Υπό την καθολική αντίδραση της ΠΟΣΔΕΠ και την ομόφωνη απόφαση για την προκήρυξη προειδοποιητικής απεργίας την πρώτη ημέρα κατάθεσης του Νομοσχεδίου στη Βουλή για τα ΑΕΙ, τα κυβερνητικά Μ.Μ.Ε. επιμένουν πως πρόκειται για συντεχνιακή αντίδραση και «παροτρύνουν» τον πρωθυπουργό να μην υποχωρήσει (ακόμη και) στις αντιδράσεις των πανεπιστημιακών του κυβερνώντος κόμματος. Τι ακριβώς συμβαίνει;

Αυτό που συμβαίνει, όπως συνοπτικά θα παρουσιαστεί στη συνέχεια, είναι ότι η κυβέρνηση (και όχι μόνη η υπουργός) επιχειρεί, μετά την αποτυχημένη προσπάθεια του 2007, να καταργήσει,  δια της πλαγίας οδού, το Άρθρο 16 του Συντάγματος.

Βέβαια, για να περάσει ένα τέτοιο εγχείρημα καταρχάς, όπως και στην περίπτωση του νόμου Διαμαντοπούλου-Γεωργιάδη-Αρβανιτόπουλου, τα γνωστά παπαγαλάκια εξαπολύουν τόνους λάσπης ενάντια στα ελληνικά πανεπιστήμια, «ξεχνώντας» τα «σκληρά δεδομένα» που, ανεξάρτητα εάν κάποιος/α τα αποδέχεται με κριτική ή μη ματιά, αποτελούν τα «αποδεικτικά» (κατά τους ίδιους τους θιασώτες της «αριστείας») της αξίας των δημόσιων ελληνικών ΑΕΙ. Παρά τα γνωστά (και μακροχρόνια) προβλήματα υποχρηματοδότησης (τόσο των ΑΕΙ όσο και της έρευνας συνολικά) και της δυσμενούς αναλογίας φοιτητών/καθηγητών, τόσο η κατάταξη των ελληνικών ΑΕΙ στις διεθνείς λίστες όσο και ο αριθμός και η αξία των δημοσιεύσεων βρίσκονται σε εξαιρετικό επίπεδο. Το ποσοστό των Ελλήνων φοιτητών και αποφοίτων 25-34 ετών με βάση τον πληθυσμό της χώρας είναι τυπικό για τα Ευρωπαϊκά δεδομένα ενώ οι δεκάδες χιλιάδες Έλληνες επιστήμονες που στη διάρκεια της κρίσης βρήκαν δουλειά και διαπρέπουν σε επιχειρήσεις και ιδρύματα στο εξωτερικό δείχνουν ότι το επίπεδο εκπαίδευσης των Ελληνικών ΑΕΙ δεν είναι πρόβλημα.

Ξεκινώντας την κριτική αποτίμηση του νομοσχεδίου αξίζει αρχικά να σημειωθεί η «αρχιτεκτονική» του: πρόκειται για ένα κείμενο 400 σελίδων και 345 άρθρων! Πρόκειται δηλαδή για ένα σχέδιο-μαμούθ που θυμίζει την αρχιτεκτονική των μνημονίων και αφενός δύσκολα διαβάζεται (άραγε θα το διαβάσουν, κάποιοι λίγοι έστω, βουλευτές της συμπολίτευσης ή θα το ψηφίσουν όπως τα Μνημόνια που «δεν χρειαζόταν» ή «δεν είχαν χρόνο» να τα διαβάσουν) ενώ, αφετέρου, παραπέμπει περισσότερο σε έναν αυστηρό κανονισμό λειτουργίας παρά σε ένα Νόμο Πλαίσιο. Υπό αυτή την έννοια, το νομοσχέδιο είναι υπερρυθμιστικό και, τελικά, αντί να οδηγεί σε μεταρρύθμιση, δημιουργεί ένα οριζόντιο ασφυκτικό καθεστώς λειτουργίας στα Πανεπιστήμια χωρίς παράλληλα να παρέχονται πόροι υλοποίησης και υπονομεύοντας την ιδιαίτερη φυσιογνωμία του κάθε Ιδρύματος.

Το τμήμα του νομοσχεδίου που εξαρχής  έχει προσελκύσει το «ενδιαφέρον» και στο οποίο έχει ασκηθεί η ισχυρότερη κριτική αφορά στη μετάβαση σε ένα ολιγαρχικό σύστημα διοίκησης των ΑΕΙ που καταργεί την ακαδημαϊκή αυτοδιοίκηση με τη θεσμοθέτηση Συμβουλίων Διοίκησης/ΣΔ (και όχι Συμβουλίων Στρατηγικού Σχεδιασμού και Εποπτείας, όπως συμβαίνει σε άλλα κράτη). Στα Συμβούλια αυτά σχεδόν κατά το ήμισυ συμμετέχουν εξωπανεπιστημιακοί, χωρίς καμία ακαδημαϊκή εμπειρία και χωρίς ακαδημαϊκά προσόντα, οι οποίοι παρόλα αυτά θα κληθούν να λάβουν κρίσιμες αποφάσεις για τα προγράμματα σπουδών, για τα γνωστικά αντικείμενα και για την πορεία των κρίσιμων ακαδημαϊκών ζητημάτων.

Σύμφωνα με το νομοσχέδιο το ΣΔ συγκροτείται από 6 μέλη ΔΕΠ (βαθμίδας Καθηγητή) που εκλέγονται με ηλεκτρονική ψηφοφορία από τα μέλη ΔΕΠ του εκάστοτε ΑΕΙ και 5 εξωπανεπιστημιακά μέλη («αναγνωρισμένες προσωπικότητες!») τα οποία εκλέγονται από τα προαναφερόμενα 6 μέλη ΔΕΠ του ΣΔ. Στη συνέχεια, ο Πρύτανης δεν εκλέγεται από την Πανεπιστημιακή Κοινότητα, αλλά από το ΣΔ (ένας/μια μεταξύ των 6 μελών ΔΕΠ του ΣΔ). Δηλαδή, οι καθηγητές, όταν ψηφίζουν τα εσωτερικά μέλη του ΣΔ δεν γνωρίζουν ποιο μέλος από αυτούς θα είναι ο Πρύτανης(!). Επιπλέον, οι Αντιπρυτάνεις ορίζονται από το ΣΔ με πρόταση του Πρύτανη. Το ΣΔ επιλέγει επίσης τους Κοσμήτορες με μυστική ψηφοφορία, μεταξύ τριών υποψηφίων που υποδεικνύονται από Επιτροπή Αξιολόγησης που συγκροτείται από τηνΚοσμητεία. Το ίδιο όργανο (ΣΔ) μπορεί και να παύσει τους Κοσμήτορες, αλλά και τους Αντιπρυτάνεις, «για σπουδαίο λόγο»!

Σημαντικό στοιχείο του νομοσχεδίου είναι επίσης το γεγονός ότι το ΣΔ έχει την ευθύνη όλου του στρατηγικού και οικονομικού σχεδιασμού, αφήνοντας στη Σύγκλητο μόνο τα ακαδημαϊκά θέματα σπουδών. Συνεπώς, ο ρόλος της Συγκλήτου, που σήμερα αποτελεί το βασικό όργανο για τη λειτουργία και τη στρατηγική ανάπτυξη του Πανεπιστημίου, περιορίζεται σημαντικά και υποβαθμίζεται σε όργανο με ρόλο διακοσμητικό και ελεγχόμενο. Όμως, ακόμη και στα ακαδημαϊκά θέματα το ΣΔ έχει δυνατότητες παρέμβασης όσον αφορά στον καθορισμό των γνωστικών αντικειμένων και την αποτίμηση των προσόντων των υποψηφίων. Έτσι, κρίσιμες αποφάσεις ακόμη και ακαδημαϊκού περιεχομένου, όπως τα μητρώα γνωστικών αντικειμένων και η συγκρότηση των εκλεκτορικών σωμάτων, θα λαμβάνονται από πρόσωπα που δεν θα έχουν καμία σχέση ούτε γνώση του ακαδημαϊκού χώρου.

Από όσα προηγήθηκαν γίνεται φανερή η υπερσυγκέντρωση των εξουσιών στο Συμβουλίου Διοίκησης και τον Πρύτανη που, με την παράλληλη υποβάθμιση του ρόλου της Συγκλήτου και την κατάργηση της εκλογής των Αντιπρυτάνεων και των Κοσμητόρων, πλήττουν ευθέως την δημοκρατική λειτουργία του Πανεπιστημίου. Ουσιαστικά, πρόκειται για την επαναφορά (και μάλιστα σε μια πιο «σκληρή» εκδοχή) αποτυχημένων ιδεών, είτε εδώ (Συμβούλια Ιδρύματος του ν. Διαμαντοπούλου) είτε στο εξωτερικό, με μοναδικό στόχο τη μετατροπή του δημόσιου δημοκρατικού πανεπιστημίου σε «οίκο εμπορίου» (βλ. παρακάτω). Για να πραγματοποιηθεί αυτός ο μετασχηματισμός απαραίτητη προϋπόθεση είναι η συντριβή κάθε δημοκρατικής διαδικασίας. Το Συμβούλιο Διοίκησης πρέπει να λειτουργεί εν κρυπτώ, να μη λογοδοτεί σε κανέναν, ο Πρύτανης να έχει υπερεξουσίες που πηγάζουν από έναν μικρό και ελεγχόμενο πυρήνα ατόμων του ΣΔ, οι Κοσμήτορες να είναι διορισμένοι και οι μοναδικοί εκλεγμένοι, οι Πρόεδροι των Τμημάτων, να έχουν μειωμένη εξουσία. Έτσι, δεν είναι δύσκολο να γίνει ο παραλληλισμός της προβλεπόμενης λειτουργίας των ΑΕΙ με αυτή των Ανωνύμων Εταιρειών: με Διοικητικά Συμβούλια (βλ. Συμβούλια Διοίκησης), που προσλαμβάνουν ή παύουν τον Πρόεδρο (βλ. Πρύτανη και Αντιπρυτάνεις), τον εκτελεστικό διευθυντή τους (βλ. μάνατζερ) καθώς και τα υπόλοιπα «στελέχη» όπως τους Κοσμήτορες. Οι αρμοδιότητες της Συγκλήτου, των Κοσμητειών και των Τμημάτων περιορίζονται αποκλειστικά και μόνο σε αποφάσεις για ελάσσονα θέματα, και στην εκτέλεση των αποφάσεων του Συμβουλίου. Οι επιμέρους ρυθμίσεις του σχεδίου νόμου με συστηματικό τρόπο «εξαφανίζουν» κάθε τι που θα μπορούσε να εγγυηθεί τη δημοκρατική λειτουργία του Πανεπιστημίου και άρα να διασφαλίσει την επιστημονική και κοινωνική του αποστολή.

Ένα δεύτερο εξίσου σημαντικό ζήτημα που εισάγει το νομοσχέδιο, που δεν έχει τύχει μέχρι στιγμής της απαιτούμενης προσοχής μας, και με το οποίο καταργείται ουσιαστικά το αυτοδιοίκητο των Πανεπιστημίων αφορά στην ίδρυση, συγχώνευση και κατάργηση ακαδημαϊκής μονάδας που πραγματοποιείται με Προεδρικό Διάταγμα χωρίς τη σύμφωνη γνώμη της Συγκλήτου του Α.Ε.Ι. Έτσι, ένα Τμήμα μπορεί να κλείσει χωρίς τη σύμφωνη γνώμη του Πανεπιστημίου στο οποίο ανήκει. Πρόκειται για μια ρύθμιση που ολοκληρώνει τη διαδικασία συρρίκνωσης της δημόσιας δωρεάν τριτοβάθμιας εκπαίδευσης που ξεκίνησε με τη μείωση των εισακτέων λόγω και της θεσμοθέτησης της Ελάχιστης Βάσης Εισαγωγής. Ο αριθμός των εισακτέων μειώθηκε δραματικά και τώρα η κατάργηση ενός Τμήματος μπορεί να γίνει με γρήγορες διαδικασίες, δηλαδή με την έκδοση ΠΔ, πάνω στο οποίο η Σύγκλητος ενός Πανεπιστημίου μπορεί να υποβάλει μόνο γνωμοδότηση.

Επιπλέον, Τμήματα που δεν θα συγκεντρώσουν επαρκή αριθμό φοιτητών – ανεξάρτητα αν αυτό οφείλεται στο αντικείμενο τους ή στην γεωγραφική τοποθέτησή τους – θα υποβιβαστούν σε Τμήματα Εφαρμοσμένων Επιστημών και Τεχνολογίας, ώστε να απορροφήσουν αποτυχόντες των Πανεπιστημίων. Έτσι θα δημιουργηθούν φοιτητές και καθηγητές δεύτερης κατηγορίας εντός των ίδιων Πανεπιστημίων. Σημειώνεται επίσης ότι στα Τμήματα αυτά δεν δίνεται η δυνατότητα να οργανώνουν προγράμματα τρίτου κύκλου σπουδών (διδακτορικές σπουδές) με αποτέλεσμα οι υπηρετούντες σε αυτά τα Τμήματα Αναπληρωτές Καθηγητές να μην έχουν την δυνατότητα να εξελιχθούν σε Καθηγητές πρώτης βαθμίδας εφόσον δεν θα πληρούν το κριτήριο της επίβλεψης διδακτορικής διατριβής.

Από την άλλη, στο νομοσχέδιο προβλέπεται ένας πολύ μεγάλος αριθμός διαφόρων μορφών εκπαιδευτικών προγραμμάτων για κάθε λογής πελάτες στα οποία θα μπορούν να εντάσσονται ευέλικτα μαθήματα-πασπαρτού: εκτός των 4ετών προπτυχιακών και των 5ετών προγραμμάτων που οδηγούν σε απονομή ενιαίου και αδιάσπαστου τίτλου σπουδών μεταπτυχιακού επιπέδου (integrated master), προβλέπονται διπλά προγράμματα σπουδών α’ κύκλου (dual major, συν 2 έτη, 360 ECTS), προγράμματα σπουδών εφαρμοσμένων επιστημών και τεχνολογίας (7 εξάμηνα, 270 ECTS), ειδικό πρόγραμμα σπουδών δευτερεύουσας κατεύθυνσης (minor degree, συν 1 έτος, συν 60 ECTS), προγράμματα σπουδών σύντομης διάρκειας (short course, 30-60 ECTS), πιστοποιητικό ψηφιακών δεξιοτήτων, ξενόγλωσσα προγράμματα σπουδών και ξενόγλωσσα προγράμματα σπουδών διπλής ειδίκευσης σε συνεργασία ή όχι με ιδρύματα της αλλοδαπής, θερινά προγράμματα σπουδών, Κοινά Διεθνή Διιδρυματικά Προγράμματα Σπουδών (Κ.Δ.Δ.Π.Σ.) σύντομης διάρκειας και πρώτου, δεύτερου και τρίτου κύκλου. Παράλληλα προβλέπονται τα ήδη υφιστάμενα Κέντρα Επιμόρφωσης και Δια Βίου Μάθησης (Κ.Ε.ΔΙ.ΒΙ.Μ.) που διοργανώνουν επιμορφωτικά και εκπαιδευτικά προγράμματα και συγχρηματοδοτούμενα προγράμματα κατάρτισης. Όλα αυτά με δίδακτρα και με αναζήτηση χρηματοδότησης από ιδιωτικούς και δημόσιους φορείς και εταιρίες. Αυτή η γκάμα προγραμμάτων θολώνει και διασπά την έννοια του ενιαίου πτυχίου, διαλύοντας και τα επαγγελματικά δικαιώματα των αποφοίτων, όπου αυτά υπάρχουν. Η ισοπέδωση των πτυχίων των δημόσιων πανεπιστημίων ολοκληρώνεται με την αναγνώριση, μέσα από «αυτοματοποιημένες – fast track» διαδικασίες, των τριετών πτυχίων της αλλοδαπής από το ΔΟΑΤΑΠ και βεβαίως με την ισοτίμηση των πτυχίων των Κολλεγίων.

