κάμει οι διευθυντικές τάξεις της χώρας κατά την πορεία της επανάστασης, οι οποίες, πετυχαίνοντας μια σύγκλιση φιλελεύθερων αστικών εμπνεύσεων και παραδοσιακών ιδιαιτεροτήτων, είχαν θεσμοθετήσει τα πρώτα συντάγματα που ανταποκρίνονταν στη γενική, και ως ένα σημείο φενακιστική, απαίτηση για ελευθερία. Σπύρος Ασδραχάς

Στην ηγεσία της Επανάστασης βρέθηκε η ελληνική αστική τάξη που είχε διαμορφωθεί στα 50-60 χρόνια που προηγήθηκαν· αυτήν εκπροσώπησε η Φιλική Εταιρεία, μυστική συνωμοτική οργάνωση που λειτούργησε κατά τα πρότυπα των ευρωπαϊκών καρμποναρικών εταιρειών και διατύπωσε το αίτημα της Επανάστασης: ίδρυση ελεύθερου, ανεξάρτητου μοντέρνου ελληνικού κράτους. […] Στο πολιτικό περιβάλλον της Ευρώπης, τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, και μόνον η διατύπωση ως επιθυμίας ενός τέτοιου αιτήματος ισοδυναμούσε με επανάσταση· μια επανάσταση μάλιστα που υπερέβαινε τα πιο προωθημένα αιτούμενα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας. Βασίλης Κρεμμυδάς

Ο Γιάννης Σκαλιδάκης διδάσκει ευρωπαϊκή και ελληνική ιστορία στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Πηγή: https://kosmodromio.gr/

The post Ο θρίαμβος του επαναστατικού δρόμου first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

18 Μαρτίου χθες… Και τρία «άσχετα» μεταξύ τους γεγονότα αποκαλύπτουν την βαθιά διαλεκτική της ιστορίας και την αλληλουχία των κρυφών «νοημάτων», που έγραψε κι ο ποιητής που πέθαινε σαν σήμερα…

Στα 1844 ορκίζεται Βασιλιάς ο Όθωνας σε μια στημένη στην σύνθεση της Εθνοσυνέλευση, αποκαθαρμένη από τους γνησιότερους, εντιμότερους και πια κατά βάσιν ξεχασμένους αγωνιστές του «προδομένου» 1821 που η πρώτη της απόφαση είναι να ψηφίσει εκλογικό νόμο με τον οποίο χάνουν το δικαίωμα ψήφου όλοι όσοι δεν διαθέτουν κινητή ή ακίνητη περιουσία και οι γυναίκες. Πόση απόσταση και πόση διαπλοκή από την θρυλική εθνοσυνέλευση του Άστρους, το πλέον προοδευτικό κείμενο στην Ευρώπη της εποχής(περίεργο πράγμα η σχέση του λαού αυτού με την πολιτική συνείδηση από την αρχαιότητα ακόμη, παρά την ασυνέχεια αίματος και πολιτευμάτων, και πήρε δεκαετίες κακοποιήσεων ώστε να διαρραγεί και μόνο τα θραύσματα της ζούμε εξ αντανακλάσεως σήμερα στις αμεσοδημοκρατικές συνελεύσεις, όταν γίνονταν, και στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης όπου διαβουλεύονται οι πολίτες). Σε κείνη την εθνοσυνέλευση που είχε αποφασιστεί, πέρα από την καθολικότητα της ψήφου, να μοιραστεί κλήρος, γη, σε όλους τους διαμένοντες στην Ελλάδα μετά την απελευθέρωση της ανεξάρτητα από ιθαγένεια…

Μαζί με τον Όθωνα ήρθαν κι οι γκιλοτίνες κι οι παρατρεχάμενοι του σε κάθε χωριό με δικαιώματα αποκλειστικού εμπορίου (αρχή της πιο “βλάχικης” -ένα συγγνώμη απ’ τους υπέροχους βλάχους- αστικής τάξης στην Ευρώπη) κι οι διώξεις κι οι φυλακές… Έναν μόνον χρόνο αφού ο ελληνικός λαός (τρομάζοντας τους διεθνείς και ντόπιους Μέτερνιχ) με τον Κολοκοτρώνη βαδίσει στην θρυλική προς το Σύνταγμα πορεία στις 3 του Σεπτέμβρη.

