Peter Mc Laren
Από τον τραμπισμό μέχρι τις απαγορεύσεις βιβλίων, ο αγώνας για τα σχολεία και τη δημόσια μνήμη αποκαλύπτει μια βαθύτερη μάχη για τη δημοκρατία, την κριτική σκέψη και το μέλλον της πολιτικής ζωής.
PETER Mc LAREN ⦁Τρίτη 16 Ιουνίου 2026
https://www.laprogressive.com/education-reform/learning-to-remember
Η εποχή του Trump αναγγέλθηκε υπό τον ήχο ενός εκκωφαντικού σαλπίσματος [trumpet–παρήχηση, ηχομιμητισμός με το επώνυμο Trump και [το μουσικό όργανο trumpet – ΣτΜ], γνωστοποιώντας σε κάθε ενδιαφερόμενο/-η το τέλος της ιστορίας. Συντελέστηκε, μάλιστα, ως απότοκο μιας συγκομιδής. Το φαντασμαγορικό θέαμα ξεπρόβαλε άξαφνα, αδόκητα, αλλά οι σπόροι είχαν φυτευτεί δεκαετίες πριν. Πολύ πριν από τις συγκεντρώσεις, τα συνθήματα, τις προσβολές και το καρναβάλι των παραπόνων και της μεμψιμοιρίας, μια πιο αθόρυβη μεταμόρφωση λάμβανε χώρα στον ίδιο τον πυρήνα της παιδείας και του πολιτισμού μας. Η δημόσια μνήμη εξασθενούσε. Βαθμηδόν, η ιστορική συνείδηση εκκενωνόταν, αποψιλωνόταν. Η πολιτική παιδεία αντικαθίστατο όλο και περισσότερο από τη φιέστα και τα οπτικά τεχνάσματα. Οι θεσμοί που είχαν αναλάβει μέχρι πρότινος να καλλιεργούν και να αναπτύσσουν τη δημοκρατική φαντασία και τη δημιουργική έμπνευση μετατρέπονταν προοδευτικά, σταδιακά σε εχθρούς του έθνους.
Ο Trump εμφανιζόταν εντυπωσιακά θεαματικός, αλλά οι συνθήκες που έκαναν την παρουσία του υλοποιήσιμη ωρίμαζαν εδώ και πολλές γενιές.
Από άκρη σε άκρη της υφηλίου, τα αυταρχικά κινήματα ξεκινούν όλο και πιο συχνά το εγχείρημα της πολιτισμικής τους επέλασης και κυριαρχίας με οικείους τρόπους και μεθόδους. Επιτίθενται στα πανεπιστήμια. Αναθεωρούν τα σχολικά βιβλία. Απαγορεύουν λέξεις. Ελέγχουν τους εκπαιδευτικούς. Αποσυναρμολογούν ή καταργούν κοινούς χώρους όπου οι άνθρωποι συγκεντρώνονται για να συλλογιστούν κριτικά τον κόσμο στον οποίο ζουν. Επιπρόσθετα, εμφανίζουν τις διεργασίες αποκαθήλωσης της συλλογικής δράσης, ήσσονες πράξεις μπροστά στα δηλωτικά περιστατικά επεισόδια των εκλογών, της νομοθεσίας, των εκτελεστικών διαταγμάτων και των πολιτικών συγκρούσεων. Ωστόσο, τα ίδια τα αυταρχικά κινήματα κατανοούν κάτι που οι δημοκρατίες συχνά λησμονούν: η εξουσία δεν εξασφαλίζεται ποτέ μόνο μέσω στρατών, αστυνομικών δυνάμεων, φυλακών ή συσσώρευσης πλούτου και χλιδής. Η εξουσία επιβάλλεται διαμορφώνοντας, κυβερνώντας και κατευθύνοντας τη συνείδηση.
Χρειάζεται να διαμορφώσει τον τρόπο με τον οποίο οι άνθρωποι θυμούνται.
Χρειάζεται να διαμορφώσει τι/ποιους θα φοβούνται.
Χρειάζεται να διαμορφώσει ποιον θα ενοχοποιούν.
Χρειάζεται να διαμορφώσει το μέλλον που οι άνθρωποι θα μπορούν να φανταστούν/διανοηθούν.
Γίνονται, έτσι, ευνόητοι οι λόγοι που οι εκφραστές της αυταρχικής πολιτικής στρέφουν τόσο συχνά την προσοχή τους προς τα σχολεία, τα πανεπιστήμια, τις βιβλιοθήκες, τους καλλιτέχνες, τις διανοούμενες, τους δημοσιογράφους και τις εκπαιδευτικούς. Οι θεσμοί αυτοί που αναφέρθηκαν δεν αποτελούν απλώς μόνο χώρους γνώσης. Είναι χώροι όπου τα άτομα κατακτούν τη γλώσσα που απαιτείται για να αμφισβητήσουν την ίδια την εξουσία. Όταν κάθε σχολική τάξη είναι ικανή να καλλιεργήσει τον κριτικό χειραφετητικό στοχασμό τότε μετατρέπεται σε πιθανή απειλή, καθώς συγκροτεί πολίτες παρά υπηκόους.
