Παιδαγωγικό Τμήμα Δημοτικής Εκπαίδευσης, Εθνικό και
Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

Ημερομηνία

11-13 Δεκεμβρίου 2026

Τοποθεσία

Μαράσλειο Διδασκαλείο

Προθεσμία υποβολής εργασιών: 31 Οκτωβρίου 2026, 23:59

Έκταση περίληψης: 400 λέξεις, Κάθε σύνεδρος μπορεί να συμμετέχει μέχρι σε 2 ανακοινώσεις

Έγκριση-αποδοχή εργασιών:

Κόστος συμμετοχής: 60 ευρώ Μεταπτυχιακοί/ές φοιτητές/ήτριες: 30 ευρώ Προπτυχιακοί/ές φοιτητές/ήτριες: δωρεάν

Η κατάθεση της συνδρομής θα γίνεται στον ΕΛΚΕ ΕΚΠΑ. Λεπτομέρειες θα ανακοινωθούν σύντομα. 

Η εμπρόθεσμη καταβολή της προβλεπόμενης εισφοράς εγγραφής αποτελεί απαραίτητη προϋπόθεση για να συμπεριληφθεί η εισήγηση στο πρόγραμμα του συνεδρίου.

The post 6ο Πανελλήνιο Συνέδριο Κριτικής Εκπαίδευσης: Αποαποικιοποίηση, Διεθνισμός και Κριτική Εκπαίδευση first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Μετάφραση-επιμέλεια: Γιάννης Κάσκαρης, Ιούνιος, 2026.

Εκείνο που επιτελεί ακριβώς η εκπαιδευτικός κατά τη διάρκεια της διδασκαλίας είναι να καταστεί εφικτό οι μαθητές να εξελιχθούν ως ανθρώπινες υπάρξεις.

-PauloFreire, 1972

Σεβόμενη ό,τι αφορά τις αρχικές μεθόδους γνώσης της κριτικής παιδαγωγικής, επιλέγω να μην ορίσω την έννοια, αλλά μάλλον να τη συζητήσω από τη δική μου οπτική. Είναι περισσότερο εύκολο να ξεκινήσει κανείς συζητώντας τι δεν είναι η κριτική παιδαγωγική: Η κριτική παιδαγωγική δεν είναι μια καθοδηγητική μέθοδος διδασκαλίας. Δεν είναι αδιάβλητη/αμερόληπτη προς τον εκπαιδευτικό, γιατί προσκαλεί τις δασκάλες/τους δασκάλους να παίρνουν τις δικές τους αποφάσεις. Αναμένεται να είναι προσανατολισμένη στον μαθητή, αλλά δε δίνει προτεραιότητα στο ενδεχόμενο η μαθήτρια να πει περισσότερα από τον δάσκαλο. Σέβεται τις διαφορετικές παραδόσεις και τους διαφορετικούς τρόπους αντίληψης του κόσμου. Θα έλεγα ότι η κριτική παιδαγωγική πλαισιώνεται και εκφέρεται μέσα από πληθώρα γραμματισμών και, με μια μη ακαδημαϊκή έννοια, στηρίζεται στην έννοια του Paulo Freire για το “ανάγνωση του κόσμου” [“reading the world”]…,όπου η λέξη γίνεται λιγότερο σημαντική από τον ίδιο κόσμο μόλις κάποιος κατανοήσει τον κόσμο, τις κουλτούρες, τις κοινωνίες, οπότε και οι άνθρωποι διαβάζουν/ερμηνεύουν αρτιότερα τη λέξη. Για τους σκοπούς αυτού του δοκιμίου, ενσωματώνω αποσπάσματα από το έργο του Freire για να περιλάβω τη φωνή του μέσα στο κείμενο.

«Δεν υπάρχει ουδέτερη εκπαίδευση. Η εκπαίδευση είτε λειτουργεί ως μέσο για να επιφέρει είτε συμμόρφωση είτε ελευθερία» (Richard Shaull, Πρόλογος στον Paulo Freire, 1970)

Εισαγωγικά

Ο όρος, κριτική παιδαγωγική, είναι όρος καθαυτού προσανατολισμένος στην προοπτική της κριτικής, καθώς αναφέρεται στη Σχολή της Κοινωνικής Θεωρίας της Φρανκφούρτης που καθιερώθηκε στη Γερμανία κατά το πρώτο τέταρτο του 20ού αιώνα. Η Σχολή της Φρανκφούρτης προέκυψε και εξελίχθηκε από μια ομάδα, κυρίως Εβραίων φιλοσόφων, που ασχολήθηκαν με τον επαναπροσδιορισμό του μαρξισμού, ώστε να ανταποκρίνεται στις ανάγκες της κοινωνίας, 75 χρόνια μετά τον Μαρξ, εμπλουτίζοντας, διευρύνοντας τις αυστηρές έννοιες της πολιτικής οικονομίας και του σοσιαλισμού. Στη σύντομη και απλοϊκή αναφορά μου στους μελετητές της Φρανκφούρτης, το έργο τους μετατοπίστηκε από μια ορθόδοξη επαναστατική θεωρία που περιοριζόταν στην μελέτη του καπιταλισμού και των πολιτικών συστημάτων διακυβέρνησης, στην κατανόηση της έννοιας της εξουσίας, του τρόπου λειτουργίας της εξουσίας και του τρόπου κατανόησης του πώς λειτουργεί κανείς όταν υπόκειται στην εξουσία, συμπεριλαμβανομένης της σημασίας της κατανόησης της εξέλιξης της κοινωνίας και του πολιτισμού. Αντί να παραμείνει εντός των συνεπειών στα ενδότερα της κοινωνικής τάξης, η κριτική θεωρία αναλύει σε βάθος, στην πολυπλοκότητά του, τον τρόπο λειτουργίας του κόσμου και, το πιο σημαντικό, τον τρόπο λειτουργίας και «κίνησης» της εξουσίας. Πράγματι, μέσα από ένα κριτικό θεωρητικό πρίσμα, κατανοούμε πώς λειτουργεί η εξουσία, τις δυνάμεις που βρίσκονται πίσω από την εξουσία και κάτω από την εξουσία.

Ως παιδαγωγοί, όσοι από εμάς ασχολούνται με τη μελέτη και την οργάνωση της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της πρακτικής της διδασκαλίας, εφαρμόζουμε μια κριτική θεωρητική προσέγγιση στον βαθμό που τη συσχετίζουμε βιωματικά σε προσωπικό επίπεδο, συναρθρώνοντας με αυτόν τον τρόπο το ίδιο μας το βίωμα, την ίδια μας την ύπαρξη. Απλά όταν ερχόμαστε σε επαφή με τη μελέτη του συγκείμενου και μας κατακλύζει όγκος πληροφοριών, κατά την ακρόαση ή την μετάδοση τους από τα μέσα ενημέρωσης ή κατά την ανάγνωση μιας εφημερίδας …αναζητούμε και διερευνούμε τι κρύβεται πίσω από τις πληροφορίες που βλέπουμε και ακούμε, αναζητούμε και διερευνούμε ποια είναι η οικονομική στήριξη που ενισχύει το μοτίβο της παρουσίασης των πληροφοριών, αναζητούμε και διερευνούμε ποια είναι η πολιτική ατζέντα που υποστηρίζει κάθε πληροφορία, αναζητούμε και διερευνούμε ποια είναι η πολιτική δύναμη που αντιτίθεται ή συναινεί σε αυτήν την πληροφορία. Η κριτική θεωρία και, στην περίπτωση αυτή, η κριτική παιδαγωγική, εξετάζουν με λεπτομέρεια τη φύση της εξουσίας στο πλαίσιο μιας κοινωνικής κατάστασης.

Πλαισιοθετημένη διδασκαλία και συμμετοχικότητα στη δημιουργία γνώσης

Προτιμώ τον όρο «παιδαγωγική», διότι η διδασκαλία τίθεται και συντελείται σε μεγάλο βαθμό εντός κοινωνικού, ιστορικού και πολιτισμικού πλαισίου. Στην έρευνα και τον διάλογο για το δημοτικό σχολείο, η διδασκαλία συνηθίζεται να θεωρείται γυναικείο επάγγελμα, το οποίο συχνά υποτιμάται και απορρίπτεται. Στις συζητήσεις για τη δευτεροβάθμια εκπαίδευση, συχνά αναδεικνύεται η συμμετοχή των ανδρών στα σχολεία, αλλά πάντα φαίνεται να θεωρούνται «απλά δάσκαλοι». Αντίθετα, ο όρος «παιδαγωγική», υποδηλώνει μια εμπεδωμένη διανοητική οπτική με ανθρώπους που διαθέτουν παιδαγωγική συνείδηση και εμφανίζονται να έχουν επίγνωση του κόσμου που τις/τους περιστοιχίζει αλλά και των μαθητριών που τους περιβάλλουν. Δεν είμαι σίγουρη για το κατά πόσο οι ετικέτες και η απλοποιημένη κατηγοριοποίηση σχέσεων είναι ποτέ ακριβείς και αξιόπιστες ωστόσο, όταν κάποιος θεωρείται κριτικός παιδαγωγός, συνδέεται με εκείνα τα χαρακτηριστικά που κληρονομήθηκαν από τον Freire. Πάνω απ’ όλα, η κριτική παιδαγωγική τοποθετεί τα ζητήματα της παιδαγωγικής πλαισιοθετημένο σε ένα ορισμένο εννοιολογικό, νοηματικό μοτίβο. Την ίδια στιγμή, διατυπώνει ερωτήματα: πού εντοπίζονται οι κοινωνικοοικονομικές δυνάμεις; ποιες είναι οι πολιτικές δυνάμεις; ποιες είναι οι δυνάμεις του κοινωνικού περιβάλλοντος; ποιες είναι οι ιστορικές δυνάμεις; Η τοποθέτηση στο πλαίσιο είναι ουσιαστικής, θεμελιώδους σημασίας. Ο εκπαιδευτικός που ασχολείται με την κριτική παιδαγωγική, πρέπει να κατανοεί ότι τα πάντα – από τον τόπο όπου διδάσκει, μέχρι την συντάκτρια ή τον συντάκτη του προγράμματος σπουδών, τους διοικητικούς υπεύθυνους σχολικών δομών, αλλά και τη συγκρότηση μαθητών και μαθητριών – επιβάλλεται να προσεγγίζονται μέσα από την κατανόηση της εξουσίας εντός του συγκεκριμένου σχολείου, της σύνταξης των μαθημάτων και του τρόπου με τον οποίο οι άνθρωποι αντιδρούν σε όλα αυτά. Μόλις ένας εκπαιδευτικός συνειδητοποιήσει κριτικές παιδαγωγικές προσεγγίσεις όσον αφορά τον τρόπο θέασης -την οπτική γωνία της ίδιας της ύπαρξης του/της αλλά και της διεξαγωγής της διδασκαλίας, τότε ανοίγεται μπροστά της/του ένα πελώριο σύμπαν διδακτικών πρακτικών της κριτικής παιδαγωγικής, πρόκειται για ένα σύμπαν διαλόγου που περιβάλλεται από την αναζήτηση, τον κριτικό αναστοχασμό και τη διατύπωση ερωτημάτων, σε αντίθεση με την παραδοσιακή διδασκαλία, που όπως αναμένεται περιορίζεται και συρρικνώνεται στην κατάθεση σχεδίων μαθήματος, στον επιμερισμό της διδασκαλίας σε διδακτικές ενότητες και στην επιβολή εξετάσεων για κάθε μαθητή και κάθε μαθήτρια.