Παράλληλα, από τη μια, αφαιρείται η υποχρέωση διδασκαλίας των μελών ΔΕΠ σε μεταπτυχιακά προγράμματα (ΠΜΣ), γεγονός που υποβαθμίζει την εκπαιδευτική αποστολή των Α.Ε.Ι., ενώ παράλληλα ενθαρρύνει την ουσιαστική κατάργηση των εναπομεινάντων δωρεάν προγραμμάτων μεταπτυχιακών σπουδών. Αξίζει να σημειωθεί εδώ ότι οι υποτροφίες για οικονομικά ασθενείς ισχύουν μόνο για φοιτητές με εξαιρετικές επιδόσεις, ασχέτως κοινωνικών αναγκών, στερώντας έτσι την ακαδημαϊκή κοινότητα από πλήθος ταλέντων. Από την άλλη, θεσμοθετούνται τα «βιομηχανικά διδακτορικά» που δίνουν στις επιχειρήσεις τη δυνατότητα παρέμβασης στις αποφάσεις και στην αξιολόγηση των υποψήφιων διδακτόρων. Εκπρόσωπος της επιχείρησης ή βιομηχανίας μπορεί να συμμετέχει ως μέλος στην τριμελή συμβουλευτική επιτροπή ή στις συνεδριάσεις της Τριμελούς και της Επταμελούς Επιτροπής εκφράζοντας τις απόψεις του.

Περαιτέρω, εισάγονται ελαστικές σχέσεις εργασίας σε όλες τις κατηγορίες προσωπικού (ΔΕΠ, ΕΔΙΠ, ΕΤΕΠ, ΕΕΠ και διοικητικό προσωπικό) των ΑΕΙ. Προς τούτο, προβλέπεται μια τεράστια γκάμα σχέσεων εργασίας ενώ ενεργοποιούνται και οι ομότιμοι καθηγητές και καθηγήτριες και τα αφυπηρετήσαντα μέλη ΔΕΠ που μπορούν να διδάσκουν σε διάφορα προγράμματα σπουδών. Επισκέπτες καθηγητές, επισκέπτες ερευνητές, ερευνητές επί θητεία, ερευνητές και ειδικοί λειτουργικοί επιστήμονες των ερευνητικών κέντρων, μεταδιδακτορικοί ερευνητές, επικουρικό διδακτικό προσωπικό (διδακτορικοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές), εντεταλμένοι διδάσκοντες, συνεργαζόμενοι καθηγητές, επιστημονικοί συνεργάτες.

Είναι φανερό ότι υπό συνθήκες υποστελέχωσης και ουσιαστικού «παγώματος» των προσλήψεων, το μόνο μόνιμο που διασφαλίζεται με το νομοσχέδιο είναι οι ελαστικές σχέσεις εργασίας! Η ουσιαστική απογύμνωση των ΑΕΙ από το προσωπικό τους και η περαιτέρω επέκταση της επισφαλούς εργασίας και του κατακερματισμού των εργασιακών σχέσεων, εκτός όλων των άλλων, δεν προσφέρει σοβαρά αντίβαρα ούτε στο φαινόμενο του “Brain Drain”. Στο τελευταίο αναμφισβήτητα θα συμβάλλει και η υπονόμευση της βαθμίδας του επίκουρου καθηγητή, με την κατάργηση της μονιμότητας (μετά μια πρώτη περίοδο «επί θητεία»). Από την άλλη, η σύνδεση της μονιμότητας αποκλειστικά με τις δύο πρώτες βαθμίδες διαμορφώνει συνθήκες «οιονεί έδρας».

Κατά τα άλλα, για τα μέλη ΔΕΠ επιχειρείται η σύνδεση της εξέλιξης σε ανώτερες βαθμίδες με την αγορά εργασίας και την επιχειρηματικότητα αφού θέτει μεταξύ άλλων κριτήρια όπως η κατοχύρωση διανοητικής ιδιοκτησίας μέσω διπλωμάτων ευρεσιτεχνίας, η συμμετοχή στην ίδρυση ή τη διοίκηση spin off εταιρειών και η προσέλκυση ερευνητικών χρηματοδοτήσεων.

Και η χρηματοδότηση; Το νομοσχέδιο σαφώς προκρίνει ως κύρια πηγή χρηματοδότησης την …αυτοχρηματοδότηση μέσω προγραμμάτων! Σε συνδυασμό με τους νέους «κόφτες» της κρατικής χρηματοδότησης, ανοίγει ο δρόμος ώστε κάθε ΑΕΙ να καλύπτει τις λειτουργικές του ανάγκες και τη μισθοδοσία του προσωπικού του από τα έσοδά του. Σύμφωνα με το νομοσχέδιο η Συνέλευση του Τμήματος έχει την αρμοδιότητα να «αναζητά πάσης φύσεως χρηματοδοτήσεις, δωρεές, οικονομικές ενισχύσεις και χορηγίες για την υποστήριξη των εκπαιδευτικών, ερευνητικών και εν γένει δραστηριοτήτων του Τμήματος και για την αναβάθμιση των υποδομών του». Το ίδιο ισχύει και για τα πανεπιστημιακά Εργαστήρια που οφείλουν «να εξασφαλίζουν πόρους και πηγές χρηματοδότησης για την ενίσχυση της έρευνας στα αντικείμενα του Εργαστηρίου».

Γίνεται λοιπόν εύκολα κατανοητό ότι η προβλεπόμενη από το νομοσχέδιο πολλαπλή εντατικοποίηση των διαδικασιών διαχείρισης ερευνητικών προγραμμάτων, ανθρώπινου δυναμικού, διδακτικών και εκπαιδευτικών προϊόντων κτλ. θα οδηγήσουν στον πολλαπλασιασμό του ήδη εξαιρετικά εκτεταμένου διοικητικού φόρτου του διδακτικού προσωπικού. Ο δυσανάλογα εκτενής εργασιακός χρόνος που αφιερώνεται σε διοικητικό έργο έναντι τόσο του διδακτικού όσο και του ερευνητικού έργου είναι από τις πιο εμφανείς και συντριπτικές επιπτώσεις του επιχειρηματικού πανεπιστημίου στην καθημερινότητα του διδακτικού προσωπικού που ισχύει εδώ και δεκαετίες σε χώρες όπως η Μ. Βρετανία. Άπειρες εργατοώρες καταναλώνονται στην αναζήτηση χρηματοδότησης, συνεργασιών και συνεταίρων, καθώς και στη σύνταξη προτάσεων, αναφορών, αξιολογήσεων, αναπτυξιακών σχεδίων και εκθέσεων, υπό συνεχή πίεση και κυνήγι προθεσμιών.

Συνολικά λοιπόν, το νομοσχέδιο ωθεί τους πανεπιστημιακούς δασκάλους σε επιχειρηματικές δραστηριότητες (εκπαιδευτικές ή/και ερευνητικές), που αντίκεινται στην απρόσκοπτη άσκηση του λειτουργήματός τους, ως μόνο μέσο για να έχουν αξιοπρεπέστερες απολαβές. Η ίδια η υπουργός άλλωστε, σε επιστολή της προς τα μέλη ΔΕΠ με στόχο να εξάρει τα θετικά του κυβερνητικού νομοσχεδίου, θεωρεί τα μέλη της ακαδημαϊκής κοινότητας ως επιχειρηματίες στους οποίους προσφέρονται σημαντικές ευκαιρίες για πρόσθετες μισθολογικές παροχές. Ενδεικτικό είναι άλλωστε το γεγονός ότι η ορολογία που διατρέχει το νομοσχέδιο περιλαμβάνει όρους που επαναλαμβάνονται εξοντωτικά σε όλο το κείμενο, όπως νεοφυείς επιχειρήσεις (start-ups) εταιρίες-τεχνοβλαστοί (spin-offs), επιχειρηματικοί άγγελοι (business angels), θερμοκοιτίδες επιχειρήσεων (business incubators), διαχείριση κινδύνου (risk management), επιχειρηματικά σχέδια (business plans) κτλ.

Στο σύνολό του λοιπόν το νομοσχέδιο αναγορεύει τους μηχανισμούς της αγοράς ως φάρμακο «δια πάσαν νόσον…». Πρόκειται για ιδεολογική εμμονή που θα έχει ολέθρια αποτελέσματα. Καθώς εκτός όλων των άλλων δεν λύνει καίρια προβλήματα όπως η υποχρηματοδότηση των πανεπιστημίων, η ισοτιμία των πτυχίων, η φοιτητική στέγη, κ.α., αλλά αντίθετα, με τις ξεκάθαρες βλέψεις για μετατροπή του πανεπιστήμιου σε επιχείρηση, τα επιτείνει.

Και για να επιτευχθούν όλα τα παραπάνω, προκειμένου δηλαδή η επιχειρηματική δραστηριότητα να διεξάγεται απρόσκοπτα εντός του Πανεπιστημίου και να εξασφαλίζεται η εντατικοποίησή της, στο νομοσχέδιο προβλέπεται η ποινικοποίηση οποιαδήποτε εκδήλωσης η οποία μπορεί να θεωρηθεί ότι παρακωλύει τις εκπαιδευτικές, ερευνητικές, διοικητικές, εν τέλει, επιχειρηματικές δραστηριότητες εντός του χώρου του Πανεπιστημίου. Ολοφάνερα, στόχος είναι ο περιορισμός της ελευθερίας των μελών της πανεπιστημιακής κοινότητας καθώς στα παραπτώματα που μπορεί να υποπέσουν οι εργαζόμενοι περιλαμβάνεται «η χρησιμοποίηση χώρων, εγκαταστάσεων και υποδομών του ιδρύματος με τρόπο αντίθετο προς τον προορισμό τους» και στα παραπτώματα που μπορεί να υποπέσουν οι φοιτητές «η χρήση των στεγασμένων ή ανοικτών χώρων, των εγκαταστάσεων, των υποδομών και του εξοπλισμού του ιδρύματος για την εξυπηρέτηση σκοπών που δεν συνάδουν με την αποστολή του», διατυπώσεις που επιδέχονται ποικίλες ερμηνείες και δύναται να οδηγήσουν σε περιορισμό της ακαδημαϊκής έκφρασης. Ταυτόχρονα, καταργείται στην ουσία η όποια ανεξαρτησία χαρακτήριζε την ιδιότητα του δημόσιου λειτουργού και μετατρέπεται σε πειθαρχικό αδίκημα «η άρνηση συμμετοχής στις διαδικασίες και τα όργανα του ιδρύματος, η παρακώλυση του έργου τους και η διατάραξη της ομαλής λειτουργίας τους».

Επιφανή βέβαια θέση κατέχει το σώμα της Πανεπιστημιακής Αστυνομίας, που, ωστόσο, αποτελεί έναν μόνο από τους μηχανισμούς που (θα) λειτουργούν προς αυτή την κατεύθυνση. Με την ίδρυση της Μονάδας Ασφάλειας και Προστασίας, του Κέντρου Ελέγχου και Λήψης Σημάτων και Εικόνων και της Πανεπιστημιακής Αστυνομίας, στο πλαίσιο της εκπόνησης του Σχεδίου Ασφάλειας και Προστασίας, η ακαδημαϊκή κοινότητα θα είναι υπό συνεχή επιτήρηση και καταγραφή στους εσωτερικούς και εξωτερικούς χώρους του Πανεπιστημίου ενώ τα δεδομένα θα διαχειρίζεται όχι η όποια διοίκηση του πανεπιστημίου αλλά η Ελληνική Αστυνομία έξω από αυτό.

Το νέο νομοσχέδιο για τα ΑΕΙ, με το μοντέλο «ολιγαρχικής-αυταρχικής» διακυβέρνησης του Πανεπιστημίου, που στηρίζεται σε ένα πλέγμα μηχανισμών ελέγχου, εκβιαστικής συναίνεσης, πειθαρχίας, ποινών και καταστολής, παρά την προσπάθεια της κυβέρνησης να το συγκαλύψει με το ευφυολόγημα της «αποτελεσματικότητας», το μόνο που θα επιφέρει είναι μια (νέα) μεγάλη αναστάτωση. Πλην όμως, τα Πανεπιστήμια, ως ιδρύματα παραγωγής και μετάδοσης της επιστημονικής γνώσης, χρειάζονται την ύπαρξη 3 απαράβατων προϋποθέσεων για να μπορέσουν να επιτελέσουν την αποστολή τους: Ακαδημαϊκή αυτοδιοίκηση, Εσωτερική Δημοκρατία, και Χρηματοδότηση. Και γι’ αυτό και αυτή η προσπάθεια μετάλλαξης των δημόσιων ΑΕΙ θα αποτύχει για μια ακόμη φορά.

*Αναδημοσίευση από την έντυπη έκδοση της Εκπαιδευτικής Λέσχης, τεύχος 5, Ιούνιος 2022

The post Νέος Νόμος ΑΕΙ: Ολιγαρχία και αγορά* first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Νέος Νόμος ΑΕΙ: Ολιγαρχία και αγορά* εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ένα από τα πεδία στα οποία εκβάλλει όλο και πιο έντονα η παγκόσμια καπιταλιστική κρίση των τελευταίων τριάντα χρόνων είναι η εκπαίδευση. Η καπιταλιστική κρίση υπαγορεύει μια επιθετική τακτική του κεφαλαίου που εκφράζεται με τη νεοφιλελεύθερη και νεοσυντηρητική πολιτική που υλοποιείται και προωθείται διεθνώς ως «η μόνη λύση», με το σύνθημα «δεν υπάρχει εναλλακτική λύση» (TINA) και έχει επαναπροσδιορίσει ουσιαστικά τον κοινωνικοπολιτικό και ιδεολογικό ρόλο της εκπαίδευσης.

Μέσα από το πρίσμα της κρίσης γίνεται κατανοητό το σύμπλεγμα των κυβερνητικών πολιτικών όσον αφορά την πολιτική για την τριτοβάθμια εκπαίδευση που εκφράζει το νέο νομοσχέδιο της ΥΠΑΙΘ Νίκης Κεραμέως για τα ΑΕΙ, με τον τίτλο «Νέοι Ορίζοντες στα Ανώτατα Εκπαιδευτικά Ιδρύματα: Ενίσχυση της ποιότητας, της λειτουργικότητας και της σύνδεσης των ΑΕΙ με την κοινωνία και λοιπές διατάξεις».

Έχει ιδιαίτερη σημασία, βέβαια, να αναφερθεί ότι το νομοσχέδιο ενσωματώνει πτυχές των αποφάσεων υπερεθνικών οργανισμών, όπως της Ευρωπαϊκής Ένωσης  και του ΟΟΣΑ, και ακολουθεί τα σχέδια νεοφιλελεύθερης αναδιάρθρωσης της εκπαίδευσης. Δηλαδή, υποταγή της Εκπαίδευσης στους κανόνες της αγοράς για την εμπέδωση των καπιταλιστικών προταγμάτων. Σε αυτό το πλαίσιο, εξαιρετικά σημαντικός είναι ο μηχανισμός επιβολής της νεοφιλελεύθερης πολιτικής στην εκπαίδευση, ο κύριος στόχος της οποίας διατυπώνεται εναργέστατα στα επίσημα κείμενα της Ευρωπαϊκής Ένωσης εδώ και τρεις δεκαετίες

Είναι γεγονός ότι η δωρεάν δημόσια εκπαίδευση συρρικνώνεται και ολοένα και πιο έντονα αμφισβητείται εκ των περιστάσεων ως κοινωνικό δικαίωμα. Η εκπαίδευση, λοιπόν, ιδίως την τελευταία τριακονταετία, εμπορευματοποιείται, και τα χαρακτηριστικά της καθίστανται όλο και  λιγότερο δημοκρατικά. Όσον αφορά το περιεχόμενο, αυτό συνεχώς αποθεωρητικοποιείται και απομακρύνεται συνεχώς από το αίτημα της ανάπτυξης κριτικής σκέψης.