Η επίθεση κατά της εκπαίδευσης δεν αποτελεί, επομένως, απλά μια επίθεση κατά της πληροφορίας και της πληροφόρησης. Απαρτίζει επίθεση κατά των κοινωνικών συνθηκών που καθιστούν δυνατή την ανεξάρτητη σκέψη. Αντιλήφθηκα και συνειδητοποίησα βαθύτερα αυτό το γεγονός μετά την υποστήριξη της διδακτορικής μου διατριβής το 1985. Ύστερα από μια ανεπιτυχή αναζήτηση θέσης εργασίας στον Καναδά, κατέληξα τελικά στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι στο Οχάιο [Miami University of Ohio], όπου δίδασκε ο Henry Giroux.
Ανατρέχοντας πίσω στο παρελθόν, αυτή η συνάντηση μοιάζει λιγότερο με μια κοινωνική ή επαγγελματική επαφή ομότεχνων που αφορούσε την πορεία μου στο πανεπιστήμιο και περισσότερο με μια ευτυχή συγκυρία. Σε μια εποχή που η κριτική εκπαιδευτική θεωρία και πράξη καταλάμβανε μόνο μια μικρή και συχνά αμφισβητούμενη γωνιά της ακαδημαϊκής ζωής εν γένει, η συνάντησή μου με τον Henry ήταν σαν να ανακάλυπτα έναν θαμμένο θησαυρό σε κάποιο ερημονήσι. Σε μια περίοδο που κυριαρχούσαν όλο και περισσότερο: η τεχνοκρατική αντίληψη, οι διαχειριστικές μεταρρυθμίσεις και η υποβάθμιση της εκπαίδευσης σε αφυδατωμένη επαγγελματική κατάρτιση, αντάμωσα έναν συνοδοιπόρο αφοσιωμένο σε ένα ριζικά διαφορετικό όραμα για την εξέλιξη της εκπαίδευσης και της παιδαγωγικής.
Η πνευματική ευφυΐα του Henry υπήρξε άρρηκτα συνδεδεμένη τόσο με τους ανθρώπους όσο και με τον ίδιο τον κόσμο της εργατικής τάξης που τον διαμόρφωσαν. Πριν γίνει ένας από τους πιο εμβληματικούς θεωρητικούς των κοινωνικών επιστημών και της παιδαγωγικής της γενιάς του, είχε εργαστεί ως λούστρος, διανομέας εφημερίδων, μαχητής του μεροκάματου στους δρόμους της γειτονιάς του, υπήρξε κάποιος που έμαθε από νωρίς ότι η επιβίωση απαιτούσε συχνά σθένος και θάρρος απέναντι στην απειλή και τον εκφοβισμό. Αυτό το υπόβαθρο ουδέποτε εξαφανίστηκε πίσω από τα επιτεύγματα της ακαδημαϊκής του ζωής. Αντιθέτως, έδωσε στη μελετητική του εργασία τη χαρακτηριστική στιβαρή ηθική του επιρροή και αξία. Ο Henry έφερε στη θεωρία μια ατρόμητη, ρωμαλέα στάση που σπάνια συναντάται στα πανεπιστήμια και ακόμη πιο σπάνια διατηρείται για δεκαετίες. Αντιμετώπισε τις πολιτικές επιθέσεις και την ιδεολογική εχθρότητα στο πρόσωπό του, ακόμα και την αντιπαλότητα όταν προσέγγιζε κριτικά, αμφισβητώντας πολλά δημοφιλή διανοητικά ρεύματα του συρμού, αταλάντευτος, με μια σταθερότητα και συνέπεια, ενώ θα είχε κάμψει και καταβάλλει πολλούς/πολλές άλλες/άλλους στη θέση του. Με οξύνοια και ευστροφία ποτέ δεν απομακρύνθηκε, ούτε αποσυνδέθηκε από τους αγώνες των λαϊκών ανθρώπων. Χρησιμοποιούσε τις ιδέες όχι ως διακοσμητικά στοιχεία της επιστημονικής έρευνας, αλλά ως εργαλεία στον ευρύτερο αγώνα για την ανθρώπινη χειραφέτηση.
Για μένα, η φιλία μας αποτέλεσε πηγή δύναμης σε περιόδους που η ίδια η κριτική παιδαγωγική δεχόταν επιθέσεις από την ακροδεξιά. Ο Henry ανέδειξε όχι μόνο έναν τρόπο πώς να σκέφτεται κανείς κριτικά, αλλά και πώς να αντιστέκεται και να αντέχει πολιτικά. Το παράδειγμά του φανέρωσε ότι η πνευματική εργασία, στην καλύτερη εκδοχή της, είναι άρρηκτα συνδεδεμένη με το ηθικό θάρρος [moral courage].
Στις περιγραφές της διανοητικής βιογραφίας και στις αφηγήσεις της πνευματικής ζωής απουσιάζει σχεδόν πάντα η σημασία, η βαρύτητα της φιλίας. Οι ιδέες δεν αναδύονται απλώς από τα βιβλία, τα επιστημονικά περιοδικά, τα συνέδρια και τις αίθουσες διαλέξεων. Διαμορφώνονται μέσα από τις σχέσεις. Αναπολώντας τα χρόνια που πέρασα με τον Henry Giroux, συνειδητοποιώ ότι μέρος του πιο σημαντικού έργου μας δεν πραγματοποιήθηκε σε επίσημα ακαδημαϊκά πλαίσια, αλλά στις αμέτρητες συζητήσεις και τον διάλογο που συνόδευαν την καθημερινή μας ζωή. Συζητούσαμε για ιδέες, απόψεις, θέσεις κατά τη διάρκεια μακρινών διαδρομών με το αυτοκίνητο προς τα ραντεβού με τους γιατρούς, στα γραφεία μας, κατά τη διάρκεια γευμάτων, σε μπαρ μετά από δημόσιες διαλέξεις, καθώς και στους χώρους συναναστροφής ανάμεσα στις επαγγελματικές υποχρεώσεις, εκεί όπου η στοχαστική σκέψη καθίσταται δυνατή και πραγματοποιήσιμη.