«Ηγήτορες που δεν ενεργούν με πνεύμα διαλόγου, αλλά επιμένουν να επιβάλλουν τις αποφάσεις τους, δεν οργανώνουν τον λαό — τον χειραγωγούν. Δεν απελευθερώνουν, ούτε είναι οι ίδιοι απελευθερωμένοι:καταπιέζουν».

– PauloFreire, 1972

Ένας δάσκαλος που προάγει τον διάλογο και την ένταξη προσκαλεί τις μαθήτριες του να συμμετέχουν ενεργά στη διδακτική διαδικασία, δεν πρόκειται για ένα μοντέλο που λειτουργεί από πάνω προς τα κάτω. Αντίθετα, οι μαθητές συνεργάζονται με την εκπαιδευτικό, το σχολικό πρόγραμμα έχει εφαρμογή στη ζωή τους και οι εργασίες που ανατίθενται στους μαθητές στο πλαίσιο μιας μαθησιακής προσέγγισης βασίζονται στα κοινωνικά συμφραζόμενα, στην ιστορική, κοινωνική ή γλωσσική κατάσταση. Απαιτείται η δέουσα προσοχή και επιμέλεια, καθώς δεν πρόκειται για έναν εύκολο δρόμο για έναν/μια εκπαιδευτικό. Πράγματι, η κριτική παιδαγωγική είναι δυσεπίτευκτη για πολλούς/πολλές, καθώς συχνά έρχεται σε αντίθεση με το άκριτο, παραδοσιακό, βασισμένο στην κυρίαρχη κουλτούρα πρόγραμμα σπουδών που εκπονούν οι αποκομμένοι από την πραγματικότητα σχολικοί σύμβουλοι, θεσπίζουν οι πολιτικοί και αναλαμβάνουν οι επιτροπές συγγραφής σχολικών εγχειριδίων. Η εργασία στο πλαίσιο της κριτικής παιδαγωγικής είναι εργώδης και επίπονη δουλειά, έχει να κάνει με τον σεβασμό των προσδοκιών του σχολείου, αλλά και με την αυθεντική συνεργασία με τους μαθητές, ώστε να καλύψουν τις δεξιότητες και τις γνώσεις με βάση τον χώρο όπου προέρχεται ο καθένας/η καθεμία (τόσο κυριολεκτικά όσο και μεταφορικά). Αυτό γίνεται μια δύσκολη υπόθεση για όσους/όσες ασχολούνται με την κριτική παιδαγωγική, πιο συγκεκριμένα — δεν είναι σαν να μονολογείς και να αναρωτιέσαι ποιο να είναι το νούμερο ένα πράγμα που πρέπει να κάνεις και να απαντάς στο ερώτημα του κοινού νου όπως ανακύπτει από το πνεύμα της έκφρασης: “Ω, θα είναι τόσο εύκολο να γίνω δάσκαλος, μπορώ να το μάθω και να προχωρήσω”. Έχω δει συχνά φοιτητές/φοιτήτριες να αφοσιώνονται στην κριτική παιδαγωγική εργασία και να είναι έτοιμοι να μπουν στη σχολική τάξη αμέσως μετά το πανεπιστήμιο. Είναι προσηλωμένοι, γεμάτοι/γεμάτες με ενθουσιασμό, συχνά δημιουργώντας «μαθήματα-καθρέφτες» [μαθήματα με απελευθερωτικό περιεχόμενο ώστε τα συμβατικό περιεχόμενο της σχολικής ύλης να μετασχηματιστεί και να αποκτήσουν νόημα για τους ίδιους τους μαθητές (ΣτΜ)] ώστε να αναδιαμορφώσουν υπάρχοντα κείμενα και να τα προσαρμόσουν στο πλαίσιο σκέψης των μαθητών/μαθητριών τους. Διδάσκουν στο πρώτο τους σχολείο γεμάτοι ελπίδα και ζήλο, συνειδητοποιώντας εν κινήσει ότι δεν αναμένεται από αυτούς/αυτές να αναζητούν πολλαπλούς τρόπους να βλέπουν/κατανοούν τον κόσμο. Συνειδητοποιούν, αίφνης, ότι δεν βρίσκονται στην ίδια ομάδα με τη διευθύντριά τους ή τις συναδέλφους τους… ή ακόμα και με τους γονείς.

Τα σχολεία ως επιχειρήσεις: ανάμεσα στην αποδοτικότητα [efficiency] και την αποτελεσματικότητα [effectiveness]

Είναι σημαντικό να εξετάσουμε την προέλευση και τον σκοπό της δημόσιας εκπαίδευσης στις αγγλόφωνες χώρες, ουσιαστικά αφορά μια προσπάθεια επιχειρηματιών να δημιουργήσουν και να διατηρήσουν υπάκουους και πιστούς εργαζομένους. Η ίδια η ετυμολογία (η προέλευση και η γενεαλογία) του όρου «εκπαίδευση» πηγάζει κατά βάση από την ανάγκη καθαυτή να διαβεβαιωθούν οι ιδιοκτήτες των εργοστασίων ότι οι εργαζόμενοί τους θα ήταν αδιαμφισβήτητα κατάλληλοι και οι περισσότερο αξιόπιστοι για τις θέσεις εργασίας τους. Δημιουργώντας χώρο για τα παιδιά (κυρίως για τα αγόρια) ώστε να φοιτούν σε δημόσια σχολεία που ακολουθούσαν το εργοστασιακό μοντέλο του Frederick Taylor [Αναφορά στον Αμερικανό μηχανικό Frederick Winslow Taylor (1856-1915), γνωστό για τη θεμελίωση της Επιστημονικής Διοίκησης (Scientific Management), όταν εισήγαγε τον συστηματικό έλεγχο και τη μελέτη των εργασιακών διαδικασιών. Ο Frederick Taylor πίστευε ότι η διοίκηση των επιχειρήσεων πρέπει να μετατραπεί εφαρμογή από εμπειρικών κανόνων σε επιστήμη. Τα βασικά στοιχεία της θεωρίας του περιλαμβάνουν: τη μελέτη και την καταγραφή του χρόνου που απαιτείται για κάθε εργασία, την εξάλειψη των περιττών κινήσεων, την εφαρμογή τεκμηριωμένων κριτηρίων στην ανάθεση της κατάλληλης δουλειάς στον κατάλληλο εργαζόμενο με βάση τις ικανότητές του, την τυποποίηση, δηλαδή, τη χρήση ενιαίων μεθόδων εργασίας και εργαλείων για την επίτευξη ομοιομορφίας και τη σύνδεση της αμοιβής με την απόδοση (πληρωμή με το κομμάτι) για ενίσχυση της παραγωγικότητας. Εφαρμόζοντας τις ιδέες του (γνωστές ως Τεϊλορισμός), οι βιομηχανίες κατάφεραν να πολλαπλασιάσουν την παραγωγή τους. Ο Taylor επηρέασε βαθύτατα τη μαζική παραγωγή και αποτέλεσε τη βάση πάνω στην οποία ο Henry Ford έχτισε τη γραμμή συναρμολόγησης αυτοκινήτων στις ΗΠΑ στις αρχές του 20^ου αιώνα. Παρά την εκρηκτική αύξηση της αποδοτικότητας, ο Τεϊλορισμός επικρίθηκε έντονα για την αποξένωση των εργαζομένων, καθώς μετατρέπει τους ανθρώπους σε απλά εξαρτήματα μιας μηχανής, αγνοώντας συχνά την ψυχολογική και κοινωνική τους διάσταση στον εργασιακό χώρο (ΣτΜ)], το οποίο εστίαζε στην αποδοτικότητα των εργαζομένων και των εργοστασίων, φρόντιζαν ώστε οι νέοι/νέες να προετοιμάζονταν να εισέλθουν στη ζωή του εργοστασίου αμέσως μετά το σχολείο. Υπήρχαν, βέβαια, κάποιοι ελάχιστοι αλτρουιστικοί λόγοι για τη δημιουργία των δημόσιων σχολείων, και σίγουρα δίχως κάποιο ολοκληρωμένο πρόγραμμα για την ενδυνάμωση, τη διαφώτιση και την ενημέρωση. Η λειτουργία και η χρησιμότητα των σχολείων διαμορφώθηκε κατά το πρότυπο των εργοστασίων, και το σοκ που νιώθουν οι περισσότεροι όταν εξετάζουν τα Τεϊλορικά σχέδια οργάνωσης και διαχείρισης γίνεται αντιληπτό όταν φτάνουν στο σημείο να συνειδητοποιούν ότι τα περισσότερα δημόσια σχολεία εξακολουθούν να εφαρμόζουν τις ίδιες μεθόδους, ακολουθώντας την ίδια νοοτροπία για την καλλιέργεια της υπακοής στους σχολικούς διαδρόμους και τις σχολικές αίθουσες. Προφανώς, μια κριτική θεωρητική ανάγνωση της απαρχής, προέλευσης των σχολείων μας [αναφορά στη ιστορία των εκπαιδευτικών δομών των ΗΠΑ από τον 19^ο αι. (ΣτΜ)] υπενθυμίζει ότι ο καπιταλισμός και οι ανάγκες των επιχειρήσεων διάνοιξαν τον δρόμο για τα δημόσια σχολεία. Στο μοντέλο του Taylor ενυπάρχει η έννοια της διατήρησης της τάξης, και μιμούμενοι αυτό το μοντέλο, η καταγραφή της άφιξης στην εργασία αντικατοπτρίζεται και αποτυπώνεται στους καταλόγους παρουσίας στη σχολική τάξη, ενώ η ειδοποίηση για την ώρα έναρξης και λήξης της εργασίας μέσω της σφυρίχτρας του εργοστασίου παραπέμπει ευθέως στα σχολικά κουδούνια.