Από τη σκοπιά των κυρίαρχων τάξεων επιβεβαιώνεται ότι ένας από τους κύριους στόχους της ανώτατης εκπαίδευσης είναι να αναπαράγει την κυρίαρχη ιδεολογία περί αριστείας, ατομικής ευθύνης κλπ. Η αναπαραγωγή της κυρίαρχης ιδεολογίας συνεπάγεται τη στρέβλωση της πραγματικότητας, την παρεμπόδιση της απόκτησης κριτικής γνώσης, της κριτικής κατανόησης της πραγματικότητάς του φυσικού και κοινωνικού κόσμου γύρω τους.

Ταυτόχρονα όμως μέσα από την ανώτατη εκπαίδευση συντελείται και μια αναπαραγωγική διαδικασία. Μια διαδικασία αναπαραγωγής των υπαρχουσών κοινωνικών σχέσεων εκμετάλλευσης μέσα από την ενίσχυση της αντίθεσης χειρωνακτικής και πνευματικής εργασίας.

Η νεοφιλελεύθερη εκπαιδευτική πολιτική στοχεύει στην προλεταριοποίηση της πνευματικής εργασίας και  στη δημιουργία συνθηκών όπου η εκπαίδευση δεν θα αποτελεί στοιχείο και εφαλτήριο κοινωνικής ανόδου αλλά μέσο για τη δημιουργία απειρίας ελαστικά εργαζομένων, πρεκαριάτου – μάλλον «απασχολήσιμων», με πτυχία που δεν συνεπάγονται άμεσα επαγγελματικά δικαιώματα ούτε συλλογικές συμβάσεις εργασίας.

Το νέο νομοσχέδιο ουσιαστικά αλλάζει το χαρακτήρα της ανώτατης εκπαίδευσης και του πανεπιστημίου όπως καθιερώθηκε από τη Νεωτερικότητα. Δεν πρόκειται για αναδιάρθρωση αλλά για αποδιάρθρωση της δωρεάν και δημόσιας ανώτατης εκπαίδευσης.

 Ουσιαστικά προτείνει έναν τρόπο λειτουργίας «επιχείρησης», με εξωτερικό οικονομικό διαχειριστή, και μια σύγκλητο που θα είναι αποδυναμωμένη όσον αφορά τη διαχείριση, δηλαδή ένα πανεπιστήμιο που δεν θα είναι πια αυτοδιοίκητο. Ο ακαδημαϊκός χαρακτήρας αμφισβητείται και από την πρόβλεψη διορισμού εξωτερικών μελών των συμβουλίων διοίκησης, που θα εκπροσωπούν τον κόσμο των επιχειρήσεων, ακόμη και χωρίς να διαθέτουν διδακτορικό, άρα ακαδημαϊκό προφίλ.

Από κει και πέρα, σταχυολογώ κάποια από τα νέα χαρακτηριστικά που προβλέπει όσον αφορά τη δομή και διοίκηση: διορισμός κοσμητόρων αντί εκλογής από το ακαδημαϊκό σώμα, αποδυνάμωση των κατώτερων βαθμίδων διδασκόντων, ομηρία σε θέση μη μόνιμη των νεοεκλεγέντων επίκουρων καθηγητών κλπ. Οι νόμοι της αγοράς επιβάλλονται και εδώ, βέβαια, αφού για την αξιολόγηση των διδασκόντων/ουσών σημαντικό ρόλο θα παίζει η συμμετοχή τους σε spin off εταιρείες, δηλαδή το πόσα έσοδα θα φέρουν από ιδιωτικό κεφάλαιο στο Πανεπιστήμιο, ή αλλιώς η νομιμοποίηση του επιχειρηματικού Πανεπιστημίου. Είναι δε προφανές πόσο μεγάλο πλήγμα συνιστά αυτή η μέθοδος χρηματοδότησης της έρευνας για τις ανθρωπιστικές-κοινωνικές σπουδές.

Από την άλλη, το νομοσχέδιο προβλέπει για τους φοιτητές και τις φοιτήτριες προπτυχιακά  προγράμματα διαφορετικών ταχυτήτων (6, 8 και 10 εξαμήνων), και προσωπικό πρόγραμμα σπουδών, με το «εσωτερικό Erasmus”, δηλαδή τη δυνατότητα μετακίνησης για ένα εξάμηνο σε τμήματα που μπορεί να μην έχουν καμία συνάφεια με το οικείο, να αποδυναμώνει εντελώς τα επαγγελματικά δικαιώματα του πτυχίου, άρα και τις μελλοντικές δυνατότητες των αποφοίτων για συλλογικές συμβάσεις εργασίας κλπ. Το μέλλον των αποφοίτων είναι προδιαγεγραμμένο: θα γεμίσουν τη δεξαμενή του πρεκαριάτου.

Ο ταξικός χαρακτήρας κάνει πολύ εμφανή την παρουσία του στο επίπεδο των μεταπτυχιακών σπουδών. Όλα τα μεταπτυχιακά προγράμματα είναι με δίδακτρα, οι προβλεπόμενες δε  υποτροφίες  παύουν να εξαρτώνται από την οικονομική κατάσταση του/ης φοιτητή/ήτριας και συνδέονται με την «άριστη» επίδοση. Γεγονός που μπορεί να αποκλείσει ανθρώπους που εργάζονται κ.ο.κ.

Στο επίπεδο των διδακτορικών σπουδών, η έρευνα για τα συμφέροντα του κεφαλαίου νομιμοποιείται με τη θέσπιση των «βιομηχανικών» διδακτορικών. Που σημαίνει έρευνα χειραγωγούμενη, σε αντίθεση με την ακαδημαϊκή, και διδακτορικές σπουδές δύο ταχυτήτων.

Η λογική που διέπει το σύνολο νομοσχέδιο είναι όχι απλώς απελευθέρωση της σύμπραξης των ΑΕΙ με ιδιωτικούς φορείς, άρα μεγαλύτερη εξάρτηση των πανεπιστημίων από το ιδιωτικό κεφάλαιο, άρα μεγαλύτεροι φραγμοί στην ελευθερία της έρευνας, αλλά επιβολή των όρων του κεφαλαίου στην έρευνα.

Για να επιβληθεί με όσο το δυνατόν λιγότερες αντιστάσεις αυτό το νεοφιλελεύθερο πρόγραμμα είναι αναγκαία η επιστράτευση μιας σειράς αυταρχικών μέτρων πειθάρχησης. Ουσιαστικά, από το νομοσχέδιο προβλέπεται η μετατροπή των ΑΕΙ σε μηχανισμό πειθαρχίας. Με τη χρήση του αφηγήματος της ανομίας στα ΑΕΙ, γίνεται προσπάθεια να νομιμοποιηθεί π.χ. η εγκατάσταση ειδικού σώματος της ΕΛΑΣ εντός των ΑΕΙ, μια παγκόσμια πρωτοτυπία. Το νέο νομοσχέδιο, που κατατίθεται προς ψήφιση, περιλαμβάνει μια σειρά μέτρα που βάλλουν την ακαδημαϊκή ελευθερία, από τα πειθαρχικά τόσο για τους/ις φοιτητές/ήτριες όσο και για τους διδάσκοντες/ουσες, την επίθεση στο συνδικαλισμό έως και τη σκληρή αστυνόμευση, που ήταν αναμενόμενο να προκαλέσουν αντιδράσεις από την πλευρά της ακαδημαϊκής κοινότητας, φοιτητών, εργαζομένων και διδασκόντων/ουσών.

Στόχος όλων των προαναφερθέντων, λοιπόν, η εμπέδωση του νεοφιλελεύθερου πανεπιστημίου, τεχνοκρατικού, χωρίς ακαδημαϊκή ελευθερία και περιθώριο κριτικής σκέψης και κριτικής. Ένα αυταρχικό πανεπιστήμιο-επιχείρηση εντέλει, που λειτουργεί με ιδιωτικοοικονομικά κριτήρια, απεμπολώντας το χαρακτήρα του δωρεάν και δημόσιου.

Ωστόσο, η εμπειρία έχει δείξει ότι το εκπαιδευτικό κίνημα κερδίζει μάχες. Μεγάλα παραδείγματα, οι μάχες ενάντια στην κατάργηση του άρθρου 16, στο νόμο Διαμαντοπούλου κλπ.

Η απάντηση του κινήματος πρέπει να είναι ο συντονισμός τόσο με τις ομάδες της ακαδημαϊκής κοινότητας όσο και με τους εργαζόμενους και τις εργαζόμενες που δίνουν τη μάχη στους χώρους εργασίας. Γιατί ο νεοφιλελευθερισμός μας αφορά όλους και όλες και όλες και η αντιμετώπισή του πρέπει να ειναι μαχητική, μαζική και αποφασιστική. Γιατί οι ψευδώνυμοι «Νέοι Ορίζοντες» του νομοσχεδίου έρχονται από πολύ παλιά και είναι ζοφεροί.

The post Νέοι ή Παλαιοί Ορίζοντες; Το νέο νομοσχέδιο για τα ΑΕΙ first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Νέοι ή Παλαιοί Ορίζοντες; Το νέο νομοσχέδιο για τα ΑΕΙ εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το τελευταίο διάστημα έρχονται μια σειρά από νομοσχέδια για την τριτοβάθμια εκπαίδευση που φέρνουν ριζικές αλλαγές τόσο στους όρους φοίτησης όσο και στον τρόπο που υπάρχουν τα πτυχία. Είτε μιλάμε για τον νόμο Κεραμέως – Χρυσοχοΐδη, που έχει ήδη ψηφιστεί, είτε για τον νέο νόμο πλαίσιο είναι ξεκάθαρο ότι οι αλλαγές αυτές επηρεάζουν ριζικά τον μέσο φοιτητή. Με ποιο τρόπο όμως; Το αφήγημα της κυβέρνησης είναι ότι πρόκειται για μια αναβάθμιση του πανεπιστημίου. Συμβαίνει όμως αυτό;

Σε καμία περίπτωση ο νέος νόμος πλαίσιο δεν έρχεται να απαντήσει στα ήδη υπάρχοντα προβλήματα του Πανεπιστημίου. Τα παραπάνω νομοθετήματα, σε συνέχεια αναδιαρθρώσεων όλων των προηγούμενων κυβερνήσεων, έχουν ξεκάθαρη κατεύθυνση την εντατικοποίηση των όρων σπουδών, την διάλυση της ενιαίας κατοχύρωσης που προσφέρουν μέχρι σήμερα τα πτυχία, σε άλλους κλάδους πιο πολύ και σε άλλους λιγότερο, και την πλήρη διάλυση των φοιτητικών συλλόγων.

Αρχικά, έχουμε τον ήδη ψηφισμένο νόμο Κεραμέως  – Χρυσοχοΐδη όπου με την Ελάχιστη Βάση Εισαγωγής (ΕΒΕ) ήδη απ’ το σχολείο βάζει τους εν δυνάμει φοιτητές σε μια ατομική λογική προκειμένου να περάσουν στο πανεπιστήμιο. Αυτή η λογική κορυφώνεται στη συνέχεια καθώς ο φοιτητής σπουδάζει με όρια φοίτησης, δηλαδή υπό τον βούρδουλα της διαγραφής. Παράλληλα οποιαδήποτε διεκδίκηση μέσα στο πανεπιστήμιο, ακόμα και για τα πιο βασικά πράγματα, καθίσταται εν δυνάμει παράπτωμα, το οποίο σαν κύρωση θα έχει την παύση σπουδών για κάποιο χρονικό διάστημα ακόμα και την διαγραφή του φοιτητή. Όλα αυτά ενώ δρομολογείται η συνεχής παρουσία της αστυνομίας μέσα στα πανεπιστήμια, άρα εκτός απ’ τις κυρώσεις που αναφέρθηκαν παραπάνω υπάρχει και η πιθανότητα της εν δυνάμει καταστολής. Αν αναλογιστούμε τα γεγονότα των τελευταίων μηνών στο ΑΠΘ ή ακόμα και παλαιότερα στην ΑΣΟΕΕ η καταστολή φαντάζει πλέον περισσότερο ως κανονικότητα, θα μπορούσαμε να πούμε παρά ως πιθανότητα. Τέλος, τα ίδια τα ΑΕΙ πιέζονται να εφαρμόσουν τις παραπάνω αλλαγές, αφού η χρηματοδότηση τους είναι συνδεδεμένη με την «αξιολόγηση».

Στην παραπάνω κατάσταση έρχεται να κουμπώσει και ο νέος νόμος πλαίσιο. Το ν/σ αυτό πολύ κομβικά μπορούμε να το συνοψίσουμε στους τρεις παρακάτω άξονες. Αρχικά, έχουμε τις αλλαγές στα προγράμματα σπουδών. Μιλάμε για την πλήρη διάλυση της συλλογικής κατοχύρωσης σε επίπεδο επαγγελματικών δικαιωμάτων και της ενιαιότητας των πτυχίων. Ουσιαστικά ο φοιτητής πλέον θα δημιουργεί ατομικά το πτυχίο του, με τα μαθήματα – κατευθύνσεων που επιλέγει, και τα επαγγελματικά δικαιώματα που κατοχυρώνει, π.χ. η επαγγελματική επάρκεια ενός πτυχιούχου, θα καθορίζεται από τις παραπάνω επιλογές. Άρα δημιουργούνται απόφοιτοι διαφορετικών ταχυτήτων και πτυχία πολλών κατηγοριών από εκεί που ήταν ενιαία (τα πτυχία) και κατοχύρωναν κάποια απτά δικαιώματα στον εργασιακό χώρο, έτσι αποτελούσαν (τα ενιαία πτυχία) και την βάση για ενιαία ένταξη στην αγορά εργασίας, ενώ τώρα με το νέο νόμο πλαίσιο μετατρέπονται σε στείρα πιστοποιητικά γνώσης που πρακτικά δεν κατοχυρώνουν τίποτα στον απόφοιτο.

Γιατί όμως αυτό είναι μη συμφέρον για κάποιον/κάποια φοιτητή/φοιτήτρια; Το ΥΠΑΙΘ ισχυρίζεται ότι αυτή η τομή θα αναβαθμίσει τα πτυχία τόσο σε επίπεδο διεπιστημονικότητας όσο και στην επιλογή τον πτυχίων απ’ τους αποφοίτους. Όσα σαθρά επιχειρήματα και να βρει το ΥΠΑΙΘ η αλήθεια είναι μία. Από εκεί που με βάση ένα πτυχίο η διαπραγμάτευση των όρων εργασίας μπορούσε εν δυνάμει να γίνει συλλογικά, καθώς οι εργαζόμενοι είχαν ίδιους και ισότιμους τίτλους σπουδών, άρα η ένταξη στην αγορά εργασίας είχε την ίδια βάση, τώρα η διαπραγμάτευση αυτή μετατρέπεται σε μια πλήρως ατομική υπόθεση, ενισχύοντας μια τάση που υπάρχει σχεδόν καθολικά στην αγορά εργασίας, καθώς ο καθένας έχει διαφορετικά «προσόντα». Παράλληλα ενισχύεται και η λογική της δια βίου μάθησης και επανακατάρτισης, όχι λόγω πρακτικών διαφορών στην αγορά εργασίας ή λόγω εξέλιξης του κλάδου, αλλά κυρίως στη βάση της λογικής ότι για την μη εύρεση θέσεων εργασίας φταίει ο ίδιος ο εργαζόμενος που δεν είναι αρκετά καταρτισμένος, ωθώντας τους αποφοίτους σε ένα ατελείωτο «κυνήγι» πιστοποιήσεων – τίτλων  σπουδών. Μια λογική αντίστοιχη του «προσοντολογίου», πολύ περισσότερο και καλύτερα γνωστή στους  φοιτητές των Παιδαγωγικών και Καθηγητικών Σχολών μελλοντικούς εκπαιδευτικούς.