Την ίδια ημέρα με την ενθρόνιση του Όθωνα, 4 χρόνια μετά, στα 1848, ξεσπά στο Βερολίνο η Επανάσταση του Μαρτίου, η σύγκρουση μεταξύ του αυτοκρατορικού στρατού και πολιτών που έβλεπαν να χάνουν τη γη και τα θραύσματα της δημοκρατίας τους, αφήνοντας πίσω εκατόμβη νεκρών.

Δεν θα περνούσαν 25 χρόνια (ο πυκνός 19ος αιώνας, ο πιο πυκνός αιώνας στην ιστορία της ανθρωπότητας στο 2ο του μισό, στ’ απόνερα των αποτελεσμάτων του οποίου ζούμε σε σημαντικό βαθμό και σήμερα) που θα ξεσπούσε στο Παρίσι η περίφημη κομμούνα με παρόμοια αιτήματα. Εκεί, νοικοκυραίοι μου, δεν υπήρξε ούτε Στάλιν ούτε Λένιν. Υπήρξε όμως η Γαλλική αστική τάξη που για φαντάσου! Ενώ πουλούσε «πατριωτισμό» μόλις είδε την πιθανότητα να πάψει να στραγγίζει την ξεσηκωμένη απ’ τους πολίτες της χώρα κάλεσε να επέμβουν στρατιωτικά ποιοι νομίζετε; Οι «προαιώνιοι» εχθροί του Γαλλικού έθνους, οι Πρώσοι! Εάν αύριο οι πολυεθνικές κάνουν κουμάντο στο Αιγαίο ενδέχεται μαζί (και μαζί με τους απελπισμένους που ήρθαν απ’ αλλού) να μας τσακίζουν κι οι δυο στρατοί στις δυο όχθες του Αιγαίου…

Γράφει ο αριστερός, ο αναρχικός Μπακούνιν (κι ας ξεστραβωθούν κάποιοι δεξιοί κι αριστεροί που αποδέχονται μη διαλεκτικά, ανιστορικά ιδεολογήματα είτε σκοτώνοντας όποιον διαφωνεί με την ηγεμονική εκφορά του δήθεν πατριωτισμού οι μεν είτε καίγοντας σημαίες οι δε) βάζοντας απ’ το μετερίζι του το αληθινό (όχι το κίβδηλο, το φυτευτό) νόημα του διεθνισμού.

«Η ευημερία του Κράτους είναι η αθλιότητα του πραγματικού Έθνους, του λαού. Το μεγαλείο και η ισχύς του Κράτους είναι η σκλαβιά του Λαού. Ο Λαός είναι ο φυσικός και νόμιμος εχθρός του Κράτους. Και αν ακόμη ο Λαός υποκύπτει – πολύ συχνά αλίμονο – στις αρχές, κάθε αρχή τού είναι μισητή. Το Κράτος δεν είναι η Πατρίδα. Είναι η αφαίρεση, ο μεταφυσικός, μυστικιστικός, πολιτικός, νομικός μύθος της πατρίδας. Οι λαϊκές μάζες όλων των χωρών αγαπούν βαθιά την Πατρίδα τους. Αλλά αυτό είναι μία φυσική πραγματική αγάπη. Ο πατριωτισμός του λαού δεν είναι ιδέα, αλλά γεγονός και ο πολιτικός πατριωτισμός, η αγάπη του Κράτους δεν είναι η ακριβής έκφραση αυτού του γεγονότος, αλλά μια εκφυλισμένη έκφραση μέσω μιας απατηλής αφαίρεσης και πάντα προς όφελος μιας εκμεταλλεύτριας μειοψηφίας.