«Όσο περισσότερο οι μαθητές προσπαθούν να αποθηκεύσουν τις γνώσεις που τους έχουν εμπιστευτεί, τόσο λιγότερο αναπτύσσουν την κριτική συνείδηση που θα προκύπτει από την παρέμβασή τους στον κόσμο ως μετασχηματιστές αυτού του κόσμου. Όσο πιο ολοκληρωμένα αποδέχονται τον παθητικό ρόλο που τους επιβάλλεται, τόσο περισσότερο τείνουν απλώς να προσαρμόζονται στον κόσμο όπως είναι και στην αποσπασματική εικόνα της πραγματικότητας που έχει εναποτεθεί σε αυτούς/αυτές».

-PauloFreire, 1972

Παράλληλα με τις μηχανιστικές μεθόδους που διέπουν τη σχολική εκπαίδευση, παρατηρούμε ότι το πρόγραμμα σπουδών είναι αυτό που κυρίως σχεδιάζεται και δομείται με παρόμοια πρόθεση ομοιομορφίας. Αυτό που διδάσκεται, αναμένεται να ταιριάζει σε όλους/όλες, και αν οι μαθητές δεν είναι σε θέση να ανταποκριθούν στο επιβαλλόμενο πρόγραμμα σπουδών, τότε δεν υπάρχει άλλη δυνατότητα παρεκτός «να αποτύχουν». Με αυτή την έννοια, μια δαρβινική λύση επιβάλλεται σε πολλούς από τους μαθητές μας, ενώ όσοι εφαρμόζουν την κριτική παιδαγωγική βιώνουν σοκ και δέος όσο διαπιστώνουν την πραγματικότητα των δημόσιων σχολείων. Το πρόγραμμα σπουδών δεν είναι μόνο γενικό σε πολλά δημόσια σχολεία, αλλά ενσωματώνει χειρισμούς που εφάπτονται λογικές ιδιωτικοοικονομικών εταιρικών κριτηρίων και εμπορευματικοποίησης [corporatized –τα κεντρικά χαρακτηριστικά της εταιρικοποίησης των δημόσιων δομών αφορούν τη διοικητική/διαχειριστική αυτοτέλεια, την οικονομική λογοδοσία με ανεύρεση οικονομικών πόρων για τη λειτουργία των δομών και την εμπορευματοποίηση, δηλαδή την κερδοφορία από τη λειτουργία των δομών (ΣτΜ)]. Ενώ οι πολιτικοί συχνά εργάζονται για την εισαγωγή αλλαγών στο πρόγραμμα σπουδών, έχοντας άμεσες διασυνδέσεις με εκδοτικούς οίκους, φορείς και κέντρα παροχών εκπαιδευτικών πακέτων και διανομέων προγραμμάτων σπουδών [curriculum].

Τρανταχτό παράδειγμα αποτελεί η εφαρμογή ενός νέου εκπαιδευτικού προγράμματος με τη νομική μορφή εντολής/απαίτησης νόμου που δεσμεύει την κυβέρνηση,από τον Πρόεδρο των ΗΠΑ GeorgeW. Bush, το «NoChildLeftBehind» (2001) (Κανένα Παιδί Δε Θα Μείνει Πίσω) [Τόσο ο Νόμος του 2001 για το NCLB, όσο και η εμμονή του επιτελείου του Barrack Obama μέσα από το πρόγραμμα χρηματοδότησης της εκπαίδευσης RacetotheTop -«Αγώνας για την Κορυφή» -που ουσιαστικά ενίσχυσε και υποστήριξε το υπάρχον, από το 1991, δίκτυο των Charted Schools ως σχολείων «εργαστηρίων καινοτομίας» ανακύκλωναν το εγχείρημα παρέμβασης στην εκπαίδευση προωθώντας από τη μία το εμπορευματικό σχολείο και δίνοντας, από την άλλη, έμφαση αποκλειστικά στη διδασκαλία και στις αλλεπάλληλες αξιολογήσεις επιδόσεων και αποτελεσματικότητας μέσα από σταθμισμένες δοκιμασίες και δελτία ιεραρχικής καταγραφής παρά κατανοώντας τον δεσμό εκπαίδευσης-κοινωνίας μέσα από τους ευρύτερους κοινωνικούς, πολιτικούς και οικονομικούς συσχετισμούς στις σύγχρονες καπιταλιστικές ταξικές κοινωνίες (ΣτΜ)]. Αυτός ο εθνικός σχολικός νόμος περιόρισε πολλά μαθήματα στα λεγόμενα «βασικά» της ανάγνωσης και γραφής, των μαθηματικών, των φυσικών επιστημών και κάποιου είδους κοινωνικών επιστημών, ενώ βασιζόταν στην αρχή ότι οι επιδόσεις όλων των μαθητών πρέπει να καταγράφονται και να αξιολογούνται. Παράλληλα με την εφαρμογή του νέου προγράμματος σπουδών, τα αντίστοιχα εγχειρίδια εκδόθηκαν και διανεμήθηκαν από τον εκδοτικό οίκο McGraw-Hill. Η McGraw-Hill αποκόμισε κέρδη που ξεπέρασαν κατά πολύ τα 4 δισεκατομμύρια δολάρια ΗΠΑ κατά τη διάρκεια των δύο πρώτων ετών ισχύος του νόμου. Η σχέση της McGraw-Hill με τον Πρόεδρο Μπους δεν αναγνωρίστηκε δημοσίως, ενώ παραγκωνίστηκε η σχεδόν εκατονταετής σχέση μεταξύ των οικογενειών Bush και McGraw.

Η εφαρμογή του νόμου αποσπούσε πόρους από κάθε τομέα του προγράμματος σπουδών, μάλιστα, εισήχθησαν νέες ασκήσεις και βιβλία ανάγνωσης, αλφαβητισμού και γραφής που φαινόταν να επιλέγονται τυχαία, ενώ δεν υπήρχε καμία σύνδεση ούτε συσχέτιση ανάμεσα στα βιβλία και τα μαθήματα, με αποτέλεσμα οι εκπαιδευτικοί να περιοριστούν στο ρόλο γραφειοκρατών που απλώς εφάρμοζαν και διαχειρίζονταν ένα ήδη προκαθορισμένο πρόγραμμα σπουδών στις μαθήτριες τους.

Τα μαθήματα της Φυσικής Αγωγής, της Τέχνης, του Θεάτρου, της Μουσικής και της Φιλοσοφίας καταργήθηκαν και η ιδέα της «επιστροφής στα βασικά» έγινε το σύνθημα σε ολόκληρο το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Με το πρόσχημα ότι τα εγχειρίδια και τα μαθήματα βασίζονταν σε επιστημονικά δεδομένα, οι σχολικές περιφέρειες και οι διευθύνσεις σχολείων [schooldivisions–σχολικές διοικητικές βαθμίδες] πιέστηκαν, εξαναγκάστηκαν να προτείνουν τα νέα διδακτικά σχολικά βιβλία-προϊόντα [products], ενώ οι εκπαιδευτικοί παραγκωνίστηκαν και μετατράπηκαν σε απλούς διαβιβαστές μαθημάτων γεμάτων αποσπασματικά και ασύνδετα «γεγονότα». Αν και το νέο πρόγραμμα σπουδών εισήχθη στις αρχές της δεκαετίας του 2000, αναπαρήγαγε ουσιαστικά τα επαναλαμβανόμενα μηχανικά, ανιαρά και επιδερμικά/επιφανειακά μαθήματα των πρώτων δημόσιων σχολείων [αναφορά στα πρώτα δημόσια σχολεία των πουριτανών αποίκων της Νέας Αγγλίας στον Κόλπο της Μασαχουσέτης του 17^ου (ΣτΜ)].

Πολλά σχολεία, ειδικά εκείνα που έδρευαν σε περιοχές με μη λευκό πληθυσμό, αναγκάστηκαν να χρησιμοποιήσουν τα προγράμματα αυτά, ενώ τα σχολεία που βρίσκονταν σε περιοχές με υψηλότερο κοινωνικοοικονομικό επίπεδο συνέχισαν να προσφέρουν μαθήματα Τέχνης, μαθήματα επιλογής και ένα απαιτητικό, πρόσφορο για διανοητική πρόοδο πρόγραμμα σπουδών. Τα παιδιά και οι νέοι στα σχολεία με τα προγράμματα σπουδών της McGraw-Hill και την εμμονή με τις καταγραφές προόδου και τις εξετάσεις υστερούσαν όλο και περισσότερο [fellbehind], στο υπάρχον ήδη φυλετικά διαχωρισμένο και στερημένο κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα. Σίγουρα, δεν υπήρχε χώρος για κριτική παιδαγωγική στο φιάσκο που εισήγαγε ο Τζορτζ Μπους, και πολλοί/πολλές εκπαιδευτικοί που ξεκίνησαν την καριέρα τους με σκοπό να ενδυναμώσουν και να διαφωτίσουν τις μαθήτριες μέσω του διαλόγου και της κριτικής σκέψης εγκατέλειψαν τη διδασκαλία, αδυνατώντας να αντιμετωπίσουν τη μηχανιστική και μη-κριτική παιδαγωγική του 21ου αιώνα, ενώ άλλοι παρέμειναν ως εκπαιδευτικοί, υιοθετώντας παθητικά τη μετριότητα του Αμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος.