Έπειτα, για να διασφαλιστεί ότι οι παραπάνω αλλαγές θα εφαρμοστούν στην ολότητά τους, έρχεται ο νέος τρόπος συγκρότησης των Φοιτητικών Συλλόγων μέσα από ενιαία ψηφοδέλτια και ηλεκτρονικές ψηφοφορίες. Οι φοιτητικοί σύλλογοι διαχρονικά αποτελούσαν την δομή αυτή μέσα από την οποία οι φοιτητές συλλογικά διασφάλιζαν τα συμφέροντα τους, διαμορφώνοντας έτσι τόσο την καθημερινότητα τους μέσα στην σχολή αλλά και την προοπτική τους στην αγορά εργασίας. Με την μετατροπή τους σε δομές αντίστοιχες των δεκαπενταμελών συμβουλίων των μαθητικών κοινοτήτων που υπάρχουν στα σχολεία, τα παραπάνω χαρακτηριστικά που προαναφέρθηκαν παύουν να υπάρχουν και η δομή αυτή μετατρέπεται σε ατομική υπόθεση διαμεσολάβησης που εν τέλει δεν θα διεκδικεί και τίποτα ουσιαστικό.

Τέλος έχουμε τα συμβούλια διοίκησης και τις αλλαγές στον τρόπο που λαμβάνουν αποφάσεις τα ιδρύματα στο εσωτερικό τους. Ουσιαστικά πλέον όλες τις καίριες αποφάσεις για την λειτουργία ενός ιδρύματος θα τις παίρνει ένα συμβούλιο το οποίο θα απαρτίζεται, εκτός από μέλη τις πανεπιστημιακής κοινότητας, και από εξωπανεπιστημιακούς παράγοντες (π.χ. σύμβουλοι του Υπουργείου Παιδείας). Αυτό καταργεί στην πράξη κάθε δημοκρατική λειτουργία των οργάνων του πανεπιστημίου και πετάει εντελώς έξω τους φοιτητές, δηλ. το μεγαλύτερο κομμάτι της ακαδημαϊκής κοινότητας, από τις διαδικασίες αυτές. Αυτό το μέτρο έχει διττό ρόλο. Από την μια υπονομεύονται ακόμα περισσότερο οι φοιτητικοί σύλλογοι, από εκεί που ήταν το όργανο μέσα απ’ το οποίο οι  ίδιοι φοιτητές είχαν λόγο μέσα στα όργανα διοίκησης του πανεπιστημίου, τώρα δεν θα έχει κανένα λόγο μέσα σε αυτά, ενώ από την άλλη το άσυλο καταργείται στην ολότητα του. Αυτό γιατί εξωπανεπιστιμιακοί παράγοντες καταλήγουν να έχουν λόγο και παρέμβαση στις αποφάσεις του πανεπιστημίου, πολύ περισσότερο από ότι οι ίδιοι οι φοιτητές.

Γίνεται λοιπόν αντιληπτό ότι το μέλλον, για όποιο φοιτητή δεν επιλέξει τον ατομικό δρόμο, σε περίπτωση που εφαρμοστούν όλα τα παραπάνω, προβλέπεται δυσοίωνο. Από την μια δηλαδή θα έχουμε μία καθημερινότητα με υπερεντατικοποιημένους ρυθμούς σπουδών (αλυσίδες μαθημάτων, χαμηλά όρια δήλωσης, κ.λπ.) χωρίς να κατοχυρώνεται τίποτα στο πτυχίο, αφού παύει να υπάρχει ο όρος του κλάδου και του ενιαίου πτυχίου κι από την άλλη θα έχουμε την ποινικοποίηση των φοιτητικών αγώνων και διεκδικήσεων οι οποίοι θα χαρακτηρίζονται ως έκνομοι με βάση τον νόμο Κ-Χ. Το γεγονός αυτό, σε συνδυασμό με τη μετατροπή των φοιτητικών συλλόγων σε απλές δομές ατομικής εκπροσώπησης, οι οποίες δεν θα έχουν λόγο στις αποφάσεις του πανεπιστημίου λόγω της θέσπισης νέων συμβουλίων ιδρυμάτων (διάλυση αυτοδιοίκητου), οδηγεί με μαθηματική ακρίβεια στην περαιτέρω εξατομίκευση και προσαρμογή μας σε μια εξαιρετικά καταστροφική προοπτική για τους νέους ως μελλοντικούς – αυριανούς εργαζόμενους.

Συνεπώς οι αλλαγές αυτές έρχονται να δημιουργήσουν αποφοίτους έτοιμους να αποδεχθούν μια κατάσταση που υπάρχει στην αγορά εργασίας, ως κάτι που δεν αλλάζει. Μια κατάσταση, όπου η εργασιακή ανασφάλεια και η κατάργηση εργασιακών δικαιωμάτων εντάθηκε ακόμα περισσότερο με την ψήφιση και εφαρμογή του νόμου Χατζηδάκη, ο οποίος ελαστικοποιεί πλήρως τις εργασιακές σχέσεις, με απλήρωτες υπερωρίες, χαμηλούς μισθούς, αλλά και με τα υψηλά ποσοστά ανεργίας στη νεολαία της τάξης του 40%.

Φυσικά ως αυτονόητη προϋπόθεση για να περάσουν και εδραιωθούν οι παραπάνω επιλογές – πολιτικές της κυβέρνησης της Ν. Δ. είναι το τσάκισμα της οργανωμένης αμφισβήτησης στο εσωτερικό των σχολών και των χώρων εργασίας. Στο πλαίσιο αυτό εντάσσεται και η προσπάθεια ποινικοποίησης του συνδικαλισμού και μετατροπής των συνδικάτων και συλλόγων σε ακίνδυνες ατομικές δομές. Αυτό φαίνεται τόσο στον νόμο Χατζηδάκη, όπου πατώντας πάνω σε νόμους προηγούμενης κυβέρνησης δημιουργεί  ένα ασφυκτικό πλαίσιο για την κήρυξη απεργίας και φακελώνει τα μέλη των σωματείων αλλά και από την κατάργηση του πανεπιστημιακού ασύλου το 2019, τον νόμο Κ-Χ και τον νέο νόμο πλαίσιο (ΟΠΠΙ, ενιαία ψηφοδέλτια, ηλεκτρονικές ψηφοφορίες).

Σε αυτή την βάση λοιπόν γίνεται ξεκάθαρο πως τόσο η κατάργηση του ασύλου όσο και η πανεπιστημιακή αστυνομία έρχονται ουσιαστικά να διασφαλίσουν την απρόσκοπτη εφαρμογή όλων των παραπάνω αναδιαρθρώσεων σε επίπεδο καθημερινότητας και προοπτικής και σε καμία περίπτωση δεν διασφαλίζουν την ασφάλεια την πανεπιστημιακής κοινότητας. Το άσυλο αποτέλεσε και αποτελεί ένα βασικό κεκτημένο των φοιτητών και των εργαζόμενων μέσα στο οποίο μπορούσαν και μπορούν να παλεύουν διασφαλίζοντας τα καθημερινά υλικά τους συμφέροντα και προοπτικές προστατευμένοι από την κρατική καταστολή και παρέμβαση.

Το επόμενο κρίσιμο διάστημα καλούμαστε, ως φοιτητές, να  απαντήσουμε στην παραπάνω κατάσταση και στην μαύρη προοπτική που μας περιγράφεται. Σε όλη αυτή την κατάσταση η απάντηση πρέπει να δοθεί μέσα από τους συλλογικούς μας φορείς, στη βάση της διεκδίκησης των υλικών μας συμφερόντων και τη διαμόρφωση της προοπτικής μας, κόντρα στην ατομική ύπαρξη και την απάθεια.

 Διεκδικούμε ανθρώπινους ρυθμούς σπουδών ενάντια στην περαιτέρω εντατικοποίηση μας και πειθάρχηση στα πρότυπα του μελλοντικού ελαστικά εργαζόμενου που μας ετοιμάζουν.

Διεκδικούμε πτυχία με ενιαία επαγγελματική κατοχύρωση στο αντικείμενό μας για να μπορούμε μετέπειτα να διεκδικούμε καλύτερες εργασιακές συνθήκες κι όχι πιστοποιητικά γνώσης που δεν θα διασφαλίζουν κανένα επαγγελματικό δικαίωμα και θα πρέπει να κάνουμε διαρκείς μετεκπαιδεύσεις, με ατομική μας ευθύνη.

Όλα αυτά για να επιτευχθούν χρειάζονται την άμεση απάντησή μας μέσω των συλλογικών δομών που προσπαθούν (κυβέρνηση και ΥΠΑΙΘ) μανιωδώς να διαλύσουν, τους φοιτητικούς μας συλλόγους. Τη δυνατότητα που έχουν οι φοιτητές να συνευρίσκονται μαζικά και να παλεύουν μέσα από αυτές τις συλλογικές δομές είναι που τρέμει η κυβέρνηση και γι’ αυτό φέρνει αυτές τις αναδιαρθρώσεις.

Είναι αναγκαία, περισσότερο από οποιαδήποτε στιγμή του παρελθόντος, η περαιτέρω μαζικοποίηση των διαδικασιών των φοιτητικών συλλόγων προκειμένου να απαντήσουμε σε όλα αυτά και να ανατρέψουμε την εφαρμογή αυτών των πολιτικών, διασφαλίζοντας μια καλύτερη καθημερινότητα και προοπτική. Πρέπει λοιπόν να γίνει αντιληπτό προς πάσα κατεύθυνση, ότι αυτός ο νόμος δεν θα περάσει. Θα μπλοκάρουμε κάθε αιχμή οποιουδήποτε νόμου μας τσακίζει την καθημερινότητα και το μέλλον μας. Όσο και να προσπαθούν δεν πρόκειται να τους περάσει.

*Φοιτητής του τμήματος Οικονομικής Επιστήμης του Ο. Π. Α. (πρώην Α.Σ.Ο. Ε.Ε.) και μέλος του Φοιτητικού Συλλόγου του Ο. Π. Α. «Σωτήρης Πέτρουλας»

The post Για τον νέο νόμο πλαίσιο για τα Α.Ε.Ι. και την αναδιάρθρωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Για τον νέο νόμο πλαίσιο για τα Α.Ε.Ι. και την αναδιάρθρωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Αντιτετράδια της Εκπαίδευσης,
Εκπαιδευτική Λέσχη για την κριτική παιδαγωγική και την κοινωνική χειραφέτηση
Σελιδοδείκτης για την εκπαίδευση και την κοινωνία

την Κυριακή 23 Μαΐου 2021 διοργάνωσαν διαδικτυακή εκδήλωση με θέμα:

“200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι”

Ομιλητές:

Χρήστος Ρέππας: Από τον Διαφωτισμό στην Επανάσταση: Η προεπαναστατική κοινωνία

Γιάννης Μελλιόπουλος: Το εθνικό και κοινωνικό περιεχόμενο της επανάστασης του 1821

Μιχάλης Λυμπεράτος: Η Επανάσταση του 1821, το κοινωνικό υποκείμενο “λαός” και η επιρροή τους στο ΕΑΜ της Κατοχής

Παναγιώτης Σάμιος: Η Ελληνική Επανάσταση και οι Μεγάλες Δυνάμεις

Προλόγισε και συντόνισε ο Γιώργος Καββαδίας

Παρακολουθήστε το video της εκδήλωσης:

The post Εκδήλωση: 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι [Video] first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Εκδήλωση: 200 χρόνια από την Επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι [Video] εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Η εκδήλωση θα προβληθεί ζωντανά την Κυριακή 23 Μαΐου 2021 και ώρα 7.30μμ

Στην εκδήλωση θα μιλήσουν:

–          Χρήστος Ρέππας: Από το Διαφωτισμό στην Επανάσταση: Η προεπαναστατική κοινωνία

–          Γιάννης Μελλιόπουλος: Το εθνικό και κοινωνικό περιεχόμενο της επανάστασης του 1821

–          Μιχάλης Λυμπεράτος: Η επανάσταση του 1821, το κοινωνικό υποκείμενο «λαός» και η επιρροή τους στο ΕΑΜ της Κατοχής

–          Παναγιώτης Σάμιος: Η Ελληνική Επανάσταση και οι Μεγάλες Δυνάμεις

Την εκδήλωση θα προλογίσει και θα συντονίσει ο Γιώργος Καββαδίας

Μπορείτε να παρακολουθήσετε ζωντανά την εκδήλωση:

• Απευθείας από το YouTubeστη διεύθυνση: https://youtu.be/dVQYk6d9WCc

• και Facebook: https://www.facebook.com/events/1328214600906783/?active_tab=about

• Μέσω Zoom (Meeting ID: 861 1554 9277)

The post 200 χρόνια από την επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο 200 χρόνια από την επανάσταση του 1821: Αλήθειες και Μύθοι εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Ο Γιάννης Μηλιός στο τελευταίο του βιβλίο επιχειρεί, συνομιλώντας γόνιμα και υπερβαίνοντας κριτικά παραδοχές της ιστοριογραφίας γύρω από το θέμα, να προσεγγίσει-ερμηνεύσει τα ζητήματα της ελληνικής  εθνογένεσης, της Επανάστασης και της κρατικής διαμόρφωσης. Με θεωρητική συνέπεια και τεκμηρίωση κινείται  εκτός των πλαισίων της αμφίπλευρης ιδεολογικής χρήσης της ιστορίας κι επιχειρεί να αναδείξει παρασιωπήσεις, στρεβλώσεις, εκβιασμένες «ερμηνείες» κυρίως όμως να φωτίσει το υπόστρωμα των υλικών σχέσεων και τις συνοδές ιδεολογικοπολιτικές πραγματικότητες, επί των οποίων γεννήθηκε και διαμορφώθηκε η ελληνική κρατική οντότητα. 

Για τον Μηλιό η ελληνική Επανάσταση «αποτελεί […] ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα διαμόρφωσης ενός εθνικού καπιταλιστικού κράτους και ενός εθνικού καπιταλιστικού σχηματισμού στην ευρωπαϊκή ήπειρο: την Επανάσταση στο εσωτερικό μιας α-εθνικής Αυτοκρατορίας, η οποία εγκαθίδρυσε ένα από τα πρώτα stricto sensu εθνικά καπιταλιστικά κράτη στην Ευρώπη» (σ. 22) 

Προκειμένου να θεμελιώσει τον ισχυρισμό του αξιοποιεί δημιουργικά τη σχετική μαρξιστική  θεωρητική  παρακαταθήκη και αποσαφηνίζει με ευκρίνεια τις κεντρικές, για την ανάλυσή του, έννοιες «εθνικισμός – έθνος».

Ο Μηλιός υποστηρίζει ότι «ο εθνικισμός και το έθνος δημιουργεί μια τομή και μια νέα κατάσταση στο εσωτερικό των κοινωνικών σχηματισμών στους οποίους αναπτύσσεται, και αναδιατάσσει ριζικά τον τρόπο υπαγωγής των πληθυσμών (των κοινωνικών τάξεων) στην εξουσία καθώς εγκαινιάζει την εποχή του «πολίτη» και των κοινωνικών και πολιτικών δικαιωμάτων» (σ. 61),  υιοθετώντας τις ακόλουθες  θεωρητικές προκείμενες: ο εθνικισμός παράγεται ως πολιτικοποίηση των μαζών κι έχει ως υλική βάση την έμμεση υπαγωγή και πύκνωση των οικονομικών-κοινωνικών σχέσεων της υπαίθρου στο κεφάλαιο· δεν είναι τα έθνη που δημιουργούν τον εθνικισμό αλλά το αντίθετο· το έθνος αναδύεται στο εσωτερικό ενός καπιταλιστικού κοινωνικού χώρου ή σχηματισμού με συντελεσμένη ενσωμάτωση ευρύτερων και συμπαγών κοινωνικών συνόλων· το έθνος συνδέεται με την απαίτηση για κράτος, το οποίο με τη σειρά του οργανώνει θεσμικά το «λαό», εκφράζει «τη βούληση του έθνους» μέσω διαδικασιών «αντιπροσώπευσης» (δημιουργία «πολίτη») κι  εγκαθιδρύει ένα νέο τύπο επιβολής των κυρίαρχων τάξεων πάνω στις κυριαρχούμενες (σ. 60,63).