Οι συζητήσεις μας πότε δεν ήταν αυστηρά ακαδημαϊκές, περισσότερο αποτελούσαν μέρος μιας κοινής προσπάθειας να κατανοήσουμε έναν κόσμο που μεταβαλλόταν ραγδαία αλλά κυρίως να υπερασπιστούμε τις δημοκρατικές δυνατότητες της εκπαίδευσης σε μια πολιτική περίοδο που γινόταν όλο και πιο απεχθής και κακόβουλη. Προκαλούσαμε ο ένας τον άλλον, βελτιώναμε τα επιχειρήματα του άλλου, μοιραζόμασταν τις αμφιβολίες μας, γιορτάζαμε με ενθουσιασμό τα κοινά μας συμπεράσματα και συχνά βρισκόμασταν να ενισχύουμε και να συνδράμουμε ο ένας τον αγώνα του άλλου στην αντιμετώπιση του οπορτουνισμού, του αντιδιανοουμενισμού και όλων εκείνων των δυνάμεων που επιδίωκαν να περιορίσουν και να συρρικνώσουν τους ορίζοντες της κριτικής σκέψης.
Η ιστορία της κριτικής παιδαγωγικής συχνά καταγράφεται και καταχωρείται μέσα από βιβλία και δημόσιες παρεμβάσεις. Ωστόσο, υπάρχει μια άλλη αφήγηση κάτω από την επιφάνεια, που αφορά τα πεπραγμένα και την εξιστόρηση των σχέσεων φιλίας, της αλληλεγγύης και της πνευματικής συντροφικότητας που στήριξαν το έργο μας όταν οι πολιτικές πιέσεις εντάθηκαν και η θεσμική, καταστατική υποστήριξη και συμπαράσταση εξασθενούσε. Από πολλές απόψεις, η δύναμη της κριτικής παιδαγωγικής πάντα εντοπίζεται όχι μόνο στις ιδέες της, καθώς ενυπάρχει στις ανθρώπινες σχέσεις μέσω των οποίων οι συγκεκριμένες αυτές ιδέες καλλιεργήθηκαν, αναδείχτηκαν, συζητήθηκαν, αναθεωρήθηκαν και προωθήθηκαν.
Ο Henry κι εγώ δεν ήμασταν ποτέ απλώς συνάδελφοι που ακολουθούσαν παράλληλες σταδιοδρομίες. Ήμασταν σύντροφοι στο ταξίδι, αφοσιωμένοι σε ένα κοινό εγχείρημα. Μαζί επιδιώξαμε να διευρύνουμε τα όρια της εκπαιδευτικής θεωρίας και πρακτικής, να εμβαθύνουμε τη δημοκρατική υπόσχεση της κριτικής παιδαγωγικής και να αντισταθούμε στις δυνάμεις που επιδίωκαν να τιθασεύσουν, να οικειοποιηθούν [domesticate], να αποπολιτικοποιήσουν ή να εμπορευματοποιήσουν την εκπαίδευση. Εκείνο που υποστήριξε και ενίσχυσε αυτή την προσπάθεια όλα αυτά τα χρόνια δεν ήταν απλώς η διανοητική σύμπλευση, αλλά η κοινή μας πεποίθηση ότι οι ιδέες έχουν σημασία, ακριβώς επειδή η ζωή των ανθρώπων έχει σημασία. Συμβαίνει, ορισμένες φιλίες να γίνονται τμήμα της βιογραφίας ενός ανθρώπου, άλλες πάλι φιλίες, γίνονται κομμάτι της πνευματικής του διαμόρφωσης. Υπάρχουν, όμως εκείνες, οι πιο σπάνιες φιλίες,που γίνονται αναπόσπαστο μέρος τόσο του βίου, των εμπειριών και της μνήμης ενός ανθρώπου όσο και της πνευματικής, στοχαστικής ανέλιξής του, εκείνες οι ανεκτίμητες φιλίες που καθορίζουν τον άνθρωπο στην ενότητα και την πληρότητά του.
Μια άλλη, εξίσου μεταμορφωτική συνάντηση για εμένα συνέβη χάρη στον Paulo Freire. Ο χρόνος που πέρασα μαζί του, στο São Paulo,παραμένει μια από τις περισσότερο καθοριστικές και σημαδιακές εμπειρίες της πνευματικής μου ζωής. Εκείνο που με εντυπωσίασε δεν ήταν απλώς η δύναμη των ιδεών του, αλλά η βαθιά ανθρωπιά από την οποία αυτές αναδύονταν. Ο Freire διέθετε τη σπάνια ικανότητα να συνδυάζει την αυστηρή πολιτική ανάλυση με την ταπεινότητα, τη γενναιοδωρία, το χιούμορ και την ελπίδα. Η παρουσία του μου υπενθύμισε ότι η κριτική παιδαγωγική δεν προοριζόταν ποτέ να είναι απλώς ένας επιπλέον ακαδημαϊκός λόγος, μια ακόμη επιστημονική πειθαρχία μελέτης και ανάλυσης. Ήταν ένας τρόπος να ζει κανείς στον κόσμο με ηθική συνείδηση, μια δέσμευση για τον εξανθρωπισμό απέναντι στις δυνάμεις που υποβιβάζουν τους ανθρώπους σε αντικείμενα, εμπορεύματα, στατιστικά δεδομένα ή όργανα εξουσίας.