Η διαδικασία κατά την οποία ένας δημόσιος οργανισμός ή μια κρατική υπηρεσία αποκτά τη νομική μορφή και τα χαρακτηριστικά μιας ιδιωτικής επιχείρησης στην αμερικανική [corporatization–εταιρικοποίηση] της αμερικανικής εκπαίδευσης περιορίζει τις επιλογές των μαθητών, καθώς και τη διαισθητική αντίληψη των εκπαιδευτικών ενώ δυσχεραίνει τη μετάδοση νοήματος της διδασκαλίας μέσα στο ευρύτερο πλαίσιο που επιτελείται και διεξάγεται. Η πίεση για τις εξετάσεις και την επίτευξη σταθμισμένων προτύπων αποτελεί μια σταθερή παράμετρο για όλες τις εκπαιδευτικούς, ωστόσο οι πολιτικοί και διοικητικοί παράγοντες της εκπαίδευσης σπάνια συζητούν και ανταλλάσσουν απόψεις για την εκπαίδευση και την επιτυχία των μαθητών με θετικό τρόπο. Τα ποσοστά αποφοίτησης των Αμερικανών μαθητών μειώνονται κάθε χρόνο και πολλοί εκπαιδευτικοί αναγκάζονται να υποκύψουν και να παραδοθούν αποδεχόμενοι τον αποκλεισμό. Χωρίς μια κριτική παιδαγωγική προσέγγιση και κατανόηση της δύναμης της επιχειρηματικοποίησης στην εκπαίδευση [corporatism] και του νεποτισμού, η Αμερικανική εκπαίδευση συνεχίζει να καταρρέει βυθιζόμενη [continuestoplunge].

Διδασκαλία και εξουσία

Εάν εκδημοκρατίσεις το πρόγραμμα σπουδών, ο αυταρχικός θα δηλώσει ότι σου λείπει η σοβαρότητα.

-PauloFreire, 2014

Θεωρώ ότι χρειάζεται να είμαστε κυνικοί, δηκτικοί προκειμένου να αντιληφθούμε και να κατανοήσουμε τον τρόπο που θα μελετούμε και θα ασκούμε κριτική στην εξουσία. Ο Freire καθιστά σαφές ότι είναι προς το συμφέρον των εξουσιαστών να διασφαλίζουν ότι οι μαθητές και οι εκπαιδευτικοί ελέγχονται, συμμορφώνονται και στερούνται πρωτοβουλίας. Πράγματι, όσο οι εκπαιδευτικοί δεν είναι σε θέση να συνεργαστούν με τις μαθήτριές τους για την ενδυνάμωση και το όφελός τους, δημιουργώντας και σχεδιάζοντας μαθήματα που να σχετίζονται με τη ζωή και τις ανάγκες των ίδιων των μαθητών, τόσο εκείνοι/εκείνες που κατέχουν την εξουσία θα συνεχίσουν να τη διατηρούν. Όπως είχε σημειώσει ο Paulo, όταν επινοούμε [επινόηση ως διαδικασία σύνθεσης σκέψεων, συναισθημάτων, σχεδίου, επανασχεδιασμού (ΣτΜ)], καταστρώνουμε ένα δημοκρατικό, συλλογικό πρόγραμμα σπουδών μαζί με τους μαθητές μας, κατανοώντας ότι μπορούν να ερμηνεύσουν τον κόσμο και στη συνέχεια να επωφεληθούν από τη γνώση, γινόμαστε εμείς το αντικείμενο κριτικής και δέους από όσους κατέχουν εξαρχής την εξουσία.

Μας αποκαλούν αντισυμβατικούς/εναλλακτικούς εκπαιδευτικούς [hippieteachers], φιλελεύθερους, δίχως ακαδημαϊκή πειθαρχία, αμφισβητούν το έργο μας, ενώ όσοι από εμάς επιδιδόμαστε με την έρευνα και χρησιμοποιούμε ποιοτικές μεθόδους μελέτης και ανάλυσης κατηγορούμαστε ότι δεν είμαστε σχολαστικές ή προσηλωμένες στον τυπικό, άκαμπτο επιστημονικό παράδειγμα. Επιστρέφοντας στις αρχικές μου σκέψεις που περιέγραφαν τη Σχολή της Φρανκφούρτης, πρέπει να έχουμε επίγνωση του ποιος κατέχει την εξουσία και ποια ακριβώς κεφάλαια χρηματοδοτούν την εξουσία, να έχουμε συνείδηση ποιος/ποιοι προτρέπουν, υποκινούν και περιθάλπουν τους δικτάτορες [ποια/ποιες υπαγορεύει/υπαγορεύουν τους κανόνες στους δικτάτορες; – who is dictating to the dictators? (ΣτΜ)]. Οι περισσότερες χώρες, ακόμη και εκείνες που υποστηρίζουν δημοκρατικές αξίες, σπάνια προσκαλούν πολλούς εκπαιδευτικούς ή μαθητές σε επιτροπές για τη διαμόρφωση και θέσπιση των προδιαγραφών για προγραμμάτων σπουδών των σχολείων. Εξάλλου, πάντα ήταν προς το συμφέρον της εξουσίας να κρατά τους αφοσιωμένους και στρατευμένους κριτικούς παιδαγωγούς σε απόσταση, μακριά από τις θέσεις λήψης αποφάσεων. Οι εκπαιδευτικοί που διαθέτουν ελευθερία παιδαγωγικής δράσης προκαλούν φόβο στους ιδεολόγους της κυρίαρχης αντίληψης, όσοι/όσες διδάσκουν στους μαθητές να είναι ελεύθεροι και να δημιουργούν, ενισχύει τον φόβο των κυρίαρχων, καθώς δεν είναι προς το συμφέρον μιας κυβέρνησης να έχει ενδυναμωμένους και διαφωτισμένους μαθητές και εκπαιδευτικούς. Από τη μία πλευρά, η κριτική παιδαγωγική αποτελεί μια απάντηση στην ενεργό συμμετοχή των μαθητών, αλλά από την άλλη δημιουργεί μαθητές που πρέπει να εγκαταλείψουν το «υπαρκτό» σχολείο και να ζήσουν σε έναν κόσμο που άρχεται από το χρήμα και την κατοχή εξουσίας. Πώς αντιμετωπίζουμε αυτό το ζήτημα; Πώς δημιουργούμε έναν δημοκρατικό τρόπο ύπαρξης στην εκπαίδευση, απαλλαγμένο από κυβερνητική χειραγώγηση, επιρροή και έλεγχο; Ως δάσκαλοι παιδαγωγών, προσπαθούμε να είμαστε ειλικρινείς και άμεσοι, να συνεργαζόμαστε με τις υποψήφιες εκπαιδευτικούς μας για να εντοπίσουμε και να αναγνωρίσουμε τις κρυφές παγίδες και δυσκολίες της κριτικής παιδαγωγικής προσέγγισης και να είμαστε αρκετά έξυπνοι, να διαθέτουμε αντίληψη της πραγματικότητας ώστε να παρακάμψουμε και να αντιπαρέλθουμε τον πολιτικό έλεγχο των σχολείων.

Η κληρονομιά του Paulo Freire: ανάμεσα στη νοοτροπία της ριζοσπαστικής κουλτούρας και την απελευθερωτική Πράξη