Η ελληνική περίπτωση, κατά το Μηλιό, δεν θα μπορούσε να αποτελεί εξαίρεση από τη συγκεκριμένη διαδικασία ανάπτυξης του εθνικισμού και της συνακόλουθης απαίτησης έθνους–κράτους.

Στα καθ’ ημάς, η ευρεία εθνική πολιτικοποίηση των μαζών (ανάπτυξη του εθνικισμού) συντελέστηκε, πάνω στο έδαφος της υποκατάστασης του «ασιατικού» τρόπου παραγωγής από μια αλματώδη ανάπτυξη των καπιταλιστικών σχέσεων και των διαδικασιών οικονομικής, ιδεολογικής και πολιτικής ενοποίησης του αγροτικού χώρου με τα αστικά κέντρα, κυρίως στις περιοχές του νότιου ελλαδικού χώρου και των νησιών από το δεύτερο μισό του 18^ου αιώνα  (σ. 15,157).

Η Επανάσταση, με τη σειρά της, αποτέλεσε την πολιτική συμπύκνωση της μεταλλαγής των παραγωγικών σχέσεων και την κοινωνική «συμμαχία της αστικής τάξης (έμποροι, πλοιοκτήτες, προαγοραστές-τοπάρχες μεγάλης κλίμακας, ενοικιαστές φόρων σε ευρύτερο περιφερειακό ή εθνικό επίπεδο), των φιλελεύθερων διανοουμένων, των ενδιάμεσων στρωμάτων που είχαν ενταχθεί στις νέες υπό εξέλιξη αστικές περιοχές (μεταξύ αυτών οι μικρού και μεσαίου βεληνεκούς προαγοραστές και έμποροι, όπως και άλλοι ενδιάμεσοι και τοπικοί πολιτικοί μεσολαβητές) των αγροτών, των τεχνητών, των προλεταρίων (ναυτών κλπ) και άλλων φτωχών στρωμάτων της εποχής υπό την ηγεμονία της αστικής εθνικιστικής στρατηγικής και των φιλελεύθερων ιδεών του Διαφωτισμού» (σ. 124)

Απότοκο της συγκεκριμένης διαδικασίας δεν θα είναι άλλο παρά, η από την πρώτη στιγμή της έκρηξης της Επανάστασης, η διακήρυξη του ριζοσπαστικού-διαφωτιστικού χαρακτήρα της, η θέσπιση αντίστοιχων αστικών-αντιπροσωπευτικών θεσμών και η διαδικασία ίδρυσης ενός (καπιταλιστικού) συνταγματικού κράτους (σ. 107).

Η Επανάσταση διέλυσε τις μορφές τοπικής εξουσίας, κατέστησε τον εθνικισμό και την αστική πολιτική ιδεολογία κυρίαρχες σε σχέση με τις θρησκευτικές και κοινοτιστικές και διαμόρφωσε τους όρους για την κυριαρχία, την επέκταση και τη διάχυση των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων σε όλους τους οικονομικούς τομείς της εποχής (σ. 158). Τα Συντάγματα που ψηφίστηκαν από τις Εθνοσυνελεύσεις (ειδικά του 1827) εγκαθιδρύουν «ένα θεσμικά πρωτοπόρο για την εποχή του αστικό, ρεπουμπλικανικό, αντιπροσωπευτικό κράτος» παρά τη βοναπαρτικού τύπου παρένθεση του Καποδίστρια (σ. 17). Αντανακλούν επίσης την πολιτική έκφραση τόσο της κοινωνικής–ταξικής  συμμαχίας αλλά και την πάλη μεταξύ των ιδιαίτερων  ταξικών συμφερόντων η οποία εκδηλωνόταν πάντοτε διαμεσολαβημένα από την «ομογενοποιητική» λειτουργία του εθνικισμού (σ. 125). Τα λαϊκά στρώματα μέσω της μαζικής πολιτικής κι ένοπλης στράτευσής τους ανέδειξαν νέους πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες και διαμόρφωσαν μια οιονεί πολιτική δύναμη που με την ενεργή της παρέμβαση κατάφερνε να περιφρουρήσει το ριζοσπαστικό-φιλελεύθερο θεσμικό πλαίσιο του κράτους της Επανάστασης, να ακυρώσει κάθε προοπτική πώλησης των «εθνικών γαιών» (τα οθωμανικά κτήματα), και να διατηρηθεί το καθεστώς χρήσης της γης  από τους ίδιους τους αγρότες – μικροπαραγωγούς, αποτρέποντας το σχηματισμό μεγάλων έγγειων ιδιοκτησιών στις απελευθερωμένες περιοχές (σ. 117). Ωστόσο, όσο κι αν η εξέλιξη του ζητήματος των «εθνικών γαιών» κι ο δημοκρατικός ριζοσπαστισμός των Συνελεύσεων  εκφράζουν σε μεγάλο βαθμό την ταξική δυναμική των λαϊκών στρωμάτων, εν τέλει, «όπως συνέβη στην περίπτωση και άλλων αστικών–εθνικών επαναστάσεων, τέτοιες λαϊκές δυναμικές ηγεμονεύονται κατόπιν (και καταστέλλονται) από τη θεσμική-κρατική συγκρότηση της νέας αστικής τάξης» (σ. 126).

Ο Μηλιός και σε παλαιότερη εργασία του, αναγνωρίζει στη διαδικασία εθνικής συγκρότησης μια «τάση ελευθερίας» (απαίτηση απελευθέρωσης από μια Αυτοκρατορία ή κατάργησης ενός «δυναστικού» καθεστώτος, διεκδίκηση πολιτικών δικαιωμάτων) και μια «τάση ολοκληρωτισμού», η οποία περιέχει την εθνική εξομάλυνση – ομογενοποίηση ως εσωστρεφή ροπή και τον εθνικιστικό επεκτατισμό ως εξωστρεφή ροπή (σ. 65,66).

Η Επανάσταση, ως φορέας αυτού του σχήματος, έθεσε από την πρώτη στιγμή το πλαίσιο της μετέπειτα επεκτατικής στρατηγικής του ελληνικού κράτους (Μεγάλη Ιδέα, σ. 179) καθώς «η ενσωμάτωση-υπαγωγή της νέας αυτής εθνικιστικής κινητικότητας του πληθυσμού στις καπιταλιστικές σχέσεις εξουσίας περνάει μέσα από τις διαδικασίες κρατικής συγκρότησης και τον αλυτρωτισμό» (σ. 157). Η βάση για την εθνική επιδίωξη να αναθεωρηθούν τα σύνορα που είχαν χαραχτεί από τη Διπλωματία των Μεγάλων Δυνάμεων και να ενωθούν όλοι οι ομοεθνείς στο «Πρότυπο Βασίλειο» δεν ήταν η ελληνογλωσσία των χριστιανικών ελίτ της Οθωμανικής αυτοκρατορίας (σ. 183-188) ούτε μόνο η ταχεία οικονομική ανάπτυξη εντός της κρατικής επικράτειας (σ. 160), αλλά κυρίως, το γεγονός ότι με την ίδρυση του νεοελληνικού κράτους ενισχύθηκε κι εξαπλώθηκε η οικονομικά ηγεμονική παρουσία του ελληνικού κεφαλαίου στις σημαντικότερες πόλεις των Βαλκανίων, της Μικράς Ασίας, της Νότιας Ρωσίας και της Αιγύπτου πλαισιωμένη από ένα ευδιάκριτο μεταναστευτικό ρεύμα από την Ελλάδα (σ. 188). «Η παρουσία των ελληνικών κοινοτήτων στο εξωτερικό έκαναν να φαίνεται εφικτή  η προοπτική της γεωγραφικής επέκτασης του ελληνικού κράτους στις περιοχές της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας, όπου το ελληνικό στοιχείο διατηρούσε μια ηγεμονική οικονομική και κοινωνική θέση» (σ. 192) καθώς, εν ταυτώ, «οι εθνικοί διανοούμενοι και ιστορικοί «αποδεικνύουν» την ιστορική «συνέχεια» και την (δια μέσου των αιώνων) «ελληνικότητα  των εδαφών αυτών. Δεν μένει παρά να ακολουθήσει η ελληνική σημαία» (σ. 193).

Διεισδυτική και καίρια είναι η κριτική του Μηλιού στην ιστοριογραφική παράδοση (δεξιά και αριστερή) είτε εκείνης που υποστηρίζει το αφήγημα της αδιάσπαστης εθνικής συνέχειας μέσω της ακατάπαυστης και ακατάβλητης αντιστάσεως του ελληνικού λαού είτε εκείνης που εισηγείται το ερμηνευτικό σχήμα της «εξάρτησης και της υπανάπτυξης» είτε εκείνης, της πιο σύγχρονης, που θεωρεί μηχανιστική αντιγραφή και υπερβολικά μοντέρνο τον χαρακτήρα  των επαναστατικών θεσμών για τις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες του ελληνικού χώρου και για ένα λαό που στερούνταν την πολιτική και ιστορική ωριμότητα για κάτι τέτοιο. (σ. 203-209). Σ’ αυτού του είδους  την προσέγγιση, ο Μηλιός, συμφωνώντας με τον Gunnar Hering (Τα πολιτικά κόμματα στην Ελλάδα, 1821-1936, ΜΙΕΤ, 2004), διακρίνει, στην πραγματικότητα, το φόβητρο των πολιτικά ενεργών μαζών και  θεωρεί ότι πίσω από το λόγο των σύγχρονων «επίσημων» ιστορικών και δημοσιολόγων που θέλουν το ελληνικό έθνος χωρίς εσωτερικές συγκρούσεις απαξιώνεται η ίδια η Επανάσταση ως επαναστατική διαδικασία και «στην ουσία εκφράζουν το φόβο της παγιωμένης πλέον καπιταλιστικής τάξης πραγμάτων απέναντι στην οποιαδήποτε κίνηση των μαζών, πολύ περισσότερο απέναντι στη δυνατότητα και τη δυναμική μιας επανάστασης», η οποία, κατά το συγγραφέα, «γίνεται σήμερα, διακόσια χρόνια μετά, απολύτως αναγκαία για την κοινωνική πλειοψηφία» (σ. 143-145, 229)

Το βιβλίο του Γιάννη Μηλιού αποτελεί μια συνεκτική, συγκροτημένη και συνεπή με τη θεωρητική ματιά του συγγραφέα, επισκόπηση της διαδικασίας γέννησης του ελληνικού κράτους.

The post Γιάννης Μηλιός, «1821. Ιχνηλατώντας το Έθνος, το Κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα», Αλεξάνδρεια first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Γιάννης Μηλιός, «1821. Ιχνηλατώντας το Έθνος, το Κράτος και τη Μεγάλη Ιδέα», Αλεξάνδρεια εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Εισαγωγή -Περίληψη

Έχει ιδιαίτερη αξία, από την πλευρά του εργατικού κινήματος, να δούμε ποια ήταν η συμμετοχή των εργαζόμενων τάξεων, κατά την Επανάσταση του 1821. Για να το καταδείξουμε, παρακολουθήσαμε τόσο την περίοδο πριν από την Επανάσταση, δηλαδή την ανάπτυξη, κατά τον 18ο αιώνα, της ανερχόμενης αστικής τάξης και την ανάδυση των καπιταλιστικών σχέσεων παραγωγής σε όλες τις οικονομικές δραστηριότητες, όσο και το πολυπληθές τμήμα των εργαζομένων που απασχολείται σε αυτές. Επίσης, τις κοινωνικές αντιδράσεις και τους ταξικούς ανταγωνισμούς που εκδηλώθηκαν από τα πληβειακά στρώματα κατά τη διάρκεια της Επανάστασης. Οι μεγαλύτερες κοινωνικές αντιδράσεις εκδηλώθηκαν από το ναυτεργατικό δυναμικό και από την πολυπληθή κατηγορία των φτωχών αγροτών, οι οποίοι, υπό την επιρροή των ριζοσπαστικών ιδεών του Διαφωτισμού, απέκτησαν γρήγορα εξεγερσιακή συνείδηση ενάντια στους Οθωμανούς, αλλά και ενάντια στις ανώτερες τάξεις των Ελλήνων προυχόντων, κοτζαμπάσηδων, πλοιοκτητών κλπ. Εν κατακλείδι, αυτό που προσπαθούμε να αναδείξουμε είναι ότι οι βασικοί πρωταγωνιστές της ιστορίας είναι τελικά «οι από κάτω», οι αδικημένοι, οι καταπιεσμένοι, όλοι αυτοί που αναδεικνύουν ότι η Απελευθέρωση ξεπηδά από τη δράση των ανθρώπων.

Διαβάστε το βιβλίο κάνοντας κλικ στην εικόνα ή κατεβάστε το

The post Πρώιμη εργατική τάξη κατά την επανάσταση του 1821 first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Πρώιμη εργατική τάξη κατά την επανάσταση του 1821 εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το Ελληνικόν έθνος, το υπό την φρικώδη Οθωμανικήν δυναστείαν, μη δυνάμενον να φέρη τον βαρύτατον και απαραδειγμάτιστον ζυγόν της τυρρανίας, και αποσείσας αυτόν με μεγάλας θυσίας, κηρύττει σήμερον διά των νομίμων Παραστατών του, εις Εθνικήν συνηγμένων Συνέλευσιν, ενώπιον Θεού και ανθρώπων, την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν.

Εν Επιδαύρω, την α. Ιανουαρίου, έτει 1822. και Α΄ της Ανεξαρτησίας.

Το 1821 ξέσπασε μια μεγάλη επανάσταση ενάντια σε μια αυτοκρατορία, με αποτέλεσμα τη δημιουργία του ανεξάρτητου ελληνικού κράτους πολύ νωρίτερα από κάθε άλλο βαλκανικό εθνικό κράτος ή ακόμα κρατών όπως η Ιταλία ή η Γερμανία. Ενός κράτους που έβγαινε από τον επαναστατικό πόλεμο με μια στέρεη δημοκρατική παράδοση, με Συντάγματα που κατοχύρωναν ισονομία και οιονεί καθολικά πολιτικά δικαιώματα για τον (ανδρικό) πληθυσμό· μετά από μια αρχική περίοδο αυταρχικής διακυβέρνησης, η δημοκρατική παράδοση θα επανακατοχυρώσει τη συνταγματική λειτουργία του κράτους φτάνοντας στο Σύνταγμα του 1864, ίσως το πιο δημοκρατικό σύνταγμα της εποχής του. Ήταν μια επανάσταση στην οποία συμμετείχαν όλες οι τάξεις και τα στρώματα του τότε ελληνισμού σύμφωνα με τα συμφέροντά τους και είχε ως αποτέλεσμα μια κοινωνία πολύ πιο εξισωτική απ’ ότι θα μπορούσαν ποτέ να φανταστούν αγροτικοί πληθυσμοί σε πολλές άλλες περιοχές της ευρωπαϊκής ηπείρου, που θα περίμεναν άλλα 25 ή και 40 χρόνια για την κατάλυση της δουλοπαροικίας. Το 1821 ξέσπασε μια επανάσταση που πέτυχε τους στόχους της φτάνοντας στα απώτατα όρια της εποχής της, λαμπρό παράδειγμα της σημασίας της επαναστατικής διαδικασίας στην κοινωνική εξέλιξη. Δεν της αξίζει διακόσια χρόνια μετά να τη μειώνουμε βαραίνοντας την με καθήκοντα που την υπερέβαιναν ούτε να εντοπίζουμε σε αυτήν “κακοδαιμονίες”, δηλαδή πολιτικά προβλήματα και κοινωνικές στρεβλώσεις μεταγενέστερων περιόδων.