Κοιτάζοντας πίσω, συχνά σκέφτομαι τον Henry Giroux και τον Paulo Freire ως δύο προσωπικότητες που καταλαμβάνουν διαφορετικές αλλά συμπληρωματικές θέσεις μέσα στον ίδιο διανοητικό κύκλο. Ο ένας μου δίδαξε τη σημασία του θάρρους στην αντιμετώπιση της εξουσίας. Ο άλλος μου δίδαξε την αναγκαιότητα της ελπίδας στην αντιμετώπιση της απελπισίας. Μαζί συνέβαλαν στη διαμόρφωση της αντίληψής μου ότι η κριτική παιδαγωγική δεν είναι, τελικά, ούτε μέθοδος ούτε θεωρία. Είναι ένα ηθικό και πολιτικό εγχείρημα αφιερωμένο στη διεύρυνση των δυνατοτήτων της ανθρώπινης ελευθερίας.
Μέσα από αυτές τις ανθρώπινες σχέσεις συνειδητοποίησα μια αλήθεια που από τότε με συνοδεύει: η εκπαίδευση δεν αφορά ποτέ απλώς τη μετάδοση γνώσεων. Αφορά τη διαμόρφωση τρόπων ύπαρξης μέσα στον κόσμο. Η βαθύτερη κατανόηση αυτής της αντίληψης βρίσκεται στο επίκεντρο της κριτικής παιδαγωγικής.
Σε αντίθεση με τις καρικατούρες της, η κριτική παιδαγωγική δεν αφορά τον δογματισμό και την συστηματική χειραγώγηση . Δεν είναι μια πολιτική κατήχηση που μεταμφιέζεται σε διδασκαλία. Στον πυρήνα της, η κριτική παιδαγωγική ξεκινά με ένα βαθύτερο, θεμελιώδες ανθρώπινο ερώτημα: Ποιοι “γινόμαστε” και ποιες είναι οι κοινωνικές σχέσεις μέσα από τις οποίες διαμορφωνόμαστε;
Οι άνθρωποι δεν εισέρχονται στην ιστορία ως αποτέλεσμα μιας τυποποιημένης διεργασίας σε κάποιο εργοστάσιο παραγωγής προϊόντων. Ανταποκρινόμαστε σε ποικίλες ανάγκες του εαυτού μας, αντεπεξερχόμαστε μέσα από πολλαπλές και συχνά αντιφατικές ταυτότητες — ως εργαζόμενοι και πολίτες, ως αποδέκτες εικόνων, πληροφοριών αλλά και ως δημιουργοί, ως άτομα και ως δημόσια πρόσωπα. Ζούμε σε κοινωνικούς κόσμους που διαμορφώνονται από σχέσεις τάξης, φυλής, φύλου, πολιτισμού, γλώσσας και εξουσίας. Η κριτική παιδαγωγική μας καλεί να εξετάσουμε αυτές τις διαφορετικές, επιμέρους εκφάνσεις του εαυτού, όχι ως μεμονωμένες ψυχολογικές καταστάσεις, αλλά ως ιστορικά διαμορφωμένες μορφές ζωής που εντάσσονται σε ευρύτερους κοινωνικούς, πολιτικούς, οικονομικούς και πολιτισμικούς σχηματισμούς.
Η καλλιέργεια του κριτικού γραμματισμού, το επίτευγμα της απόκτησης κριτικής σημαίνει να κατανοήσουμε ότι η προσωπική βιογραφία και η ιστορία αλληλοεπιδρούν. Σημαίνει να αναγνωρίσουμε ότι τα προσωπικά μας προβλήματα συνδέονται συχνά με δημόσια ζητήματα, σημαίνει ότι οι φιλοδοξίες μας προβάλλουν, αναδύονται μέσα σε συστήματα εξουσίας και ότι αυτό που φαίνεται φυσικό ή δεδομένο είναι συχνά συνέπεια ιστορικών αγώνων, των οποίων οι απαρχές τους έχουν ξεχαστεί.
Για την κριτική παιδαγωγική η ίδια η συνείδηση συγκροτείται ως κοινωνικό δημιούργημα. Διαμορφώνεται μέσω της γλώσσας, των θεσμών, των μέσων ενημέρωσης, του πολιτισμού και των καθημερινών κοινωνικών πρακτικών. Ωστόσο, ακριβώς επειδή η συνείδηση είναι κοινωνικό δημιούργημα, μπορεί επίσης να μετασχηματιστεί. Εδώ είναι που η ελπίδα εισέρχεται στο εγχείρημα — όχι ως συναισθηματισμός, αλλά ως ιστορική δυνατότητα.