Προδήλως, είναι σαφές ότι ο Paulo Freireμε επηρέασε. Η ανάγνωση του βιβλίου, Παιδαγωγική του Καταπιεζόμενου, κατά τη διάρκεια των μεταπτυχιακών μου σπουδών, μου επέτρεψε να ονομάσω και να εντοπίσω τα κενά και τις αποτυχίες της δικής μου πορείας στην εκπαίδευση. Η ικανότητα του Freire να αναδεικνύει τα θέματα της εκπαίδευσης, της εξουσίας, της καταπίεσης και της διαφώτισης με οδήγησε στο δικό μου μονοπάτι προς την κριτική παιδαγωγική. Είχα την ευκαιρία να γνωρίσω προσωπικά και να συνεργαστώ με τον Πάολο τη δεκαετία του 1990, ήταν τόσο αυθεντικός και παρών όσο κανένας άλλος που έχω γνωρίσει ποτέ. Το γέλιο του, η αγάπη του για τους ανθρώπους, το φαγητό και το ποδόσφαιρο παραμένουν ζωντανά στη μνήμη μου, όπως και ο τρόπος με τον οποίο μιλούσε για τη ριζοσπαστική αγάπη και τη ζωή. Στη διάρκεια της συνεργασίας μας με τον Freire για τη συγγραφή του βιβλίου του, Οι εκπαιδευτικοί ως εργάτες πολιτισμού: Δέκα επιστολές προς εκείνους τολμούν να διδάξουν, συνέθεσα το επίμετρο της δεύτερης έκδοσης του βιβλίου, και θα κλείσω με ένα απόσπασμα από αυτό το κείμενο: «Ο Πάολο δεν είχε ποτέ την πρόθεση, τόσο το έργο όσο και η ιδεολογία του να υιοθετηθούν ως κάποιου είδους ευαγγελίου, μεθοδολογίας, ταξινομίας ή εκπαιδευτικής «γρήγορης λύσης». Οι πρώιμες εργασίες και μελέτες του είχαν σχεδιαστεί ειδικά για να χρησιμοποιηθούν στους μαθητές και τους εκπαιδευτικούς με τους οποίους συνεργαζόταν και συμβίωνε… Ο Πάολο δεν ήθελε ποτέ να είναι τα πάντα για όλους, και όσοι έχουν αντίρρηση για το έργο του θα έπρεπε, με τέσσερις λέξεις: να μην το χρησιμοποιούν. Παραδόξως, αφιέρωσε αρκετά κείμενα (πολλές λέξεις) κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του ζητώντας συγγνώμη για ακούσιες παραλείψεις και τις πολιτικά μη ορθές, εσφαλμένες στιγμές στα προηγούμενα έργα του. Αυτός ήταν ο Πάολο… ταπεινός, χωρίς ποτέ να επιδιώκει να εμπλακεί σε έναν διάλογο που θα πλήγωνε ή θα έβλαπτε κανέναν (δηλαδή, όλους/όλες εκτός από όσους/όσες ανήκαν στην κυρίαρχη κουλτούρα). Όταν επρόκειτο για όσους κατείχαν την εξουσία, ο Πάολο χρησιμοποιούσε τα λόγια του, τον λόγο του. Μας δίδαξε ότι χωρίς να εντοπίσουμε και να ονοματίσουμε τις δυνάμεις εξουσίας που επιβάλλουν τον έλεγχο και διαμορφώνουν τη δεσπόζουσα αντίληψη που ηγεμονεύει μεταξύ των πολιτών, δε θα μπορούσαμε ποτέ να επιτύχουμε την ενδυνάμωση ή τηνοητική διαύγεια και την εμβρίθεια σκέψης. Το καθήκον μας, ως δασκάλων των περιθωριοποιημένων, των απόβλητων και των στερημένων των ουσιαστικών δικαιωμάτων μαθητών, είναι να διευκολύνουμε την κατανόηση της καταγωγής και της προέλευσης της ιδεολογίας των εξουσιαστών, καθώς και του τρόπου με τον οποίο αυτή η διαδικασία κατανόησης σχετίζεται και συνδέεται με την καταπίεση αλλά και τη χειραφέτηση. Ήταν ατρόμητος στην υπεράσπιση όσων δεν είχαν εξουσία, ήταν απτόητος στον θυμό και την αγανάκτησή του απέναντι στους ενδιάμεσους που λειτουργούσαν ως ιμάντες εξουσίας και παρεμβαίναν στα σχολεία και στις κοινότητές μας. Ο Πάολο δεν είχε χρόνο να προασπίσει τον εαυτό του. Ήταν πολύ απασχολημένος προσπαθώντας να καταστήσει την παιδαγωγική εφικτή. Όσοι/όσες έχουν αφιερώσει χρόνο προσπαθώντας να εξηγήσουν γιατί δεν αντλούν δύναμη από το έργο του ή από τον επιστημονικό λόγο της κριτικής παιδαγωγικής, είναι εκείνοι/εκείνες που δε βρίσκονται σε θέση να κατανοήσουν το βάθος της αφοσίωσης και της ταπεινότητας που πρέπει να τη συνοδεύουν. Δεν τρέφω πολλές ελπίδες γι’ αυτούς, αν και πιστεύω ότι ο Πάολο δεν έχασε ποτέ την ελπίδα του» (Steinberg, 2005).

Είναι απαραίτητο η αδυναμία των αδύναμων, εκείνων που δεν κατέχουν εξουσία να μετατραπεί σε δύναμη ικανή να διακηρύξει τη δικαιοσύνη. Για να συμβεί αυτό, απαιτείται η πλήρης απόρριψη της μοιρολατρίας (του φαταλισμού). Είμαστε πλάσματα ικανά να μεταμορφώνουν και όντα ικανά να προσαρμόζονται.

-PauloFreire, 1972

Ενδεικτική βιβλιογραφία:

1. Freire, P. (2014). Pedagogy of Hope: Reliving Pedagogy of the Oppressed [Παιδαγωγική της Ελπίδας: Επανεξέταση της Παιδαγωγικής των Καταπιεσμένων]. New York: Bloomsbury Press.

2. Freire, P. (2000). Pedagogy of Freedom: Ethics, Democracy, and Civic Courage [Παιδαγωγική της Ελευθερίας: Ηθικά, Δημοκρατία και Πολιτικό Κουράγιο].

3. Freire, P. (1970). Pedagogy of the Oppressed [Παιδαγωγικής του Καταπιεζόμενου]. New York: Continuum Books.

4. Horton, M. & Freire, P. (1990). We Make the Road by Walking: Conversations on Education and Social Change [«Ο δρόμος φτιάχνεται περπατώντας»: Συζητήσεις για την εκπαίδευση και την κοινωνική αλλαγή]. Philadelphia: Temple University Press.

5. Shaull, R. (1970). “Introduction.” In Pedagogy of the Oppressed. Freire, P [Εισαγωγή – Η Αγωγή του Καταπιεζόμενου]. New York: Continuum Books.

6. Steinberg, S. (2005). “Afterword.” Teachersas Cultural Workers: Letters to Those Who Dare Teach [Επίμετρο – Οι εκπαιδευτικοί ως εργάτες πολιτισμού: Δέκα επιστολές προς εκείνους που τολμούν να διδάξουν]. Boulder, Co: Westview Press.

*Πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία άρθρου: Prof. Shirley R. Steinberg, PhD, University of Calgary, Canada: “Hopeful Provocations for a Dialogue with Critical Pedagogy”, July 2021, Academicus International Scientific Journal; 24:124-129. DOI:10.7336/academicus. 2021.24.08. LicenseCCBY-NC-ND 4.0

– Η μετάφραση ακολουθεί την τυχαία επιλογή αρσενικής ή θηλυκής κατάληξης ή της διπλής αναγραφής θηλυκής και αρσενικής κατάληξης.

– Ευχαριστούμε την καθηγήτρια ShirleyR. Steinberg για την παραχώρηση άδειας προκειμένου να μεταφραστεί το κείμενό της.

Η Shirley R. Steinberg είναι καθηγήτρια Παιδαγωγικής (στο Πανεπιστήμιο του Κάλγκαρι, του Καναδά), εκπαιδευτικός, συγγραφέας, ακτιβίστρια, σκηνοθέτης, το έργο της οποίας επικεντρώνεται στην κριτική παιδαγωγική, τη μετασχηματιστική ηγεσία, την κοινωνική δικαιοσύνη και τις πολιτισμικές σπουδές. Έχει συγγράψει και επιμεληθεί πολυάριθμα βιβλία και άρθρα σχετικά με τις παιδαγωγικές προσεγγίσεις ισότητας και την ηγεσία, τον αστικό πολιτισμό και τον πολιτισμό της νεολαίας, τις κοινοτικές σπουδές, τις πολιτισμικές σπουδές, την ισλαμοφοβία, καθώς και ζητήματα ένταξης, φυλής, κοινωνικής τάξης, φύλου και σεξουαλικότητας. Ιδρυτική συντάκτρια του περιοδικού «Taboo: The Journal of Culture and Education», ιδρυτική και διευθύνουσα συντάκτρια του περιοδικού «The International Journal of Critical Pedagogy», καθώς και συνιδρύτρια και συν-συντάκτρια του περιοδικού «The International Journal for Leadership in Learning». Εργάστηκε στον εκδοτικό οίκο PeterLang ως εκτελεστική συντάκτρια στον τομέα της εκπαίδευσης για είκοσι χρόνια, ενώ, μαζί με τον Joe L. Kincheloe, δημιούργησε τη σειρά: Counterpoints: Studies in the Postmodern Theory of Education, τη μεγαλύτερη εκδοτική σειρά για την εκπαίδευση. Ως διοργανώτρια του Διεθνούς Ινστιτούτου Κριτικής Παιδαγωγικής και Μετασχηματιστικής Ηγεσίας [freireproject.com] το έργο της επικεντρώνεται στη δημιουργία μιας παγκόσμιας κοινότητας μετασχηματιστικών εκπαιδευτικών και κοινωνικών λειτουργών που ασχολούνται με τη ριζοσπαστική αγάπη, την κοινωνική δικαιοσύνη και την τοποθέτηση της εξουσίας μέσα σε κοινωνικά και πολιτισμικά πλαίσια. Για τη Shirley Steinberg, ο «κριτικός πολυπολιτισμικός» είναι μια παιδαγωγική προσέγγιση που εστιάζει στη διασταύρωση της εξουσίας, της ταυτότητας και της γνώσης. Η καθηγήτρια Steinberg παρουσίασε το πλαίσιο αυτής της γεφύρωσης στο βιβλίο της του 2001, Multi/Intercultural Conversations, αν και οι Kincheloe και Steinberg εισήγαγαν την έννοια στο βιβλίο τους του 1997, Changing Multiculturalism. Ο πολυπολιτισμικός χαρακτήρας της παιδαγωγικής, αποσαφηνίζεται σε μια θέση που ονομάζεται «κριτικός πολυπολιτισμικός», η οποία περιγράφεται θετικά στο βαθμό που διερευνά «τον τρόπο με τον οποίο η εξουσία διαμορφώνει τη συνείδηση»… Η φυλή, το φύλο και η κοινωνική τάξη θεωρούνται αλληλένδετα ως μορφές καταπίεσης που έχουν τις ρίζες τους στις κοινωνικές και οικονομικές δομές. Τα μαθήματα της Steinberg περιστρέφονται γύρω από την κριτική παιδαγωγική προσέγγιση των μέσων ενημέρωσης. Κεντρική θέση κατέχει η αντίληψη ότι οι κοινωνικές, πολιτισμικές και πολιτικές δυνάμεις επηρεάζουν την ανθρώπινη δράση. Η Steinberg και ο Kincheloe εισάγουν την έννοια της «kinderculture» στο βιβλίο τους, Kinderculture: The Corporate Construction of Childhood, μια συλλογή δοκιμίων που εστιάζει στην κοινωνική κατασκευή της παιδικής ηλικίας στη σύγχρονη Αμερική. Το 1993, οι Kincheloe και Steinberg έφεραν επανάσταση στις έννοιες της γνωστικής λειτουργίας με το πρωτοποριακό τους άρθρο, «A Tentative Description of Post-Formal Thinking: The Critical Confrontation with Cognitive Theory», που δημοσιεύθηκε στο Harvard Education Review, εφιστώντας την προσοχή στις θετικιστικές παραδοχές που διατυπώνονται σε μεγάλο μέρος των συγκεκριμένων αναλύσεων στο έργο του Jean Piaget.