Αλλά αυτό που είναι αρχή, είναι ο σεβασμός που ο καθένας πρέπει να έχει για τα φυσικά, πραγματικά ή κοινωνικά γεγονότα. Η εθνικότητα, όπως και η ατομικότητα, είναι ένα από τα γεγονότα αυτά. Οφείλουμε λοιπόν να τη σεβόμαστε. Η καταπίεση της είναι έγκλημα, και για να μιλήσουμε με τη γλώσσα του Μαντσίνι, αυτή γίνεται ιερή αρχή κάθε φορά που απειλείται ή καταπιέζεται. Γι’ αυτό λοιπόν αισθάνομαι ειλικρινά και πάντα τον πατριώτη κάθε καταπιεσμένης πατρίδας.
Υποκλινόμαστε, λοιπόν, μπροστά στην παράδοση, μπροστά στην ιστορία. Ή καλύτερα, τις αναγνωρίζουμε όχι γιατί μας παρουσιάζονται σαν αφηρημένα εμπόδια, που σχηματίστηκαν μεταφυσικά, νομικά και πολιτικά από τους σοφούς δάσκαλους και ερμηνευτές του παρελθόντος, αλλά μόνο γιατί έχουν περάσει πραγματικά μέσα στο αίμα και στη σάρκα, μέσα στις αληθινές σκέψεις και τη θέληση των σημερινών λαών.»

Με άλλα λόγια η αγάπη των απλών ανθρώπων για την γη τους είναι σχεδόν οργανική, δεν έχουν καν άλλη διέξοδο, και θ αγωνίζονται μόνιμα για να την φτιάξουν. Η αγάπη όσων στην στραβή θα φύγουν με τζετ είναι κυρίως εμπόριο και νομιμοποίηση της ιεραρχίας τους…

Για να ξανακάνουμε τον κύκλο και να ξαναβρεθούμε μπροστά στους αγωνιστές της Εθνοσυνέλευσης του Άστρους που θέλαν δημοκρατική την πατρίδα τους σε συνεργασία με τους τσακισμένους λαούς του καιρού τους. (και έχω τις προσεχείς ημέρες να ανεβάσω επιστολογραφία που δείχνει πράγματα, δίχως να παραγνωρίζει την αξία, την ιδιαιτερότητα της προσωπικότητας ανθρώπων που υπήρχε σε κάθε τάξη είτε προς το «καλό» είτε προς το «κακό», γιατί αλίμονο αν δεν τιμάμε π.χ. την πλούσια Λασκαρίνα). Γράφει Ηλίας Γκρης μια από τις προοδευτικότερες και πιο καλλιεργημένες ποιητικές φωνές του ύστερου 20ου αιώνα: «έξι γενιές βαπτίστηκαν μέσα στην νόθευση του αυθεντικού νοήματος της επανάστασης του 1821 και εμποτίστηκαν με ψέματα και ψευδολογήματα που στόχευαν στη διαιώνιση φαιδρών ιδεολογημάτων, παραχαράσσοντας και προσβάλλοντας τα ιστορικά γεγονότα. Οι αληθινοί ήρωες παραμερίστηκαν και τη θέση τους πήραν λογής λογής τυχοδιώκτες, δολοπλόκοι, και καιροσκόποι.»

«Γιατί η Επανάσταση του ΄21 που ΄μεινε η κορυφαία επανάσταση της εποχής μας, με διακόσιες χιλιάδες σκοτωμένους αγωνιστές και τριακόσιες πενήντα χιλιάδες άμαχους νεκρούς, απέδειξε κι έγραψε με αίμα ότι η τραγωδία είναι ένα ελληνικό συνεχές. Αλλά δεν άξιζε να’ χει την τύχη που είχε. Να κάνει τους προύχοντες και κοτζαμπάσηδες με τους τουρκοχειροκροτημένους ψευδάρχοντες γερά κατέχοντες, θεμελιωτές ενός σαθρού οικοδομήματος που επιβιεί ως σήμερα. Και τους αγωνιστές, που μετάγγισαν αίμα και ψυχή στη λευτεριά, να τους καταντήσει υπόδικους, απόβλητους και χλεύη των άκαπνων αρχόντων.»