Η Ελληνική Επανάσταση ανήκει στην περίοδο των επαναστάσεων που ανοίγει με τη μεγάλη Γαλλική Επανάσταση και τους Ναπολεόντιους Πολέμους. Τα προτάγματά της έρχονται από τη νέα αυτή εποχή που προβάλει στη Γαλλία και την Αμερική. Η ιδεολογική της προετοιμασία, ο νεοελληνικός Διαφωτισμός, είναι κομμάτι των Φώτων ενάντια στο σκοτάδι του παλαιού καθεστώτος. Είναι επανάσταση της φιλελεύθερης αστικής τάξης που δίνει τον τόνο μέσα από τον επαναστατικό της φορέα, τη Φιλική Εταιρεία, και κινητοποιεί τον ελληνισμό για τη δημιουργία ενός νεωτερικού κράτους. Είναι επανάσταση εθνική με την οποία το έθνος κηρρύτει “την Πολιτικήν αυτού ύπαρξιν και ανεξαρτησίαν”, δημιουργεί πολίτες μιας ελεύθερης πατρίδας εκεί όπου υπήρχαν κατακτημένοι υπήκοοι μιας αυτοκρατορίας. Είναι επανάσταση δημοκρατική, που μέσα στην αντεπαναστατική άμπωτη της Ιεράς Συμμαχίας, επίμονα εγγράφει την ισονομία και ισοπολιτεία στη λειτουργία της νέας εξουσίας. Το Προσωρινόν Πολίτευμα της Ελλάδος καθιέρωσε θεσμούς οι οποίοι υπάκουαν στα κηρύγματα του Διαφωτισμού: σε αυτή τη μορφή, του Ελληνικού Συντάγματος δηλαδή, δεν είχαν υπάρξει στο παρελθόν παρά μόνο στη Γαλλία, μετά την Επανάσταση του 1789. Είναι επανάσταση κοινωνική: η ίδια η επαναστατική διαδικασία θα αποτελέσει μηχανισμό κοινωνικής κινητικότητας και θα ρηγματώσει τις παραγωγικές σχέσεις του παλαιού καθεστώτος. Είναι επανάσταση διεθνούς εμβέλειας, διαρρηγνύοντας το αντεπαναστατικό ευρωπαϊκό σύστημα, δίνοντας ώθηση στον επαναστατικό φιλελευθερισμό και οδηγώντας στο μετασχηματισμό της ίδιας της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Η Ελληνική Επανάσταση πέτυχε τη συγκρότηση ενός ανεξάρτητου ελληνικού κράτους. Καθόλου δεδομένη δεν ήταν αυτή η εξέλιξη. Εξαρχής πάλεψε για την ανεξαρτησία και την πέτυχε “με μεγάλας θυσίας” ως το 1830. Διέρρηξε την αντεπαναστατική ευρωπαϊκή συναίνεση μετά την ήττα του Ναπολέοντα, πέτυχε την de facto αναγνώριση από την Αγγλία των ελληνικών πλοίων ως πλοίων εμπόλεμου έθνους το 1823 και το αγγλικό δάνειο το 1824· κανείς δεν δανείζει κάποιον που δεν υπάρχει. Το δάνειο ήρθε λειψό, όχι όμως και η πολιτική επιτυχία. Η Ιερά Συμμαχία διερράγη, καθώς η Ρωσία έσπευσε να προκαταβάλει την αγγλική επιρροή εγκαταλείποντας την Αυστρία. Αυτή ήταν η πραγματικότητα της εποχής και οι Έλληνες επαναστάτες την αντιλαμβάνονταν πολύ καλύτερα από κατοπινούς επικριτές τους. Και έκαναν τα πάντα για να κρατήσουν την Επανάσταση ζωντανή ενάντια στις στρατιές του Ιμπραήμ, με την Έξοδο του Μεσολογγίου και τις μάχες στη Στερεά. Η επιμονή της Επανάστασης οδήγησε στη διεθνοποίηση του ελληνικού ζητήματος. Και ήρθαν οι ρωσικές προτάσεις για αυτόνομη Ελλάδα (ενιαία ή σε τμήματα), φόρου υποτελή στον Σουλτάνο. Δεν ήταν ασύνηθες αυτό το σχήμα εκείνη την εποχή. Οι Παραδουνάβιες Ηγεμονίες (μετέπειτα Ρουμανία), όπου ξεκίνησε μάλιστα η Επανάσταση υπό τον Αλέξανδρο Υψηλάντη, ήταν τέτοιες αυτόνομες οντότητες εντός της αυτοκρατορίας. Οι Σέρβοι αρκέστηκαν σε αυτονομία ως το 1878, οι Βούλγαροι ως το 1908. Το περίφημο Ναβαρίνο και ο ρωσοτουρκικός πόλεμος του 1828 οδηγούσε στην αυτονομία υπό τη ρωσική προστασία, οι Άγγλοι υπερθεμάτισαν προτείνοντας ανεξαρτησία. Τίποτα από όλα αυτά δεν θα γινόταν χωρίς την επίμονη προσήλωση των Ελλήνων επαναστατών στον αρχικό τους στόχο “Ελευθερία ή Θάνατος”.

Η Ελληνική Επανάσταση οδήγησε στη συγκρότηση ενός συνταγματικού μοντέρνου ελληνικού κράτους. Καθόλου δεδομένη δεν ήταν ούτε αυτή η εξέλιξη. Από το 1815 το αντεπαναστατικό κύμα σάρωνε την Ευρώπη. Εξαρχής η πολιτική ηγεσία της Επανάστασης (οι τόσο λοιδωρημένοι “πολιτικοί” και ο κατεξοχήν πολιτικός άνδρας της Επανάστασης, Αλέξανδρος Μαυροκορδάτος) συγκρότησαν “σύστημα”, Εθνοσυνελεύσεις, Συντάγματα, νόμους, θεσμούς. Η Πολιτική Διοίκηση του Ρήγα, εμπνευσμένη από το γαλλικό σύνταγμα του 1793, δεν είχε ξεχαστεί. Οι “καλαμαράδες”, οι διαφωτισμένοι Φαναριώτες, οι έμποροι, οι καραβοκυραίοι, προεστοί που είχαν συνδεθεί με το εμπόριο επιζήτησαν ένα νεωτερικό συγκεντρωτικό κράτος με νόμους, θεσμούς και μηχανισμούς, ικανό να προστατεύσει τις νέες παραγωγικές σχέσεις, να επικυρώσει δηλαδή μορφές ατομικής ιδιοκτησίας σε έναν χώρο που ως τότε η γη άνηκε στο Θεό, δηλαδή στον Σουλτάνο. Μέρος των παλαιών αρχόντων του Μοριά και των “στρατιωτικών” θα αρκούνταν στο να απαλλαγούν από τους Τούρκους και να κάνουν κουμάντο στον τόπο τους, δηλαδή ο καθένας στην επαρχία του· θα αρκούνταν και στην ελέω Ρώσων αυτονομία με έναν πρίγκιπα ηγεμόνα. Σε αυτό το κλίμα συνεχίζονταν οι διαπραγματεύσεις με τον εχθρό από ανθρώπους των όπλων ωσάν να επρόκειτο για άλλη μια εξέγερση. Η πολιτική ηγεσία της Επανάστασης ακύρωσε τα πισωγυρίσματα και τις φυγόκεντρες τάσεις, όπως κάθε γνήσια επανάσταση, με τη βία.

Κάθε επανάσταση άξια του ονόματος της εμπεριέχει τον εμφύλιο πόλεμο, τη σύγκρουση δηλαδή για τη μορφή της νέας εξουσίας. Και η νέα εξουσία θα ήταν απρόσωπη και συγκεντρωτική, δηλαδή νεωτερική. Δεν διαπραγματεύτηκε με τους αντιπάλους της, αλλά αφού αυτοί υποτάχθηκαν στη νέα (μόνη και ενιαία) εξουσία, τους αμνήστευσε. Η διαμάχη των αντίπαλων μπλοκ εξουσίας θα αφορούσε εφεξής όχι την ίδια τη μορφή της διακυβέρνησης, αλλά τη διαμόρφωση των συσχετισμών στο εσωτερικό της για τον έλεγχο της εξουσίας. Η πολιτική παράταξη που βγήκε νικήτρια από τον Εμφύλιο οδήγησε στην Γ΄ Εθνοσυνέλευση και ψήφισε το πιο δημοκρατικό από τα Συντάγματα του Αγώνα, το “Πολιτικόν Σύνταγμα της Ελλάδος”, αλλά και εξέλεξε ως Κυβερνήτη τον Ιωάννη Καποδίστρια. Από το 1823 είχε γράψει ο Ιγνάτιος Ουγγροβλαχίας στον Μαυροκορδάτο: “Πολιτείαν [= Δημοκρατία] να συστήσετε δεν το βλέπω πιθανόν … διότι δεν το δέχονται αι Δυνάμεις της Ευρώπης ως σύστημα και καθ’ αυτό εναντίον εις τα πολιτικά σχέδια και τέλη των”. Την προσαρμογή αυτή διατυπώνει με σαφήνεια ο Μαυροκορδάτος, γράφοντας τον Ιούνιο του 1825, σε έγγραφο αγνώστου παραλήπτη (μάλλον επρόκειτο για οδηγίες προς την επιτροπή που πηγαίνει τότε στο Λονδίνο), “ν’ αποδείξη τέλος πάντων την ανάγκην του να μοναρχηθώμεν, δια να σωθή και να υπάρξη η Ελλάς”, αφού “είναι αδύνατον να υπάρχωμεν με το καθεστώς σύστημα διοικήσεως” [εννοεί το δημοκρατικό]. “Όλοι οι πατριώται”, συνεχίζει, “είναι σύμφωνοι εις αυτήν την βάσιν, αλλ’ είναι επίσης σύμφωνοι εις το ότι η μοναρχία πρέπει να είναι συνταγματική και θεμελιωμένη εις βάσεις, αι οποίαι να εξασφαλίζουν τα εθνικά δίκαια των Ελλήνων και να εμποδίζουν τον απόλυτον δεσποτισμόν”. Ο Καποδίστριας κυβέρνησε απολυταρχικά, όπως και ο Όθωνας μετά από αυτόν. Απολυταρχική αλλωστε ήταν η εξουσία σε όλη την ηπειρωτική Ευρώπη εκείνη την περίοδο. Αυτό ήταν φυσικά γνωστό στους επαναστάτες, που όμως επίμονα έθεσαν τις βάσεις της συνταγματικής διακυβέρνησης, η οποία θα δέσμευε τον όποιο μονάρχη, περιορίζοντας την εκτελεστική εξουσία του από μια νομοθετική εξουσία εκλεγμένων αντιπροσώπων του έθνους. Η δημοκρατική παράδοση επέζησε και επιβλήθηκε με την επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843 και πολύ περισσότερο με την Εθνική Συνέλευση του 1862.

Είναι απόλυτα λογικό το θεμελιώδες και θεμελιακό αυτό γεγονός της νεοελληνικής ιστορίας να μεταπλαστεί από τις μετέπειτα αντιτιθέμενες κοινωνικές τάξεις, τις πολιτικές παρατάξεις και τους διανοούμενούς τους σύμφωνα με την εκάστοτε κοσμοαντίληψη, ιδεολογία αλλά και πολιτικό πρόγραμμα. Η εθνικιστική ιστοριογραφία, που κυριαρχεί ακόμη στο εκπαιδευτικό σύστημα και το δημόσιο λόγο, αφαίρεσε την ιστορικότητα της επανάστασης και την ενέταξε ως “παλιγγενεσία” σε έναν προαιώνιο αγώνα των Ελλήνων με τους εχθρούς τους από τους Περσικούς πολέμους ως το σήμερα. Η αστική αφήγηση του 1821 μεταπλάθει τις ενδοεπαναστατικές αντιθέσεις σε δίπολο “εκσυγχρονιστών” και “μεταρρυθμιστών” πολιτικών (ξεκινώντας από τον Καποδίστρια) εναντίον των “λαϊκιστών”, ενώ υπερτονίζει την έξωθεν παρέμβαση στην έκβαση του αγώνα. Υπάρχει όμως και μια λαϊκή αφήγηση που αντιπαραθέτει τον “λαό” γενικά, ο οποίος είχε επαναστατική διάθεση, στους προεστούς, Φαναριώτες, καραβοκύρηδες (υποβιβάζοντας όλους αυτούς από πολιτική ηγεσία του αγώνα σε λίγο-πολύ συρόμενους και φερόμενους) και βαφτίζει την επανάσταση ως “ανολοκλήρωτη”, καθώς οι ηγεσίες την πρόδωσαν. Αυτή η δημοφιλής ανάγνωση, κυρίαρχη τις δεκαετίες του ’70 και του ’80, στηρίχθηκε στην εκλαΐκευση της μεσοπολεμικής αριστερής ανάγνωσης του 1821 υπό το βάρος της μετεμφυλιακής αμερικανοκρατίας.

Όλα τα παραπάνω σχήματα, με τις διαφορές τους οπωσδήποτε, εξυπηρέτησαν ιδεολογικές ανάγκες και πολιτικά προγράμματα μετασχηματιζόμενες αναλόγως. Κληρονομιά μας έχουν αφήσει το λάβαρο της Αγίας Λαύρας και το κρυφό σχολειό, την βιολογικού τύπου “αλληλοφαγωμάρα” των Ελλήνων, την ηρωοποίηση όσων φέρουν όπλα και ενίοτε ράσο και την καταδίκη των “πολιτικών” που “ραδιουργούν” και “προδίδουν”. Στην αριστερή εκδοχή αυτής της κληρονομιάς, η έκβαση του αγώνα φέρει το σπέρμα της εξάρτησης της χώρας και του συνακόλουθου “ραγιαδισμού”· μια κατάσταση υπαρκτή, στην οποία όμως η τότε επαναστατική πρωτοπορία (προφανώς αστική, στα 1821 βρισκόμαστε) αντιστάθηκε όσο μπορούσε και άντεχε. Και όμως υπάρχει εδώ και χρόνια στέρεο επιστημονικό έδαφος για μια προοδευτική ερμηνεία του 1821 με βάση το έργο μαρξιστών ιστορικών, όπως ο Νίκος Σβορώνος, ο Σπύρος Ασδραχάς και ο Βασίλης Κρεμμυδάς, για να μείνουμε στην παλαιότερη γενιά. Μια ερμηνεία που τονίζει τη σημασία της επαναστατικής δυναμικής και παρουσιάζει τεκμηριωμένα τις “κινητήριες δυνάμεις” και τις αντιθέσεις τους με σεβασμό στην ιστορική αλήθεια. Μια ερμηνεία που αναγνωρίζει τόσο την εθνική όσο και την κοινωνική διάσταση της επανάστασης και συμβάλει στην, κατά τον Ασδραχά, εθνικοποίηση της ταξικότητας ενάντια στην “επίκληση των εθνικών αξιών, επίκληση η οποία συνοδεύεται από πράξεις ή υποταγές, καταναγκασμούς που οδηγούν στην κατάλυση της εθνικής ανεξαρτησίας”.

Συμπερασματικά, το ελληνικό κράτος, ανεξάρτητο και εντέλει συνταγματικό, συγκροτήθηκε επαναστατικά πολύ νωρίτερα από πολλά άλλα εθνικά κράτη. Η ελληνική κοινωνία επίσης συγκροτήθηκε μέσα στην επανάσταση σε μια πολύ πιο εξισωτική βάση απ’ ότι σε άλλες χώρες της Ευρώπης, ανατολικά αλλά και δυτικά. Η γη δεσμεύτηκε από το κράτος ως “εθνικές γαίες”, δεν την άρπαξαν οι ισχυροί γαιοκτήμονες αλλά αποτέλεσε de facto τη βάση μιας πλατιάς μικροϊδιοκτησίας με έναν αγροτικό πληθυσμό που είχε καθολικό δικαίωμα ψήφου και που άντεξε μέχρι τις αλλεπάλληλες αγροτικές μεταρρυθμίσεις που ξεκίνησαν με τον Αλέξανδρο Κουμουνδούρο το 1871. Μόνο στη Γαλλία είχαν οι άνδρες καθολικό δικαίωμα ψήφου από το 1848. Μέσα στο ιστορικό πλαίσιο λοιπόν της Ευρώπης του πρώτου μισού του 19ου αιώνα, η Ελληνική Επανάσταση όχι μόνο δεν ήταν “ανολοκλήρωτη”, “λειψή” ή “στρεβλή”, αλλά ένας θρίαμβος που θα έπρεπε να εμπνέει κάθε πολιτική δύναμη που συνεχίζει να πιστεύει στην ανάγκη κοινωνικών ανατροπών.