Το κεντρικό καθήκον, η δέσμευση της κριτικής παιδαγωγικής είναι να καταστήσει ορατές τις δυνάμεις που διαμορφώνουν την καθημερινή ζωή: τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής, την κατανομή της εξουσίας και των πόρων, τις πολιτισμικές αφηγήσεις που οργανώνουν την κοινή λογική, τις ιδεολογίες που παρουσιάζουν την ανισότητα ως πεπρωμένο, καθώς και τις θεσμικές ρυθμίσεις που επιβραβεύουν ορισμένες μορφές ζωής, ενώ περιθωριοποιούν άλλες.
Ωστόσο η κριτική[critique] από μόνη της δεν επαρκεί.
Η κριτική παιδαγωγική δίνει εξίσου μεγάλη σημασία στη φαντασία. Δίχως την κριτική, η φαντασία μετατρέπεται σε ψευδαίσθηση. Χωρίς τη φαντασία, η κριτική μετατρέπεται σε απόγνωση.
Η σχέση μεταξύ κοινωνικής δικαιοσύνης και φαντασίας είναι, επομένως, αναπόδραστα διαλεκτική. Δεν μπορούμε να αγωνιστούμε για έναν πιο δημοκρατικό κόσμο, αν πρώτα δεν μπορέσουμε να τον φανταστούμε. Ούτε μπορούμε να φανταστούμε εναλλακτικές εκδοχές του μέλλοντος χωρίς να εξετάσουμε κριτικά τις συνθήκες που περιορίζουν, συρρικνώνοντας το παρόν. Κάθε πράξη δημοκρατικής μεταβολής και μεταμόρφωσης ξεκινά με την εναλλαγή μεταξύ της κατανόησης του κόσμου όπως πραγματικά είναι και της οραματικής απεικόνισης του κόσμου όπως θα μπορούσε να γίνει.
Γι’ αυτό ακριβώς η κριτική παιδαγωγική υπερασπίζεται πάντα τη μνήμη ενάντια στη λήθη, τον διάλογο ενάντια στον δογματισμό, την αλληλεγγύη ενάντια στην αναλωσιμότητα και την απομόνωση, τη συλλογική ευθύνη ενάντια στη λατρεία του ατομικισμού. Αντιλαμβάνεται τη γνώση ως κοινωνική σχέση και όχι ως ιδιωτική ιδιοκτησία. Αναγνωρίζει ότι η δημοκρατία δεν είναι απλώς μια πολιτική διευθέτηση, αλλά ένας τρόπος να βιώνουμε τον κόσμο, μέσα στον κόσμο με ηθικό τρόπο μαζί με τους άλλους.
Βέβαια, οι συγκεκριμένες δεσμεύσεις έχουν θεσμικές επιπτώσεις.
Εάν η κριτική παιδαγωγική έχει ως στόχο την καλλιέργεια δημοκρατικών διαδικασιών στην καθημερινότητά της ζωής μας, τότε οι παιδαγωγικές σχολές των πανεπιστημίων δεν μπορούν να οργανώνονται σαν εκπαιδευτικά εργοστάσια, σχεδιασμένα να παράγουν υποτακτικό εργατικό δυναμικό για την αγορά εργασίας. Η ίδια η δομή και η λειτουργία τους πρέπει να ενσωματώνει τις αξίες που επιδιώκουν να καλλιεργήσουν.
Κάθε Παιδαγωγικό Τμήμα μιας Παιδαγωγικής Σχολής, για να δικαιούται τον τίτλο του πρέπει να λειτουργεί ως δημοκρατικός δημόσιος χώρος [ως ένα «κοινό» δημοκρατίας – democratic commons], ένας χώρος κοινών αγαθών που δε θα περιορίζεται στο χαρακτηριστικό της κοινής -δημόσιας συμμετοχής αλλά θα διαμορφώνει μια κοινωνική σχέση που θα βασίζεται στη συλλογική ευθύνη, την αμοιβαία φροντίδα, τον διάλογο, τη συμμετοχή και την αναγνώριση ότι η γνώση αποτελεί κοινωνικό και δημόσιο αγαθό παρά ιδιωτικό εμπόρευμα. Αναφερόμαστε σε ένα πανεπιστήμιο όπου η μάθηση δεν περιορίζεται ούτε ταυτίζεται στη συσσώρευση τίτλων σπουδών, στον ανταγωνισμό, στους δείκτες απόδοσης ή στην προετοιμασία και την εκπαίδευση/κατάρτιση του εργατικού δυναμικού, αλλά αποτελεί θεσμό/φορέα ενός ευρύτερου δημοκρατικού εγχειρήματος που στοχεύει στην καλλιέργεια της κριτικής σκέψης, της ηθικής ευθύνης, της ιστορικής συνείδησης και του πολιτικού θάρρους.