Κείμενα της καθηγήτριας Shirley R. Steinberg στα ελληνικά:

❖ ShirleyR. Steinberg, JoeKincheloe, PeterMcLaren, «Πρόλογος των επιμελητών αγγλικής έκδοσης», στο PauloFreire, Οι εκπαιδευτικοί ως εργάτες πολιτισμού: Δέκα επιστολές σε αυτούς που τολμούν να διδάξουν, επιμέλεια έκδοσης: Τάσος Λιάμπας, μετάφραση: Μ. Νταμπαράκης, Εκδόσεις Επίκεντρο, Θεσσαλονίκη, 2009, σσ. 59-62.

❖ ShirleyR. Steinberg, «Κριτική έρευνα πολιτισμικών σπουδών: Η ιδιοκατασκευή στην πράξη», στο Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Μεσαίωνα, επιμέλεια: Μαρία Νικολακάκη, μετάφραση: Α. Δενδάκη, Ν. Πατέλης, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα, 2011, σσ. 345-379.

Βιογραφικό σημείωμα της ShirleyR. Steinberg, στην ενότητα, «Σχετικά με τους συγγραφείς», από το βιβλίο,Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Μεσαίωνα, επιμέλεια: Μαρία Νικολακάκη, μετάφραση: Α. Δενδάκη, Ν. Πατέλης, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα, 2011, σσ. 538-539:

«Η Shirley R. Steinberg είναι Αναπληρώτρια Καθηγήτρια και συνιδρύτρια και διευθύντρια του The Pauloand Nita Freire International Project for Critical Pedagogy. Έχει γράψει και επιμεληθεί πολλά βιβλία πάνω στην Κριτική Παιδαγωγική, στην αστική και τη νεανική κουλτούρα και στις πολιτισμικές σπουδές. Τα πιο πρόσφατα βιβλία της είναι τα ακόλουθα: Kinderculture: The Corporate Construction of Childhood (2010), 19 Urban Questions: Teaching in the City (2010) και Diversity andMulticulturalism: A Reader (2009). Έχει συνεργαστεί στη συγγραφή βιβλίων, μεταξύ των οποίων είναι τα εξής: Christotainment: Selling JesusThrough Popular Culture (2009), Teaching Against Islamophobia (2010),Encyclopedia of Boyhood Culture (2010), Media Literacy: A Reader(2007), τοβραβευμένο Contemporary Youth Culture: An InternationalEncyclopedia και The Miseducation of the West: How Schools and MediaDistort Our Understanding of the Islam World (2004). Τα πιο πρόσφατα βιβλίατης είναι το Writing and Publishing (2010) και το The Bricolageand Qualitative Research (2010). Πιστεύει σε μία παγκόσμια κοινότητα από εκπαιδευτικούς και κοινωνικούς εργάτες που στοχεύουν σε μετασχηματισμούς, ασκούν τη ριζοσπαστική αγάπη, την κοινωνική δικαιοσύνη καιτην τοποθέτηση της εξουσίας μέσα στα κοινωνικά και πολιτιστικά περιβάλλοντα».

PauloFreire, Η Αγωγή του Καταπιεζόμενου (1970)

Πρώτη έκδοση στα αγγλικά, 1972

Πρώτη έκδοση στα ελληνικά, 1977

The post Ενθαρρύνοντας την ελπίδα για έναν διάλογο με την Κριτική Παιδαγωγική first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Κεντρικοί ομιλητές 5^ου ΠΣΚΕ
 
1.   Βασίλης Αλεξίου ΠΤΔΕ-ΑΠΘ
2.   Γιώργος Γρόλλιος ΠΤΔΕ-ΑΠΘ
3.   Φωτεινή Κουγιουμουτζάκη ΠΤΔΕ-ΑΠΘ
4.   Τάσος  Λιάμπας ΠΤΔΕ-ΑΠΘ
5.   Δημήτρης Μαριόλης Εκπαιδευτικός Α/βαθμιας
6.   Θωμάς Μπαμπάλης ΠΤΔΕ-ΕΚΠΑ
7.   Χρήστος Ρέππας Εκπαιδευτικός Α/βαθμιας
8.   Κώστας Σκορδούλης ΠΤΔΕ-ΕΚΠΑ 
9.   Χρήστος Τζήκας ΠΤΔΕ-ΑΠΘ

ΠΡΟΓΡΑΜΜΑ 5^ου ΠΑΝΕΛΛΗΝΙΟΥ ΣΥΝΕΔΡΙΟΥ ΚΡΙΤΙΚΗΣ ΕΚΠΑΙΔΕΥΣΗΣ ΠΤΔΕ-ΑΠΘ

Μεταφορτώστε από ΕΔΩ το πλήρες πρόγραμμα σε μορφή pdf αλλιώς κάντε κλικ στην παρακάτω εικόνα για να δείτε τις σελίδες του προγράμματος που σας ενδιαφέρουν στην παρακάτω εικόνα:

https://pcce2025.eled.auth.gr/wp-content/uploads/2025/06/Kritiki25-programGRb.pdf

The post 5ο Πανελλήνιο Συνέδριο Κριτικής Εκπαίδευσης first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ζούμε σε καιρούς που εγκυμονούν κινδύνους- καιρούς που χαρακτηρίζονται από την κατάρρευση των δημοκρατικών θεσμών και την άνοδο αυτού που αποκαλώ «νεοφιλελεύθερου φασισμού», την τοξικότητα της φυλετικής κάθαρσης και τη μετατροπή της εκπαίδευσης σε εργοστάσια κατήχησης για τον εθνικισμό των λευκών. Στις Ηνωμένες Πολιτείες, και όλο και περισσότερο σε όλο τον κόσμο, γινόμαστε μάρτυρες ενός οργανωμένου αυταρχικού σχεδίου που επιδρά σε βάθος στην σφαίρες του πολιτισμού, της εκπαίδευσης αλλά και της οικονομίας.

Στο επίκεντρο αυτής της κρίσης βρίσκεται μια νέα μορφή φασισμού – μια μορφή που δεν ενδύεται στρατιωτική στολή, αλλά μεταμφιέζεται χρησιμοποιώντας τη γλώσσα της ελευθερίας, των αγορών και της θρησκείας. Αυτό που αποκάλεσα «νεοφιλελεύθερο φασισμό» λειτουργεί μέσω της οικονομικής βίας, της πολιτιστικής καταπίεσης και ενός οργανωμένου σχεδίου  διαγραφής της μνήμης, της ιστορίας και του γραμματισμού του πολίτη (civic literacy). Δεν πρόκειται για μια αναβίωση του αυταρχισμού του χθες – πρόκειται για μια τερατώδη εξέλιξη του καπιταλισμού, που επιταχύνεται από τη ληστρική, αρπακτική αρχιτεκτονική των οικονομικών συναλλαγών (predatory finance), ενώ εξοπλίζεται μέσω της πανταχού παρούσας ψηφιακής επιτήρησης και της επιταχυνόμενα ενισχυμένης κρατικής τρομοκρατίας. Όπως μας θυμίζει ο Brecht, «όσοι είναι κατά του φασισμού χωρίς να είναι κατά του καπιταλισμού…, είναι σαν τους ανθρώπους που θέλουν να φάνε το μοσχάρι τους χωρίς να σφάξουν το μοσχάρι».

Ο νεοφιλελευθερισμός έχει αποφλοιώσει τον αστικό ιστό των κοινωνιών μας. Εκθειάζει και αποθεώνει το αχαλίνωτο προσωπικό συμφέρον, την ιδιωτικοποίηση, την απορρύθμιση, τον ακραίο ατομικισμό, καταδικάζοντας την ίδια στιγμή οτιδήποτε εμποδίζει τις αγορές, το ελεύθερο εμπόριο και την εμπορευματοποίηση όλων των κοινωνικών σχέσεων. Υποβιβάζει την ιδιότητα του πολίτη σε καταναλωτισμό και τη δημόσια ζωή σε κοινές συναλλαγές της αγοράς. Διαγράφει την ιδέα του κοινού καλού και νομιμοποιεί την συνταρακτικά ακραία ανισότητα, τον συστημικό ρατσισμό, τον μιλιταρισμό και την οικολογική καταστροφή καθιστώντας όλα τα παραπάνω ως τη νέα κανονικότητα της εποχής. Ο νεοφιλελευθερισμός προχωράει ακάθεκτος, σε όλα τα παραπάνω, προσφέροντας τον σαγηνευτικό μύθο ότι «δεν υπάρχει εναλλακτική λύση». Ευδοκιμεί με την εσφαλμένη υπόθεση ότι ο καπιταλισμός και η δημοκρατία είναι έννοιες συνώνυμες.

Ζούμε πλέον σε μια εποχή γκανγκστερικού καπιταλισμού (gangster capitalism). Μη μπορώντας πλέον να νομιμοποιηθεί μέσω υποσχέσεων για ανοδική κινητικότητα ή κοινωνική πρόοδο, ο καπιταλισμός έχει φτάσει σε ένα σημείο καμπής – ένα σημείο όπου συγκλίνει με τον υπερεθνικισμό, τον ρατσισμό και την κρατική βία. Το αποτέλεσμα είναι μια αργόσυρτη κάθοδος σε έναν φασισμό του 21ου αιώνα. Αυτό είναι εμφανές όχι μόνο στην Ουγγαρία, την Ινδία, την Αργεντινή και την Ιταλία – αλλά το πιο ανησυχητικό – στις Ηνωμένες Πολιτείες, όπου ο Donald Trump επέστρεψε στην εξουσία με μια πολιτική πλατφόρμα ανοιχτής ωμότητας, αυταρχισμού και φυλετικής τρομοκρατίας.