Αποσπάσματα:

Η εθνική ιδεολογία της πιο δυναμικής μερίδας της αστικής τάξης και των διανοουμένων που την εκφράζουν φτάνει στο τέλος του 18ου αιώνα και στις αρχές του 19ου σε τέτοια ωριμότητα και καθαρότητα, ώστε να επιτρέψει στις δυνάμεις αυτές να οργανώσουν τις διάχυτες επαναστατικές δυνάμεις του έθνους (την αγροτιά με τα ένοπλα σώματα των κλεφτών, τα μικροαστικά στοιχεία των ναυτικών, των εμπόρων και των βιοτεχνών), να σπάσει τους δισταγμούς ή την εχθρότητα των ηγετικών συντηρητικών ομάδων και να παρασύρει ολόκληρο τον Ελληνισμό σε έναν κοινό απελευθερωτικό αγώνα. Νίκος Σβορώνος

Η κυριαρχική παρουσία των ξένων δυνάμεων στη διαδικασία της επίλυσης του εθνικού προβλήματος και στη ρύθμιση της καθεστωτικής μορφής του ελληνικού κράτους είχε πολλαπλές επιπτώσεις που συνοψίζονται στην εξάρτηση της Ελλάδας σε όλη της την ιστορία. Η επιλογή που έκαμαν η Αγγλία, η Ρωσία και η Γαλλία αναφορικά με το πολιτικό καθεστώς της χώρας ήταν αντίθετη με την επιλογή που είχαν κάμει οι διευθυντικές τάξεις της χώρας κατά την πορεία της επανάστασης, οι οποίες, πετυχαίνοντας μια σύγκλιση φιλελεύθερων αστικών εμπνεύσεων και παραδοσιακών ιδιαιτεροτήτων, είχαν θεσμοθετήσει τα πρώτα συντάγματα που ανταποκρίνονταν στη γενική, και ως ένα σημείο φενακιστική, απαίτηση για ελευθερία. Σπύρος Ασδραχάς

Στην ηγεσία της Επανάστασης βρέθηκε η ελληνική αστική τάξη που είχε διαμορφωθεί στα 50-60 χρόνια που προηγήθηκαν· αυτήν εκπροσώπησε η Φιλική Εταιρεία, μυστική συνωμοτική οργάνωση που λειτούργησε κατά τα πρότυπα των ευρωπαϊκών καρμποναρικών εταιρειών και διατύπωσε το αίτημα της Επανάστασης: ίδρυση ελεύθερου, ανεξάρτητου μοντέρνου ελληνικού κράτους. […] Στο πολιτικό περιβάλλον της Ευρώπης, τη συγκεκριμένη ιστορική στιγμή, και μόνον η διατύπωση ως επιθυμίας ενός τέτοιου αιτήματος ισοδυναμούσε με επανάσταση· μια επανάσταση μάλιστα που υπερέβαινε τα πιο προωθημένα αιτούμενα της ευρωπαϊκής νεωτερικότητας. Βασίλης Κρεμμυδάς

Ο Γιάννης Σκαλιδάκης διδάσκει ευρωπαϊκή και ελληνική ιστορία στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης του Πανεπιστημίου Κρήτης.

Πηγή: https://kosmodromio.gr/

The post Ο θρίαμβος του επαναστατικού δρόμου first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Ο θρίαμβος του επαναστατικού δρόμου εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Η επανάσταση του 1821 υπήρξε το ιδρυτικό γεγονός της δημιουργίας του ελληνικού κράτους. Σε αυτήν την κορυφαία πολιτική πράξη συμπυκνώθηκαν πολύχρονες οικονομικές, κοινωνικές και ιδεολογικές διεργασίες οι οποίες με τη σειρά τους επιταχύνθηκαν αλλά και άλλαξαν μέσα στην διαδικασία της επανάστασης. Το ανεξάρτητο ελληνικό κράτος υπήρξε το αποτέλεσμα αυτών των διαφορετικών, ενίοτε αντιφατικών διεργασιών, μια ενότητα που περίκλειε όλες αυτές τις αντιθέσεις και με τη σειρά του γεννούσε νέες που ορίζονταν από ένα νέο πολιτικό πεδίο με τις δικές του κατηγορίες και έπρεπε να απαντήσει στις ανάγκες της εθνικής πολιτικής συγκρότησης.

Μια σειρά αιτιών μας οδήγησαν στο να υποτιμήσουμε τις οικονομικές και κοινωνικές διεργασίες της επανάστασης και να επικεντρωθεί η ιστορική της αποτίμηση, στην καλύτερη των περιπτώσεων, στο ζήτημα της εθνικής της μορφής, στο αν υπήρξε εθνική «αφύπνιση» και συνέχεια ή δημιουργία έθνους κι αν το λάκτισμα ήρθε από τη Δύση ή υπήρξε αυτόχθονη «εθνεγερσία». 

Το εθνικό ζήτημα για τους Έλληνες και το νέο κράτος τους ήταν βεβαίως καθοριστικό. Οι δομές της οθωμανικής διοίκησης, παρά τη μεγάλη της διάρκεια, απέκλειαν την αφομοίωση των κατακτημένων χριστιανών. Η ταυτότητα αυτή του υπόδουλου χριστιανού (του ραγιά) θα μετεξελιχθεί σε εκείνη του Έλληνα, κάτω από την αντικειμενική βάση της γλώσσας και του ιστορικού τόπου, μέσα από το κίνημα του αστικού Διαφωτισμού. Σύμφωνα με τον ιστορικό Φίλιππο Ηλιού: «Το κίνημα του νεοελληνικού Διαφωτισμού, έρχεται στην ώρα του, για να εκφράσει και για να μορφοποιήσει στο επίπεδο της παιδείας, της ιδεολογίας, και της κοινωνικής κριτικής, τις επιδιώξεις και την αντίληψη που είχαν για τον κόσμο, νέες κοινωνικές δυνάμεις που εμφανίστηκαν, με μεγάλο δυναμισμό, στη σκηνή της ελληνικής ιστορίας, τον 18ο αιώνα: οι Φαναριώτες, πρώτα, και κυρίως οι έμποροι και τα κοινωνικά στρώματα των οποίων η οικονομική δραστηριότητα σχετίζεται με τις ανταλλαγές και το εμπόριο –ιδιαίτερα το εμπόριο μακρών αποστάσεων. Μέσα στη δυναμική του, το κίνημα του Διαφωτισμού οδηγήθηκε να αμφισβητήσει τις παραδοσιακές πραγματικότητες που κυριαρχούσαν στην Τουρκοκρατούμενη Ανατολή. Οδηγήθηκε, επίσης, να προτείνει και να θελήσει να επιβάλει νέα συστήματα αξιών, νέα συστήματα παιδείας και, τελικά, το πιο επικίνδυνο, ένα νέο πολιτικό και κοινωνικό σύστημα –το σύστημα της αστικής δημοκρατίας».

Το έθνος, μια πολιτική έννοια 

Το ζήτημα της εθνικής ταυτότητας, όπως παντού και πάντοτε, ήταν ένα πολιτικό ζήτημα, καθοριζόταν από τις κινητήριες κοινωνικές δυνάμεις και απαντούσε, πολλές φορές πολύ άμεσα, στις ανάγκες του πολιτικού αγώνα. Για τους Έλληνες, το ενοποιητικό στοιχείο για τους ίδιους αλλά και το αντιθετικό ως προς την οθωμανική κυριαρχία, δεν μπορούσε να είναι μόνο η χριστιανική πίστη, όχι μόνο γιατί η επίσημη έκφραση της, το Πατριαρχείο, ήταν πλέον ένας θεσμός της αυτοκρατορίας εχθρικός εξ ορισμού προς την επανάσταση αλλά και γιατί πρακτικά η επανάσταση δεν μπορούσε να περιλάβει το σύνολο των χριστιανών της αυτοκρατορίας. Η προβολή της συνέχειας με τον αρχαίο ελληνικό κόσμο ήταν ιδεολογικά και πολιτικά πολύ χρησιμότερη καθώς συνέδεε την επανάσταση με την ιδέα της ελευθερίας που είχε αναδείξει ο ευρωπαϊκός Διαφωτισμός και η Γαλλική Επανάσταση. Υπήρχαν οι αντικειμενικές προϋποθέσεις για τη συγκρότηση αυτής της εθνικής ταυτότητας ανάμεσα στους πρίγκιπες του Φαναριού ή της Μολδοβλαχίας και τους καλλιεργητές σταφίδας του Μωριά, ανάμεσα στους προύχοντες, τους άρχοντες του Μωριά και τους διανοούμενους της Βιέννης, ανάμεσα στους εμπόρους-ναυτικούς του Αιγαίου και στους οπλαρχηγούς, αρματωλούς της Στερεάς. Για να γίνουν όλοι αυτοί οι άνθρωποι, όπως χαρακτηριστικά το έθεσε ο ιστορικός Γιώργος Μαργαρίτης, «οι τόσο διαφορετικοί στη ζωή και στις προθέσεις τους, Έλληνες, κάτοικοι από κοινού μιας ελεύθερης Ελλάδας, χρειάζονταν ισχυρούς και λειτουργικούς μύθους. Χρειάζονταν μια γόνιμη εθνική μυθοπλασία».

Η επιμονή στην εθνική διάσταση της επανάστασης και στη «φύση» του ελληνικού έθνους μέχρι τις μέρες μας, εδράζεται τόσο στις περιπέτειες του ελληνικού κράτους που κατάφερε να περιλάβει ένα μικρό μόνο μέρος των Ελλήνων και που φάνταζε και ήταν πολύ μικρό και λίγο σε σχέση με τις διακηρύξεις, την ιδεολογία και το χώρο δράσης τους. Οι όροι δημιουργίας του ελληνικού κράτους κάτω από την υποχώρηση των διαφωτιστικών ιδεών οδήγησαν τόσο στην επικράτηση της ιδεολογικής σύνθεσης του ελληνοχριστιανικού πολιτισμού όσο και στην πολλαπλά μεταβαλλόμενη έκτοτε ιδεολογία της «Μεγάλης Ιδέας». Για τη συγκρότηση αυτής της κυρίαρχης ιδεολογίας επιστρατεύτηκε η έννοια της συνέχειας του ελληνικού έθνους διαμέσου των χιλιετηρίδων και όσον αφορά την αφήγηση της επαναστατικής διαδικασίας συσκοτίστηκαν οι κοινωνικές διαστάσεις και υπερπροβλήθηκε το θρησκευτικό στοιχείο συγκροτώντας ενοποιητικούς μύθους (Αγία Λαύρα, κρυφό σχολειό, κ.ά.) που αναδείκνυαν και τη θέση της Εκκλησίας στο νέο κράτος.

Όρια της αριστερής ανάγνωσης του 1821 

Η προοδευτική διαπραγμάτευση της ιστορίας της επανάστασης έθεσε σε κριτική τους μύθους αυτούς και προσπάθησε να αναδείξει τόσο την ιστορικότητα των εθνοποιητικών διαδικασιών όσο και τις οικονομικοκοινωνικές διαστάσεις τους.

Όμως και αυτή η οπτική δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από τα δικά της ιστορικά όρια. Η έλλειψη πηγών και ερευνών που θα μπορούσαν να συγκεκριμενοποιήσουν την ιστορική ανάλυση αναπόφευκτα οδήγησαν στην προσαρμογή των ιστορικών δεδομένων στα γενικά σχήματα του μαρξισμού. Ορόσημο αυτής της προσπάθειας ήταν το έργο του Γιάννη Κορδάτου «Η κοινωνική σημασία της ελληνικής επαναστάσεως του 1821» που εκδόθηκε το 1924. Με την ανάπτυξη του εργατικού και κομμουνιστικού κινήματος της χώρας, και με δεδομένη την ιδεολογική κυριαρχία της «Μεγάλης Ιδέας», παρά τις παραλλαγές της, υπήρξε επιβεβλημένη η απάντηση, και με πολιτικούς όρους, του κινήματος στο ιδεολογικό πεδίο της ιστορίας και κατεξοχήν στα ζητήματα της επανάστασης του 1821.

Μια άλλη αφήγηση, αντιθετική από την κυρίαρχη όφειλε να προβληθεί και να συνδεθεί και με τα πολιτικά καθήκοντα της περιόδου. Όπως έχει επισημάνει ο ιστορικός Σπύρος Ασδραχάς: «η δημόσια πρόσληψη της ιστορίας ως ιστοριογραφική κατασκευή ενέχει σκοπιμότητες που ήδη υπήρχαν στη μήτρα της και είναι κατ’ εξοχήν φρονηματιστική. Αυτής της κατασκευής δεν είναι αποκλειστικός αγωγός το σχολείο, διαχέεται σε όλες τις ιστορικές αναπαραστάσεις και στα ενοποιητικά σύμβολα». Και η Αριστερά λοιπόν, ως πολιτικός φορέας και έκφραση ενός κοινωνικού μπλοκ, όφειλε να έχει μια δική της δημόσια ιστορία. Το πρόβλημα της ιστορικής εκδοχής της επανάστασης από την Αριστερά δεν ήταν ότι προσέβλεπε σε μια δική της αφήγηση –άλλωστε αυτή ήταν πολύ πιο αληθινή από τις μεταφυσικές διαστάσεις της κυρίαρχης ιστορίας– αλλά το ότι οι πολιτικές ανάγκες της συγκυρίας βάραιναν καταθλιπτικά πάνω σε αυτήν. Πολιτικά επιχειρήματα και γραμμές συγκρούονταν διαμέσου των ιστορικών ερμηνειών για την επανάσταση του 1821. Σύμφωνα με τον ιστορικό Βασίλη Κρεμμυδά: «Η μετά το “Εικοσιένα” του Γιάννη Κορδάτου κομμουνιστική ιστοριογραφία, που καθυστέρησε πολύ να εμφανιστεί, διχάστηκε: στο ένα σκέλος της διχάλας θα συναντήσουμε αυτούς που συμφωνούσαν μαζί του για τον πρωταγωνιστικό-προωθητικό ρόλο της αστικής τάξης στο Εικοσιένα, όπως και για την αδυναμία της, όμως, να λύσει πολλά από τα προβλήματα που έθεσε η κοινωνία μέσω της Επανάστασης· στο άλλο, αυτούς που αμφισβήτησαν αυτόν τον ρόλο και θεωρούσαν, μαζί με την ηγεσία του κόμματος, ότι η «αστικοδημοκρατική” επανάσταση εκκρεμούσε ακόμη και στα χρόνια της Αντίστασης». Ο Γιάννης Ζεύγος, ο Πέτρος Ρούσος, ο Λεωνίδας Στρίγκος, ανώτατα στελέχη του ΚΚΕ, έγραψαν για το 1821 έχοντας περισσότερο τη ματιά τους στο χαρακτήρα της επερχόμενης επανάστασης.

Σημεία για μια σύγχρονη ιστορική ερμηνεία της επανάστασης 

Αν κάνουμε ένα άλμα στο σήμερα, θα δούμε μια κατάσταση όπου δεν έχουν αλλάξει πολλά πράγματα ως προς τη δημόσια επίσημη εκδοχή της ιστορίας του 1821 αλλά και ως προς τις κριτικές που αυτή δέχεται. Αυτή η εικόνα βρίσκεται σε αντίθεση με την ερευνητική δουλειά που έχουν κάνει οι ιστορικοί για την περίοδο, δουλειά πλούσια σε πορίσματα, που όμως δεν έχει βρει ακόμη το δρόμο της προς μια συνθετική ερμηνεία.