Τελικά ο πυκνός 19ος αιώνας ίσως καθρεφτίζεται εξαιρετικά σε κείνους τους στίχους του επίσης αποκαθαρμένου στα σχολικά βιβλία Λόρδου Βύρωνα: «Η παλιά φιλοδοξία πνέει ανανεωμένη, πάλι για να εμψυχώσει σάρκα τότε ξεπεσμένη”…Μύρια στήθη συνενώνει μία και κοινή αιτία/Δυτικοί κι ανατολίτες επαναστατούν με βία./Πάνω στις κορφές του Άθω και στις Άνδεις κυματίζει/λάβαρο που ναι το ίδιο και δυο κόσμους χαιρετίζει/ Αθηναίος πάλι ζώνει Αρμοδίου το σπαθί/ Ξένο αφέντη καταγγέλει ο αντάρτης στη Χιλή…” “Πόθος που πολλοί αιώνες δεν υπέταξαν ακόμη/ άνθρωποι για τη ζωή τους να αποφασίζουν μόνοι!».

Αναδημοσίευση από το tvxs

Εικόνα ανάρτησης: Θεόδωρος Π. Βρυζάκης (1814 –1878), Αθηναϊκή οικογένεια επιστρέφει στα ερείπια του σπιτιού της.

The post Το 1821 και ο πυκνός 19ος αιώνας first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Στα 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821, η συζήτηση για αυτή αναζωπυρώνεται σε πολλά πεδία. Ποιος ήταν ο χαρακτήρας της επανάστασης; Ποια ιδεολογία, τάσεις και επιρροές είχε; Ποιοι πρωτοστάτησαν και τι ήθελαν;

Η μελέτη του Χρήστου Ρέππα ασχολείται με τα θέματα αυτά, με κέντρο το βασικότερο πολιτικό και ιδεολογικό κείμενο της εποχής, την «Ελληνική Νομαρχία» του Ανωνύμου, ασκώντας κριτική και αντιπαρατιθέμενη σε βασικές πλευρές της κυρίαρχης άποψης στην ελληνική ιστοριογραφία από τα μέσα του 19ου αιώνα και μετά.

Το κείμενο της “Ελληνικής Νομαρχίας” αποτελεί έκφραση της πολιτικής σκέψης του νεότερου ελληνισμού, όπως αυτή διαμορφώθηκε στο πλαίσιο της ριζοσπαστικής πτέρυγας του νεοελληνικού διαφωτισμού, προετοιμάζοντας ιδεολογικά τον δρόμο για την Ελληνική Επανάσταση. Κείμενο τολμηρής κοινωνικής και πολιτικής κριτικής ανάλυσης της πραγματικότητας της εποχής του, καταλήγει σε συγκεκριμένη πρόταση τόσο για τον δρόμο της απελευθέρωσης όσο και για την πολιτειακή συγκρότηση του νέου κράτους. Ως τέτοιο, αποτελεί κορυφαία επαναστατική παρέμβαση στα πιο κρίσιμα επίδικα της προεπαναστατικής συγκυρίας.

Το έργο μπορεί να αναλυθεί και να κατανοηθεί πραγματικά ως ένα θεμελιακό πολιτικό κείμενο που παρεμβαίνει με άμεσο και καθοριστικό τρόπο στην προεπαναστατική συγκυρία με στόχο την αλλαγή της. Μια τέτοια προσέγγιση προϋποθέτει αναφορά στις οικονομικές, κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες των τελευταίων δεκαετιών του 18ου και των αρχών του 19ουαιώνα, στον χαρακτήρα και στη διαδρομή του οθωμανικού κοινωνικού σχηματισμού και του κράτους του, στον ρόλο των ιδεών του διαφωτισμού στη διαμόρφωση του επαναστατικού ρεύματος, στην ευρωπαϊκή κατάσταση και στον καταλυτικό ρόλο της Γαλλικής Επανάστασης, αλλά και σε συγκεκριμένες περιοχές του ελλαδικού χώρου, όπως τα Επτάνησα, των οποίων οι κοινωνικές και πολιτικές συνθήκες ήταν ιδιαίτερα ευνοϊκές για την ανάπτυξη των επαναστατικών ιδεών.