Αντιθέτως, σήμερα, το νεοφιλελεύθερο πανεπιστήμιο, ομοιάζει όλο και περισσότερο με έναν επιχειρηματικό οργανισμό όπου οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μεταβάλλονται σε πελάτες. Τα μέλη του διδακτικού προσωπικού μεταλλάσσονται σε διαχειριστές της γνώσης. Οι διοικητικοί υπάλληλοι μετουσιώνονται σε επιτηρητές της παραγωγικότητας. Η εκπαίδευση γίνεται επένδυση. Η μάθηση μεταβάλλεται σε παράθεση δεδομένων. Η ιδιότητα του πολίτη υποχωρεί μπροστά στην αέναη (κατ-)ανάλωση. Κάτω από τις συγκεκριμένες συνθήκες, η γλώσσα της δημοκρατίας αντικαθίσταται σταδιακά, σταθερά από τη γλώσσα των αγορών. Ωστόσο, η κριτική παιδαγωγική αρνείται, αποκηρύσσει αυτήν την αναγωγή και την απαξίωση της παιδαγωγικής. Για την κριτική παιδαγωγική η εκπαίδευση δεν είναι ένα εργοστάσιο παραγωγής ανθρώπινου κεφαλαίου, αλλά ένας δημόσιος χώρος αφιερωμένος στον σχηματισμό δημοκρατικών δυνατοτήτων, γνώσεων, αποφασιστικότητας και εμπρόθετης πράξης. Οι παιδαγωγικές σχολές αξίζει, επομένως, να λειτουργούν ως εργαστήρια συλλογικής έρευνας, όπου οι φοιτητές και οι φοιτήτριες μαθαίνουν όχι μόνο πώς να διδάσκουν, αλλά και πώς να συμμετέχουν στον συνεχιζόμενο/συνεχή αγώνα για τη δημιουργία μιας πιο δίκαιης και ανθρώπινης κοινωνίας.
Η ανάδειξη του Trump αποκάλυψε κάτι που πολλές Αμερικανίδες προτιμούσαν εδώ και καιρό να μην αντιμετωπίσουν: οι Ηνωμένες Πολιτείες ήταν περισσότερο επισφαλείς και ευάλωτες στον αυταρχισμό από ό,τι επέτρεπε η θρυλούμενη δημοκρατία τους ή η “μυθολογούμενη δημοκρατία” που περιβάλλει τις ΗΠΑ. Για γενιές ολόκληρες, οι Αμερικανοί είχαν μάθει να θεωρούν τον φασισμό ως έναν ξένο [εξωγενή] κίνδυνο, κάτι που συνέβαινε αλλού, σε μακρινές χώρες και σε διαφορετικές εποχές. Ωστόσο, η περίοδος διακυβέρνησης των ΗΠΑ από τον Trump έφερε στο φως την ευθραυστότητα των θεσμών που πολλές/πολλοί θεωρούσαν δεδομένους και ακλόνητους. Με μια επισήμανση, ο Trump δεν επινόησε αυτές τις συνθήκες. Τις αποκάλυψε — και στη συνέχεια τις εκμεταλλεύτηκε με εξαιρετική πολιτική αποτελεσματικότητα.
Τα παράπονα, οι καταγγελίες, οι δυσαρέσκειες, οι φόβοι και οι ανησυχίες πάνω στα οποία ο Trump οικοδόμησε το πολιτικό του κίνημα δεν προέκυψαν από το πουθενά. Ήταν το αποτέλεσμα δεκαετιών οικονομικής αποδιάρθρωσης, αυξανόμενης ανισότητας, φυλετικών συγκρούσεων, πολιτικού αναλφαβητισμού, ιστορικής αμνησίας και της σταδιακής διάβρωσης κάθε δημοκρατικής δημόσιας σφαίρας. Οι συγκεκριμένες δυνάμεις συσσωρεύονταν κάτω από την επιφάνεια της Αμερικανικής ζωής πολύ πριν προκύψει ο Trump στην πρώτη γραμμή, στο λογείο** της πολιτικής σκηνής.
Ο Trump, ίσως πιο ξεκάθαρα από πολλούς από τους αντιπάλους του, είχε αντιληφθεί πώς να μετατρέπει τις συσσωρευμένες απογοητεύσεις σε πολιτικό κεφάλαιο. Συνειδητοποίησε ότι ο φόβος μπορούσε να αναπροσανατολιστεί και να αναδιαταχθεί, ότι η δυσαρέσκεια μπορούσε να δεσμευτεί προς έναν συγκεκριμένο σκοπό, ότι η δημόσια οργή του κοινού μπορούσε να ανακατευθυνθεί μακριά από τα εδραιωμένα συστήματα εξουσίας προς προσεκτικά επιλεγμένους «πολιτισμικούς εχθρούς». Κατάλαβε ότι το θέαμα μπορούσε συχνά να υπερισχύει της ουσίας και ότι η συναισθηματική διαχείριση της συλλογικής συνείδησης είχε καταστεί εξίσου σημαντική με την ίδια την πολιτική. Αποκάλυψε τις ευπάθειες και τα αδύναμα σημεία της αμερικανικής δημοκρατίας, ενώ ταυτόχρονα τις ενέτεινε ενισχύοντας τα τρωτά σημεία της δημοκρατίας (στον καπιταλισμό). Αποκάλυψε τη διάβρωση των δημοκρατικών κανόνων, ενώ ταυτόχρονα επιτάχυνε αυτή τη διάβρωση. Όσο έστρεφε τους προβολείς της δημοσιότητας στην κρίση, τόσο επωφελούνταν, εκμεταλλευόταν πολιτικά την κρίση των θεσμών που κλόνιζε τη δημοκρατία στη δημόσια ζωή.