     Ο Τραμπισμός (Trumpism) δεν είναι απλώς ένα πολιτικό κίνημα – είναι ένα αυταρχικό σχέδιο που στοχεύει στη διάλυση της δημόσιας εκπαίδευσης και όλων των πολιτιστικών μηχανισμών που χρησιμεύουν ως προστατευτικοί χώροι για την κριτική σκέψη. Σε όλες τις Ηνωμένες Πολιτείες γινόμαστε μάρτυρες μιας επιθετικής εκστρατείας για την αναδιαμόρφωση των σχολείων και των πανεπιστημίων σε όργανα ιδεολογικού ελέγχου. Τα βιβλία απαγορεύονται, οι καθηγητές δέχονται επιθέσεις, οι σπουδές φύλου και οι εθνοτικές σπουδές (ethnic studies) εξαλείφονται, η τρανς ταυτότητα δέχεται επιθέσεις, οι φοιτητικές διαμαρτυρίες ποινικοποιούνται και οι ειλικρινείς αδιάβλητες ιστορικές αφηγήσεις (honest historical narratives) που προωθούν ανοιχτές και ελεύθερες συζητήσεις καταστέλλονται. Τούτο δεν αφορά μια συμβολική διαμάχη, πρόκειται για μια κρατικά εγκεκριμένη πολιτική που εφαρμόζεται.

Από τη Φλόριντα μέχρι το Τέξας, οι ακροδεξιοί κυβερνήτες μετατρέπουν την εκπαίδευση σε μέσο καταστολής. Οι εκπαιδευτικοί απειλούνται με ποινικές διώξεις για την αναγνώριση της διαφορετικότητας των φύλων ή του δικαιώματος της τεκνοθεσίας. Σε εθνικό επίπεδο, οι ακτιβιστές φοιτητές -ιδιαίτερα αυτοί που διαμαρτύρονται για την υποστήριξη των ΗΠΑ στη γενοκτονική επίθεση του Ισραήλ στη Γάζα- παρακολουθούνται, συλλαμβάνονται και σε ορισμένες περιπτώσεις, απάγονται βίαια και κρατούνται σε κέντρα κράτησης χωρίς διαφάνεια ή άλλη δίκαιη διαδικασία. Οι ενέργειες αυτές σηματοδοτούν μια επισφαλή και επικίνδυνη κλιμάκωση της χρήσης της κρατικής εξουσίας για τη συντριβή της διαφωνίας και την καταστολή της δημοκρατικής έκφρασης.

Ουσιαστικά βρισκόμαστε σε μια ιστορική περίοδο επιταχυνόμενου εκφασισμού (fascism on steroids). Ζούμε πρακτικές αποσιώπησης της διαφωνίας, διαγραφής του παρελθόντος και απάλειψης κάθε μελλοντικής εναλλακτικής προοπτικής (απάλειψη του μέλλοντος). Στόχος του φασισμού σήμερα, δεν είναι μόνο να ελέγξει την εκπαίδευση, αλλά να καταστρέψει τις χειραφετητικές δυνατότητές της – να εξαλείψει την ίδια την ιδέα ότι η εκπαίδευση μπορεί να χρησιμεύσει ως δημοκρατική δημόσια σφαίρα, να διαμορφώσει και να  συγκροτήσει ένα μορφωμένο κοινό που θα μπορεί να φανταστεί και να διανοηθεί ένα ριζοσπαστικό δημοκρατικό μέλλον.

Γιατί αυτή η εμμονή με την εκπαίδευση; Επειδή η ακροδεξιά καταλαβαίνει κάτι που πολλοί φιλελεύθεροι ξεχνούν: ότι η εκπαίδευση γίνεται επικίνδυνη όταν διδάσκει στους ανθρώπους να σκέφτονται, να αμφισβητούν, να θυμούνται, να ονειρεύονται και να δρουν. Αυτές οι επιθέσεις δεν αφορούν απλώς τον έλεγχο της εκπαίδευσης – αφορούν την εξάλειψη της δυνατότητας η εκπαίδευση να χρησιμεύσει ως δημοκρατική δημόσια σφαίρα – μια σφαίρα που υπερασπίζεται και επιτρέπει τη δημοκρατία να ανθίζει.

Οι εκπαιδευτικοί χρειάζονται μια νέα πολιτική και παιδαγωγική γλώσσα.  Είναι δύσκολο να φανταστεί κανείς μια πιο επείγουσα από ποτέ κατάσταση προκειμένου η εκπαίδευση να λογίζεται κεντρικό στοιχείο της πολιτικής. Το διακύβευμα εδώ είναι η έννοια της εκπαίδευσης ως ηθικό και πολιτικό σχέδιο, η εκπαίδευση που ριζώνει και σκοπεύει στην ατομική ενδυνάμωση και την κοινωνική χειραφέτηση. Πρόκειται για μια πλευρά της εκπαίδευσης που ενθαρρύνει την ανθρώπινη δράση, που δεν αρκείται στο να καταστήσει τους ανθρώπους μόνο κριτικούς στοχαστές αλλά και αφοσιωμένους πολίτες, φορείς κοινωνικής και πολιτικής δράσης. Πρόκειται για εκείνη την παιδαγωγική  που αναγνωρίζει ότι δεν υπάρχει δημοκρατία δίχως ενημερωμένους πολίτες με γνώση και κριτική συνειδητοποίηση.

Κεντρική θέση σε αυτό το επιχείρημα κατέχει η αντίληψη ότι η παιδαγωγική είναι πάντα πολιτική όχι μόνο επειδή θέτει ερωτήματα σχετικά με τη σχέση μεταξύ εξουσίας και γνώσης, αλλά και επειδή συνδέεται με την απόκτηση ικανοτήτων κοινωνικής παρέμβασης και δράσης, αξιών, οραμάτων για το μέλλον, τη δυνατότητα να συνομιλούμε, να γράφουμε και να πράττουμε από μια θέση επίγνωσης, ενδυνάμωσης και επενέργειας.

Παρά τους ισχυρισμούς της κυρίαρχης εξουσίας και των διευθυντικών στελεχών (μάνατζερ) της εκπαίδευσης, η παιδαγωγική δεν είναι ούτε ουδέτερη ούτε είναι απλώς μια μεθοδολογία, ώστε να χρησιμοποιείται ως προκάλυμμα της επιχειρούμενης ταύτισης της εκπαίδευσης και της μόρφωσης με την κατάρτιση. Αυτός εξάλλου είναι ο λόγος για τον οποίο η κριτική παιδαγωγική έχει μεγαλύτερη σημασία από ποτέ. Προσκαλεί τους μαθητές να ξεπεράσουν τον εαυτό τους. Επιβεβαιώνει την ηθική επιταγή να νοιάζονται για τους άλλους. Επανασυνδέει την ιστορική μνήμη με τους σημερινούς αγώνες. Καλλιεργεί τη δράση αντί για την υπακοή και την αλληλεγγύη αντί για τον κυνισμό.

Αφορά την παιδαγωγική που επιμένει ότι αρμόζει στην εκπαίδευση να γίνεται επικίνδυνη – επικίνδυνη για τη φυλετική εκκαθάριση, τον μιλιταρισμό, τον αχαλίνωτο καπιταλισμό και την πολιτική του μίσους και της άγνοιας. Η κριτική παιδαγωγική τόσο στις συμβολικές όσο και στις θεσμικές μορφές της έχει να διαδραματίσει ζωτικό ρόλο στην καταπολέμηση της αναβίωσης της ψευδούς απόδοσης της ιστορίας, της λευκής υπεροχής, του θρησκευτικού φονταμενταλισμού, της επιταχυνόμενης κρατικής τρομοκρατίας και του υπερεθνικισμού. Καθώς τα ακροδεξιά κινήματα διαδίδουν τοξικές ρατσιστικές και υπερεθνικιστικές εικόνες του παρελθόντος, είναι απαραίτητο να αξιώνουμε την κριτική παιδαγωγική ως ένα έργο ζωτικής σημασίας για την ανάπτυξη και την επιβεβαίωση της ιστορικής συνείδησης και της ηθικής δέσμευσης ως κεντρικών στοιχείων της εκπαίδευσης.

Αυτό ισχύει ιδιαίτερα σε μια εποχή που η ιστορική και η κοινωνική αμνησία έχουν γίνει εθνικό σπορ, καθιστώντας κανονικότητα μια αυταρχική πολιτική που ευδοκιμεί στην άγνοια, στον φόβο, στο μίσος και στην καταστολή της διαφωνίας. Η συγχώνευση της εξουσίας, των μέσων κοινωνικής δικτύωσης και της καθημερινής ζωής δεν έχει μόνο αλλάξει τον χρόνο και τον χώρο, αλλά έχει επεκτείνει την εμβέλεια της δημοφιλούς κουλτούρας μετατρέποντάς τη σε δύναμη εκπαίδευσης. Η κουλτούρα του ψεύδους, της σκληρότητας και του μίσους, σε συνδυασμό με τον φόβο της ιστορίας και την 24ωρη ροή πληροφοριών, διεξάγει πλέον έναν πόλεμο κατά της χρονικής διάρκειας της προσοχής και των συνθηκών που είναι απαραίτητες για να σκεφτεί κανείς, να στοχαστεί και να καταλήξει σε θεμελιωμένες κρίσεις.

Σήμερα περισσότερο παρά ποτέ, χρειαζόμαστε αίθουσες διδασκαλίας που δεν θα είναι εργοστάσια συμμόρφωσης αλλά καταφύγια κριτικής, κριτικού γραμματισμού και ριζοσπαστικής ελπίδας. Χρειαζόμαστε εκπαιδευτικούς που διδάσκουν στους μαθητές όχι απλώς πώς να βγάζουν τα προς το ζην, αλλά πώς να συγκροτούν και να διαμορφώνουν μια ζωή αφιερωμένη στη δικαιοσύνη, την ισότητα και την ελευθερία. Και χρειαζόμαστε σχολεία που δεν υπηρετούν την αγορά, αλλά ένα ριζοσπαστικό όραμα της δημοκρατίας per se.