Αναλύεται επίσης η κριτική που ασκεί ο Ανώνυμος στις κυρίαρχες μερίδες της άρχουσας τάξης (προεστοί, ανώτερος κλήρος, Φαναριώτες).

Ο Χρήστος Ρέππας γεννήθηκε το 1966. Σπούδασε Παιδαγωγικά στην Παιδαγωγική Ακαδημία Αλεξανδρούπολης, στο Δημοκρίτειο Πανεπιστήμιο Παιδαγωγικό – Τμήμα Δ.Ε. και στο Μαράσλειο Διδασκαλείο (Πανεπιστήμιο Αθηνών). Ζει και εργάζεται ως εκπαιδευτικός στην Αίγινα.

Δραστηριοποιείται συνδικαλιστικά στην πρωτοβάθμια εκπαίδευση και είναι μέλος της Συντακτικής Επιτροπής του εκπαιδευτικού περιοδικού «Σελιδοδείκτης». Έχει αρθρογραφήσει σε περιοδικά και σε ιστοσελίδες για θέματα της εκπαίδευσης και πολιτικά θέματα. 

The post Χρήστος Ρέππας: Διαφωτισμός και Επανάσταση. Η ριζοσπαστική ιδεολογία της “Ελληνικής Νομαρχίας” – 1821 first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Με αυτόν τον προβληματισμό, απευθυνόμαστε στα εκπαιδευτικά περιοδικά «Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης» και «Σελιδοδείκτης», στην Εταιρεία Σύγχρονης Ιστορίας και σε ριζοσπαστικά περιοδικά, για την κοινή οργάνωση πρωτοβουλιών, ενόψει των 200 χρόνων από την Επανάσταση του 1821.

Σε αυτό το πλαίσιο, παραθέτουμε εδώ μια πρώτη, σημαντική κατά τη γνώμη μας, αρθρογραφία σχετική με το 1821, την περίοδο της οθωμανικής κατάκτησης και το 19^ο αιώνα.

1. Γιάννης Κορδάτος, "Όταν ο λαός πολεμούσε", Επιθεώρηση Τέχνης, 25 Μαρτίου 1955

2. Νίκος Σβορώνος, “Σκέψεις για μια εισαγωγή στη νεοελληνική ιστορία, Επιθεώρηση Τέχνης, 25 Μαρτίου 1955

3. Νίκος Σβορώνος, “Για την επανάσταση του 1821”

4. Κείμενα του ιστορικού Σπύρου Ασδραχά:
α. 1821: Εθνική Επανάσταση
β. Η Ελληνική Επανάσταση ήταν Εθνική
γ. Η ιστορική αναίρεση της συλλογικής ενοχής
δ. Προϋποθέσεις της Επανάστασης του 1821

5. Κείμενα του φιλόλογου – ιστορικού Φ. Κ. Βώρου:

α. Για τη διπλωματία του 1821
β.Αυτοί που προετοίμασαν και ξεκίνησαν την Επανάσταση του 1821

6. Βασίλης Κρεμμυδάς:

α.  Το ιδεολογικό στίγμα του 1821

β. Το 1821 στην κομμουνιστική ιστοριογραφία

7. Άλκης Ρήγος, «Τύφλωσον Κύριε τον λαόν σου»

8. Νίκος Θεοτοκάς, Νίκος Κοταρίδης, Οι προσλήψεις της επανάστασης από τους Οθωμανούς και το Πατριαρχείο

9. Παναγιώτης Στάθης, Εθνική ή κοινωνική επανάσταση;

10. Δημήτρης Φωτιάδης, Τα ληστρικά δάνεια του 1824

11. Παναγιώτης Στάθης, Αριστερές αναγνώσεις του Εικοσιένα

12.  Γιάννης Σκαλιδάκης, Σκέψεις για την πολιτική έννοια του έθνους και την επανάσταση

13. Άννα Καρακατσούλη, Ο φιλελληνισμός στη μαχόμενη πολιτική του διάσταση

The post Αφιέρωμα στην Επανάσταση του 1821 – πρόσκληση σε περιοδικά και συλλογικότητες first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.