Τα σημαντικότερα και αξιοσημείωτα πολιτικά κινήματα είναι επίσης και εκπαιδευτικά κινήματα. Διδάσκουν στους ανθρώπους πώς να ερμηνεύουν τον κόσμο, ποιον να εμπιστεύονται, ποιον να φοβούνται, τι να θυμούνται, τι να ξεχνούν και ποιες μορφές συμπεριφοράς είναι επαινετές, αξίζοντας τον θαυμασμό μας. Με αυτό το σκεπτικό, ο “Τραμπισμός” [Trumpism] προορίζεται να λειτουργεί ως ένας ισχυρός παιδαγωγικός μηχανισμός [pedagogical apparatus].
Ένας ισχυρός παιδαγωγικός μηχανισμός που διδάσκει ότι η σκληρότητα είναι μια μορφή δύναμης.
Διδάσκει ότι η ενσυναίσθηση είναι αδυναμία.
Διδάσκει ότι η σε βάθος μελέτη και επεξεργασμένη γνώση είναι ύποπτες, ενώ η άγνοια και η αμάθεια είναι αυθεντικές.
Διδάσκει ότι η δημόσια ζωή είναι ένα θέαμα παρά κοινή ευθύνη.
Διδάσκει ότι η κυριαρχία είναι προτιμότερη από τον διάλογο, η ταπείνωση– ο ανθρώπινος εξευτελισμός είναι προτιμότερα από την κατανόηση και τη συναντίληψη.
Ένας ισχυρός παιδαγωγικός μηχανισμός που πάνω απ’ όλα, κυρίως, διδάσκει στους πολίτες αντί να βιώνουν τη δημοκρατία σαν ένα συλλογικό εγχείρημα, ως ένα συνεργατικό καθήκον, να τη βιώνουν σαν μόνιμο, άκαμπτο πεδίο σύρραξης, αντιπαράθεσης στο οποίο οι (συν-) πολίτες γίνονται/μεταμορφώνονται σε αντίπαλους και εχθρούς αντί σε εταίρους για τον ακατάπαυστο αγώνα μιας πιο δίκαιης κοινωνίας.
Γι’ αυτό ακριβώς η κριτική παιδαγωγική δεν μπορεί να περιοριστεί υπερασπιζόμενη αποκλειστικά τα σχολεία και τη σχολική ζωή. Ο ευρύτερος αγώνας αφορά την ίδια τη διαμόρφωση της συνείδησης.
Η σύγχρονη κρίση [crisis], επομένως, δεν είναι απλώς πολιτική. Είναι παιδαγωγική.
Όταν συνάντησα για πρώτη φορά τον Henry Giroux στο Πανεπιστήμιο του Μαϊάμι [Miami University] και αργότερα πέρασα κάποιο διάστημα με τον Paulo Freire στο São Paulo, κανένας από εμάς δε φανταζόταν το πολιτικό τοπίο που θα διαμορφωνόταν στις επόμενες δεκαετίες. Ωστόσο, τα διδάγματα που μας μετέδωσαν παραμένουν περισσότερο επίκαιρα από ποτέ. Δίδαξαν ότι η δημοκρατία δεν είναι αυτοσυντηρούμενη. Δίδαξαν ότι πρέπει να υπερασπιζόμαστε τη μνήμη. Δίδαξαν ότι η ελπίδα είναι όχι μόνο ένα συναίσθημα, αλλά και ζήτημα ακαδημαϊκής πειθαρχίας [αντικείμενο επιστημονικού κλάδου-discipline]. Το πιο σημαντικό είναι ότι [οι Henry Giroux και Paulo Freire] δίδαξαν πως η εκπαίδευση δε συνίσταται ούτε εξαντλείται ποτέ απλώς στο να μαθαίνουμε να ζούμε στον κόσμο ή/και να αφομοιωνόμαστε από τον κόσμο όπως υπάρχει [asitis]. Στην καλύτερη περίπτωση, η εκπαίδευση αφορά, σχετίζεται με το να μαθαίνουμε πώς να επινοούμε και να διαμορφώνουμε έναν κόσμο που δεν υπάρχει ακόμα.
Όταν για πρώτη φορά ήρθα σε επαφή με την κριτική παιδαγωγική, δεν την αποδέχτηκα ως ένα σώμα θεωρίας και αφηρημένων θέσεων. Την αναγνώρισα και τη διέκρινα μέσα από τις/στις ζωές ανθρώπων των οποίων το πνευματικό θάρρος ήταν αντάξιο, ισοδύναμο των ηθικών τους δεσμεύσεων. Με την πάροδο των ετών, τα ταξίδια μου σε όλο τον κόσμο με έφεραν σε επαφή με εκπαιδευτικούς, μαθητές/φοιτητές-τριες, ακτιβιστές της κοινότητας, ανθρώπους του πολιτισμού και απλούς πολίτες που αγωνίζονταν να δημιουργήσουν και να προάγουν κοινότητες ελπίδας και δυνατοτήτων, τόσο εντός όσο και εκτός των επίσημων εκπαιδευτικών ιδρυμάτων. Συνάντησα εκπαιδευτικούς που εργάζονταν σε φτωχές γειτονιές, ήταν ενεργοί σε κοινωνικά κινήματα, κατείχαν θέσεις σε πανεπιστήμια που δέχονταν πολιτικές επιθέσεις, καθώς και εκπαιδευτικούς μέσα σε κοινότητες που αντιμετώπιζαν τη σφοδρότητα της ωμής βίας, του αποκλεισμού και τη στέρηση οποιαδήποτε ατομικής περιουσίας. Παρά τις τεράστιες διαφορές στη γλώσσα, τον πολιτισμό, την προσωπική τους διαδρομή και τις ευρύτερες πολιτικοκοινωνικές περιστάσεις, μοιράζονταν μια κοινή πεποίθηση: ότι οι άνθρωποι διαθέτουν την ικανότητα να μετασχηματίζουν και να διαμορφώνουν τις συνθήκες που περιορίζουν τη ζωή τους.