Μια από τις προκλήσεις που αντιμετωπίζει η σημερινή γενιά εκπαιδευτικών, φοιτητών και άλλων είναι η ανάγκη να αντιμετωπιστεί το ερώτημα: τι πρέπει να επιτύχει η εκπαίδευση σε μια κοινωνία; Ή πιο συγκεκριμένα, ποιος είναι ο ρόλος της εκπαίδευσης σε μια δημοκρατία; Ποιες παιδαγωγικές, πολιτικές και ηθικές ευθύνες πρέπει να αναλαμβάνουν οι εκπαιδευτικοί, οι μουσικοί, οι καλλιτέχνες, οι δημοσιογράφοι και άλλοι εργάτες του πολιτισμού σε μια εποχή που παρατηρείται μια ανησυχητική άνοδος των αυταρχικών καθεστώτων σε όλο τον κόσμο, ιδίως σε τυπικά δημοκρατικές χώρες όπως η Τουρκία, η Ουγγαρία, η Ινδία και η Ιταλία; Πώς μπορούν οι εκπαιδευτικές και παιδαγωγικές πρακτικές να συνδεθούν με την αναβίωση της ιστορικής μνήμης, τους νέους τρόπους αλληλεγγύης, την αναβίωση της ριζοσπαστικής φαντασίας και των οργανωμένων από τη βάση κοινωνικών αγώνων, για μια ριζοσπαστική δημοκρατία; Πώς μπορεί η εκπαίδευση να συστρατευτεί στη διεκδίκηση της δημόσιας μνήμης, στην αμφισβήτηση της κουλτούρας του ψεύδους και στην αποκάλυψη των ιστορικών συνθηκών που μας οδήγησαν στο χείλος του γκρεμού. Σε έναν κόσμο όπου το μέλλον ακυρώνεται από την κλιματική καταστροφή, την αυταρχική εξουσία και τον φονταμενταλισμό της αγοράς, η εκπαίδευση πρέπει να συμβάλει στην επινόηση της ριζοσπαστικής φαντασίας.

Κάθε έννοια της κριτικής παιδαγωγικής, χρειάζεται να εμπνεύσει και να επινοήσει εκείνο το εκπαιδευτικό όραμα και εκείνα τα εργαλεία ώστε να προκύψει μια ριζική αλλαγή στην ατομική και συλλογική συνείδηση. Χρειάζεται να είναι σε θέση να αναγνωρίζει τόσο τις πολιτικές καμένης γης ενός συστήματος βασισμένου στην αγορά που χαρακτηρίζεται από οξυμένες ανισότητες, όσο και τις διεστραμμένες αντιδημοκρατικές ιδεολογίες που το υποστηρίζουν. Αυτή η αλλαγή στη συνείδηση δεν μπορεί να συμβεί χωρίς παιδαγωγικές παρεμβάσεις που μιλούν στους ανθρώπους με τρόπους με τους οποίους μπορούν να αναγνωρίσουν τον εαυτό τους, να ταυτιστούν με τα ζητήματα που αντιμετωπίζουν και να τοποθετήσουν την ιδιωτικοποίηση των προβλημάτων τους σε ένα ευρύτερο συστημικό πλαίσιο. Ένα τέτοιο έργο είναι τόσο εκπαιδευτικό, βαθιά πολιτικό – και εξαιρετικά επείγον.

Στην Ελλάδα, όπως και σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, γνωρίζετε καλά αυτή την πίεση. Η νεοφιλελεύθερη λιτότητα, η διάβρωση των δημόσιων θεσμών και η άνοδος του ξενοφοβικού εθνικισμού έχουν βάλει στο στόχαστρο φοιτητές, εργαζόμενους, μετανάστες και εκπαιδευτικούς. Ξέρετε τι σημαίνει να παρακολουθούνται τα πανεπιστήμιά σας, να ποινικοποιούνται οι διαμαρτυρίες σας, να αποψιλώνονται οι πνευματικοί σας χώροι.

Αλλά εσείς, ίσως περισσότερο από τους περισσότερους λαούς, γνωρίζετε τι σημαίνει να αντιστέκεστε. Από την εξέγερση του Πολυτεχνείου στην Αθήνα το 1973, μέχρι τα κινήματα κατά της λιτότητας της τελευταίας δεκαετίας και τις ισχυρές, συνεχιζόμενες διαμαρτυρίες που απαιτούν δικαιοσύνη για τις 57 ζωές που χάθηκαν στο δυστύχημα του τρένου στα Τέμπη -μια από τις πιο θανατηφόρες τραγωδίες στην πρόσφατη ιστορία της Ελλάδας- οι Έλληνες έχουν δείξει στον κόσμο ότι η εκπαίδευση, τόσο μέσα όσο και έξω από την τάξη, μπορεί να εξελιχθεί σε χώρο αντίστασης, πένθους και ελπίδας. Σήμερα, είναι πιο επείγον από ποτέ να προχωρήσουμε αυτήν την κληρονομιά ένα βήμα παρακάτω – να απορρίψουμε τη σιωπή, να μετατρέψουμε τις αίθουσες διδασκαλίας σε χώρους μνήμης, εξιστόρησης της αλήθειας και συλλογικού αγώνα.

Για να ηττηθεί ο αυταρχισμός -είτε στις ΗΠΑ, είτε στην Ελλάδα, είτε οπουδήποτε αλλού- θα χρειαστεί όλοι/όλες εκπαιδευτικοί, φοιτητές, καλλιτέχνες, δημοσιογράφοι και εργαζόμενοι στον πολιτισμό, να πάρουν θέση. Θα χρειαστεί μια νέα γλώσσα κριτικής που θα ξεσκεπάζει την εξουσία και μια γλώσσα της δυνατότητας που θα τολμά να φανταστεί ένα διαφορετικό μέλλον.

Όπως προειδοποίησε η Hannah Arendt, ο φασισμός δεν ζει μόνο στο παρελθόν. Οι σπόροι του είναι αδιαλείπτως παρόντες – προσμένοντας τις συνθήκες να αναπτυχθούν. Καθήκον μας είναι να καταστήσουμε αυτές τις συνθήκες στείρες και αφιλόξενες.

Επιβάλλεται να αγωνιστούμε για μια εκπαίδευση που υπερασπίζεται την ιστορική μνήμη, συντηρεί τη φαντασία των πολιτών και καλλιεργεί την ικανότητα να σκεφτόμαστε και να ενεργούμε ηθικά. Πρέπει να διδάξουμε στους μαθητές όχι μόνο πώς ασκούν κριτική, αλλά και πώς να αγωνίζονται για την αλήθεια, να υπερασπίζονται και να προωθούν, σ’ όλη της την έκταση, την ανάπτυξη/εξάπλωση μιας ζωντανής, σφριγηλής ριζοσπαστικής δημοκρατίας.

Η κριτική παιδαγωγική είναι η άρνηση του να αφήσουμε τη βία, την άγνοια και την καταστολή να καθορίζουν το μέλλον μας. Είναι ένα κάλεσμα να μιλήσουμε, να δράσουμε και να διδάξουμε με τρόπο που να αποκτά  σημασία η δημοκρατία – και σαν να είναι εφικτός ένας άλλος κόσμος. Γιατί είναι! Αλλά μόνο αν αγωνιζόμαστε γι’ αυτό (another world is possible. Because it is. But only if we fight for it).

* Henry A. Giroux, Chair for Scholarship in the Public Interest English and Cultural Studies, The Paulo Freire Distinguished Scholar in Critical Pedagogy.

Κείμενο της ομιλίας του καθηγητή Henry A. Giroux στο πλαίσιο της παρουσίασης του βιβλίου του Για την Κριτική Παιδαγωγική, μτφρ. Ιωάννα Βραχωρίτου, επιστημονική επιμέλεια: Τάσος Λιάμπας, εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2024.

Η παρουσίαση του βιβλίου οργανώθηκε από το Εργαστήριο Παιδαγωγικών Ερευνών και Εφαρμογών στην Εκπαίδευση (ΕΠΕρΕφΕ) του Παιδαγωγικού Τμήματος Δημοτικής Εκπαίδευσης (ΠΤΔΕ) του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (APU) σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Gutenberg, στην Αίθουσα Λόγου & Τέχνης, Πύργος Παιδαγωγικής Σχολής την Πέμπτη 3 Απριλίου 2025.

ΠΤΔΕ-ΑΠΘ, Θεσσαλονίκη, 3/4/2025

Την επόμενη ημέρα της εκδήλωσης, ο Henry A. Giroux υπογράφει το κείμενο αλληλεγγύης στους/στις απεργούς εκπαιδευτικούς που διώκονται για τη συμμετοχή τους στην απεργία/αποχή που έχουν προκηρύξει η ΔΟΕ, η ΑΔΕΔΥ και τοπικές ΕΛΜΕ και Σύλλογοι ΠΕ, απέναντι στην αξιολόγηση που προωθεί το ΥΠΑΙΘΑ, βλπ. https://www.a-athinon.gr/?p=15699 .

Το κείμενο της ομιλίας του Henry A. Giroux, δημοσιεύτηκε, την επόμενη μέρα της εκδήλωσης της παρουσίασης του βιβλίου του, στον ιστότοπο του LAprogressive, βλπ.: https://www.laprogressive.com/progressive-issues/power-of-critical-pedagogy .

Επιμέλεια μετάφρασης: Τάσος Λιάμπας & Γιάννης Κάσκαρης

Θεσσαλονίκη, Απρίλιος, 2025._

The post Η Εκπαίδευση σε Σκοτεινούς Καιρούς: Φασισμός, Δημοκρατία και η Δραστικότητα/Δύναμη της Κριτικής Παιδαγωγικής first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.