Για να σχολιάσουμε και από εδώ την επικαιρότητα, η σειρά εκπομπών του σταθμού ΣΚΑΪ για το 1821 κατάφερε να προσελκύσει ένα ευρύ κοινό, πατώντας στην ευαισθησία του κόσμου για την ιστορία του και παρουσιάζοντας σε μια ελκυστική τηλεοπτική εκδοχή μια ερμηνευτική πρόταση για την επανάσταση. Αυτή συνίστατο στην απόρριψη των παλαιών μύθων, που είχαν ανασκευαστεί βεβαίως από καιρό, και σε μια λιγότερο μανιχαϊστική απεικόνιση των γεγονότων. Και πάλι όμως οι οικονομικές και κοινωνικές προϋποθέσεις και εν γένει διαστάσεις της επαναστατικής διαδικασίας περνούν σε δεύτερο πλάνο ενώ αποσυνδεδεμένη από αυτές προβάλλεται ως καθοριστική η δύναμη των ιδεών του Διαφωτισμού. Σε ευθεία αναλογία με το σήμερα ταυτίζεται μια πλευρά των πρωταγωνιστών του αγώνα με τον εκσυγχρονισμό ενώ οι αντιστάσεις σε αυτόν επιρρίπτονται στον φατριασμό και την επιδίωξη διατήρησης των προνομίων των παραδοσιακών ελίτ. Όπως εύστοχα το διατύπωσε ο ιστορικός Παναγιώτης Στάθης, «η όλη προσπάθεια του ΣΚΑΪ φαίνεται να υπόκειται σε ένα πολιτικό πρόσημο: συνιστά μια εκδοχή ανάγνωσης της ιστορίας από την πλευρά της σημερινής, εκσυγχρονιστικής, νεοφιλελεύθερης κεντροδεξιάς. Παράλληλα, με βάση την ανάγνωση του Εικοσιένα, μοιάζει να διατυπώνει, αν και όχι ρητά, ένα πολιτικό πρόταγμα: την ανάγκη διατήρησης της εθνικής και κοινωνικής συνοχής υπό μια εκσυγχρονιστική ηγεσία ως το μόνο δρόμο υπέρβασης της δύσκολης σύγχρονης συγκυρίας».

Σε κάθε περίπτωση, μια σύγχρονη ιστορική ερμηνεία της επανάστασης του 1821, που είναι αναγκαία και ώριμη, πέρα από τις αναπόφευκτες πολιτικές συνεκδοχές της, οφείλει να λάβει υπόψη της τη συσσωρευμένη ιστορική γνώση και τα ερωτήματα που αυτή θέτει. Μερικά, όχι εξαντλητικά αλλά σημαντικά, σημεία είναι και τα ακόλουθα:

• Η οικονομική κρίση του ελληνικού χώρου τις παραμονές της επανάστασης, η οποία έπληξε την ελληνική ναυτιλία μετά την άρση του ευρωπαϊκού αποκλεισμού εξαιτίας των ναπολεόντειων πολέμων.
  Σύμφωνα με τον Κρεμμυδά αυτή σήμαινε «διακοπή των εργασιών, ανεργία, ανεργία στους ναυτικούς κι όχι μόνο σ’ αυτούς. Ένας ολόκληρος κόσμος, έμποροι, τεχνίτες κ.λπ., πέφτει σε μία κρίση. Άρα έχουμε οικονομική και κοινωνική κρίση σε ευρύτατη κλίμακα. Αν κοιτάξουμε την πορεία που ακολούθησε η μύηση μελών στη Φιλική Εταιρεία, θα βρούμε πως όταν η οικονομική κρίση βρέθηκε στο βαθύτερο σημείο της, τότε έχουμε μια τεράστια αύξηση των μυήσεων στη Φιλική Εταιρεία».
• Οι οικονομικές και κοινωνικές αλλαγές που συντελούνται μέσα στην επανάσταση, με την πώληση, διάθεση ή ενοικίαση των προσόδων και τη διαχείριση των οθωμανικών περιουσιών.
• Η σχέση αυτών των αλλαγών με την κοινωνική σύνθεση των συντελεστών της επανάστασης και η κοινωνική διάσταση των εμφύλιων συγκρούσεων.
• Η ένταξη της επανάστασης στο ευρύτερο διεθνές πλαίσιο, τόσο στην ευρωπαϊκή εποχή των επαναστάσεων όσο και σε αυτό της παρακμής της οθωμανικής αυτοκρατορίας ως συστατικό στοιχείο τους.

Μια τέτοια σύγχρονη ερμηνεία θα επικαιροποιούσε τόσο την έννοια της επανάστασης, γιατί αυτό ήταν πάνω απ’ όλα το 1821, όσο και της εθνικής πολιτικής συγκρότησης και θα ήταν η καλύτερη απάντηση σε μια μουσειακή και μεταφυσική παρουσίασή της, απ’ όπου κι αν προέρχεται.

Πηγή: istoriologio.blogspot.gr

The post Σκέψεις για την πολιτική έννοια του έθνους και την επανάσταση first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Σκέψεις για την πολιτική έννοια του έθνους και την επανάσταση εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.

Οποιαδήποτε ομοιότητα με καταστάσεις ή πρόσωπα είναι εντελώς συμπτωματική και ουδεμία σχέση έχει με την πραγματικότητα;

Α.

Το άρθρο που ακολουθεί δημοσιεύεται ανήμερα της επετείου της 25^ης Μαρτίου, λίγους μήνες πριν την εξέγερση του Πολυτεχνείου το Νοέμβρη του 1973, από έναν σημαντικό «αστό» παιδαγωγό, φιλόσοφο και πολιτικό που σύσσωμη η συντηρητική παράταξη, η αποστασία και η κατοπινή της χούντα λοιδόρησε καταργώντας το μεταρρυθμιστικό του έργο ενώ είχε προταθεί, από μερίδα του κλήρου, ακόμα και ο αφορισμός του. Βλέπε alfavita :  Όταν ζητούσαν αφορισμό του Παπανούτσου: Η δημοτική και το κυνήγι από τη Χούντα .                                                                                                             

Μέσα από την διαχρονικότητα της ιστορικής αντιπαράθεσης «Τυραγνία, Αδι­κία» –«Ελευθερία, Δικαιοσύνη», ο Παπανούτσος ψάχνει έστω μια χαραμάδα απ’ όπου θα εκφράσει τον πόνο για όσα συμβαίνουν γύρω του.

    1821 Ο ΚΑΛΥΤΕΡΟΣ ΕΟΡΤΑΣΜΟΣ

                                                                                             Ε. Π. ΠΑΠΑΝΟΥΤΣΟΥ

Οι ρήτορες των πανηγυρικών τής ημέρας θά καταπονήσουν πάλι τή γλώσσα τους, γιά νά τιμήσουν την επέτειο τής Εθνικής Παλιγγενεσίας.

Τό Εικοσιένα — θά μάς πουν — δεν είναι πιά, ή δεν είναι μόνο, μιά σειρά πολεμικών γεγονότων που είχαν, ύστερ’ άπό πολλές διακυμάνσεις, αίσιο πολιτικό αποτέλεσμα. “Εχει ήδη περάσει στη σφαίρα τών συμβόλων καί γιά τη συνείδηση τού “Εθνους ενσαρκώνει μιάν υψηλή ιδέα. Άπό κείνες πού όταν τίς στερηθούν οί λαοί πεθαίνουν άπό ηθικήν ασφυξία.

Αυτή την ιδέα την εξήγησαν οι πολέμαρχοι του Αγώ­να μέ την απλή γλώσσα τους, τη διακήρυξαν μέσα στό σύνταγμα της νέας πολιτείας οί νομοθέτες μας, την τρα­γούδησαν οί ποιητές μας.

 Ξεσηκώθηκαν — έτσι δήλωσαν όλοι — επειδή δέν μπορούσαν νά υποφέρουν πιά «τήν Τυραγνία καί τήν Αδικία» πού περισσότερο άπό τήν πείνα καί τή γύμνια εξανδραποδίζουν τόν άνθρωπο. “Επληξαν τόν Τούρκο, γιατί αυτός είχε βάλει στόν τράχηλό τους τό διπλό ζυγό τής καταισχύνης : «τήν Τυραγνία καί τήν Αδι­κία». Ελευθερία ζήτησαν καί Δικαιοσύνη· όχι τή μιά μόνο, άλλά καί τίς δυό μαζί, τή μιά διά τής άλ­λης, έπειδή τά δεινά τής βάναυσης ύποτέλειας τέσσερων αιώνων τούς είχαν διδάξει ότι οί δύο έννοιες είναι αλληλένδετες, συναντώνται καί αδελφώνονται μέσα στην ιδέα τής Ίσοπολιτείας, όπως τό τονίζει ό αρχαίος σοφός :

«Εμείς καί οί δικοί μας, αφού όλοι γεννηθήκαμε αδέλ­φια άπό μιά μητέρα, δέν ανεχόμαστε ούτε δούλος ούτε κύρι­ος νά είναι ό ένας τού άλλου. Αυτή η κατά φύσιν ίσογονία μάς επιβάλλει νά ζητούμε ισονομία κατά νόμον, καί σ’ ένα μόνο νά δίνομε τό προβάδισμα, σ’ εκείνον πού διακρίνεται γιά τήν άρετή καί τή φρόνησή του» (Πλάτων).

Θά μάς πούν άκόμα οί ρήτορες τής ημέρας ότι τό Εί­κοσιένα συμβολίζει καί ένα άλλο ζευγάρι εννοιών : τή Λε­βεντιά καί τήν Αυτοθυσία. Άστραψε καί πάλι τότε ή ελ­ληνική  Λεβεντιά καί αγιάστηκε μέ τόν πόνο τής Θυσίας. Παράδειγμα : οί νέες Θερμοπύλες  — τό Μεσολόγγι. Γιά τόν γενναίο, όταν κλείνονται όλοι οί άλλοι δρόμοι, μιά υπάρχει πλέον έντιμη διέξοδος : τό ολοκαύτωμα. Εκεί οδη­γεί ή άγρυπνη συνείδηση τού χρέους.

«Τιμή σ’ εκείνους όπου στη ζωή των όρισαν καί φυλάγουν Θερμοπύλες.

Ποτέ άπό τό χρέος μή κινούντες» (Καβάφης).—-

Όλα αυτά ορθά καί λαμπρά. Άλλά τό μάθημα δέν πρέπει νά τελειώνει εδώ. Ας μάς επιτραπεί νά τό συμ­πληρώσομε.

Σύμβολα σάν τό Είκοσιενα δέν είναι μόνο φορείς εν­νοιών, άλλά κάτι περισσότερο, κάτι παραπάνω : κανόνες ζωής, μέτρα γιά νά μετριούνται οί πράξεις. Τό αισθανό­μαστε άραγε καί έτσι ; Είμαστε αποφασισμένοι νά τιμή­σομε καί αυτή τή διάστασή του ; Τότε πρέπει νά σταθού­με μέ ευλάβεια μπροστά στίς εικόνες των Πατέρων πού τό σφράγισαν μέ τό αίμα τους, καί νά παρουσιάσομε μέ ειλι­κρίνεια τούς λογαριασμούς μας γιά τό πώς άξιοποιήσαμε τίς θυσίες τους, πώς έκτελέσαμε τή διαθήκη τους. Χτί­σαμε τήν έλεύθερη καί δίκαιη πατρίδα πού εκείνοι όραματίσθηκαν ; Μετατρέψαμε τήν ίσογονία κατά φύσιν σέ ισονομία κατά νόμον ; Δώσαμε στόν αδύνατο τή δύναμη τού νόμου γιά νά στέκεται απέναντι στόν δυνατό μέ α­μείωτη τήν υπερηφάνεια του ; Σεβαστήκαμε τό δικαίωμα τού πολίτη νά λογαριάζεται πάντα καί μόνο σάν άνθρω­πος ;  Τί πραγματοποιήσαμε ; Τί παρανοήσαμε ; Τί κα­ταπατήσαμε  άπό τίς υποθήκες τους; “Ολα νά τά πούμε : τίς μωρίες τής έπιπολαιότητάς μας, τίς παραλείψεις τής άμελείας μας, τίς δολιότητες τής πονηριάς μας.

Νά εξομολογηθούμε μέ παρρησία τά λάθη μας. Γιατί

— «όταν λέγονται τά λάθη μας, τότε κάνουν λιγότερα οί μεταγενέστεροι καί γινόμαστε κι εμείς έθνος» (Μακρυγιάννης).

Αυτός θά ήταν ό καλύτερος έορτασμός τής 25ης Μαρ­τίου. Ό τιμιότερος καί ό πιό αποτελεσματικός. Τί νά τούς κάνομε τους πανηγυρικούς ;

Τό τί πιστεύει κανείς, τό διαβάζομε ίσως στά λό­για του.

Τό τί αξίζει όμως, κρίνεται άπό τίς πράξεις του.

                                                                 (Εφ. ΤΟ ΒΗΜΑ 25-3- 1973)

                                            Β.

Ο Γιάννης Σκαρίμπας περιγράφει πώς ασχολήθηκε με την ιστορία και την συγγραφή  του βιβλίου του «Το  ’21 και η αλήθεια»

«Μ’ αρωτάτε πώς αποφάσισα σ’ αυτή την προχωρημένη ηλικία ν’ ασχοληθώ με την ιστορία. Πράγματι, μέχρι το Φλεβάρη του 1971 αυτό το πώς ούτε το υποπτευόμουν σαν κρυμμένο κάτω από της συνείδησής μου τους χτύπους, εποίει το κορόιδο το άτιμο!  Όμως κανείς δεν ξέρει τη στιγμή που η μοίρα του αλλάζει. Από καιρούς και ζαμάνια, σχεδόν από τα χρόνια της εφηβικής ηλικίας μου, μου μπαίναν οι βαριές υποψίες, ότι η “επίσημη” ιστορία ήταν ιστορία «κοκκινοσκουφίστικη» μάλλον παρά η αληθινή ιστορία, κι έμεινε το πράγμα αυτού, ενώ ήξερα ακόμα ότι ούτε η πανούκλα ούτε η ανεμοβλογιά έκαναν τόσο κακό στην ανθρωπότητα όσο οι ιστορικοί και η ιστορία.

»Χρειάστηκε να καώ απ’ τα ” Κατά συνθήκη ψεύδη” του Μαξ Νορντάου (από τα «παιδία τιμής», από τις “σεβάσμιες δέσποινες”, από τα “υπεράνω υπονοίας” και τας  “σεμνάς εορτάς “) ή τας “λευκάνσεις” (ή αναλώσεις) της ζωής «εις την υπηρεσίαν της πατρίδος», μετά των “πρώτων τη κοινωνία φερόντων”, για να μπω στο νόημα οποίοι ευφημισμοί πάσης βαγαποντιάς ήταν αυτά, και, οποία ταπεινή υπηρέτρια των κατεστημένων η ιστορία.

Έτσι έφτασα (που να μην έσωνα) έως τον Γενάρη του 1971- με το γιόρτασμα, λέει των εκατόν πενήντα χρόνων του 1821. Και τότε ήταν κι αν ήταν… Η ντόπια ιστορικάντζα οργίασε και το ψέμα, η αγυρτεία και η άγνοια στήσαν χορό μες στις πλατείες. Το επιστημονικό φράκο και η Ακαδημαϊκή ζακέτα συναγωνίστηκαν τους καρεκλάτους “δεκάρικους” στην “παπουτσωμενόγατη” άγνοια και το μινχάουζο ψέμα. Της κακομοίρας γινότανε… Έτσι μου αρρώστησα και πάρα λίγο να πεθάνω.

(Περιοδικό «Τετράδιο» Αύγουστος 1974 και ΕΦΗΜΕΡΙΔΑ ΤΩΝ ΣΥΝΤΑΚΤΩΝ 20-21 Μαρτίου 2021)

                                                 Για τη μεταγραφή

                                                                            Χρήστος Κανδηλώρος

The post Τέλειωσε άραγε κάτι το ’73; first appeared on Εκπαιδευτική Λέσχη.

Το άρθρο Τέλειωσε άραγε κάτι το ’73; εμφανίστηκε πρώτα στο Εκπαιδευτική Λέσχη.