Τόσο οι επαφές μου με τους ανθρώπους και η εμπλοκή μου σε μια σειρά πολιτικών και κοινωνικών συσχετισμών και καταστάσεων, το προσωπικό μου βίωμα, μου έμαθαν κάτι ακόμα για την κριτική παιδαγωγική: Η κριτική παιδαγωγική δεν είναι μια δογματική, μονοδιάστατη, απόλυτη θεωρία. Δεν είναι κάποιο αρχετυπικό πρότυπο, ένα αμετάβολο αρχιτεκτονικό σχεδίασμα. Δεν είναι μια ενιαία κοσμοθεωρία που επιβάλλεται και εφαρμόζεται στην πραγματικότητα.
Είναι κατά κύριο λόγο, πρωτίστως ένας χώρος συνάντησης για μια πληθώρα τρόπων ερμηνείας, κατανόησης και μετασχηματισμού του κόσμου. Πρόκειται για μια ζωντανή συζήτηση μεταξύ ποικιλόμορφων, ετερογενών κοινοτήτων που αγωνίζονται να εμβαθύνουν τη δημοκρατία, να διευρύνουν τη δικαιοσύνη, να καλλιεργήσουν την αλληλεγγύη και να δημιουργήσουν τις συνθήκες υπό τις οποίες καθίσταται δυνατή η ανθρώπινη ευημερία. Η δύναμή της δεν έγκειται στην ομοιομορφία, αλλά στην ανοιχτή στάση της απέναντι στη διαφορετικότητα, τον διάλογο, την αυτοκριτική και τη συλλογική πολύπλευρη μόρφωση και καλλιέργεια. Για τον λόγο αυτό, η κριτική παιδαγωγική παραμένει διαθέσιμη, ανοιχτή, «ημιτελής».
Όπως και η ίδια η δημοκρατία, έτσι και η κριτική παιδαγωγική δεν συγκροτεί έναν τελικό προορισμό όσο ένα ιστορικό εγχείρημα — μια συνεχή, αδιάλειπτη προσπάθεια να διευρυνθούν οι χώροι στους οποίους οι άνθρωποι μπορούν να σκέφτονται κριτικά, να ενεργούν ηθικά, να οραματίζονται συλλογικά και να αγωνίζονται μαζί για ένα πιο ανθρώπινο μέλλον.
Σε μια εποχή που χαρακτηρίζεται από τον αυταρχισμό, την οργανωμένη λήθη, την προκατασκευασμένη, τεχνητή άγνοια/αμάθεια [manufacture dignorance], τις παγίδες/τους πειρασμούς της παράδοσης στην απελπισία/στην απόγνωση προσφέροντας μια ψευδή αίσθηση ανακούφισης/παραίτησης, το έργο, η προοπτική και η υπόσχεση της κριτικής παιδαγωγικής γίνεται ακόμη πιο άμεσα και επείγοντα [urgent] εγχειρήματα .
Το μέλλον της δημοκρατίας δε θα εξαρτηθεί αποκλειστικά και μόνο από τις εκλογές, τους νόμους, τους θεσμούς ή τους ηγέτες. Θα εξαρτηθεί από το αν θα καταφέρουμε να διαμορφώσουμε εκπαιδευτικές κουλτούρες ικανές να καλλιεργούν και να ενισχύουν την κριτική συνείδηση, το ηθικό θάρρος, την ιστορική μνήμη και τη ριζοσπαστική ελπίδα.
Πρόκειται για έναν αγώνα που συνεχίζεται οπουδήποτε συναθροίζονται και συνέρχονται οι άνθρωποι για να μάθουν ο ένας τον άλλον, για να αμφισβητήσουν ό,τι φαίνεται αναπόφευκτο και για να φανταστούν/οραματιστούν ό,τι δεν έχει ακόμη γεννηθεί. Η κριτική παιδαγωγική, δηλώνει παρούσα στις εύθραυστες αλλά διαρκείς πράξεις συλλογικής μάθησης, όπου το μέλλον για πρώτη φορά καθίσταται ορατό, αναγνωρίσιμο και εφικτό.
**το λογείο είναι το βήμα του/της ομιλητή/ομιλήτριας – και στην πρόταση έχει την έννοια ότι πολύ πριν εγκαθιδρύσει ο Τραμπ την ηγεμονία του και τον πρωταγωνιστικό/κυρίαρχο λόγο, είχαν ήδη διαμορφωθεί οι προϋποθέσεις που θα του επέτρεπαν να λειτουργεί ως επικυρίαρχος
*Ο Peter Mc Laren είναι Oμότιμος Kαθηγητής στη Σχολή Μεταπτυχιακών Σπουδών στην Εκπαίδευση και τις Πληροφοριακές Επιστήμες του Πανεπιστημίου της Καλιφόρνιας στο Λος Άντζελες. Από το 2013 έως το 2023 διετέλεσε διακεκριμένος καθηγητής Κριτικών Σπουδών, συνδιευθυντής και διεθνής πρεσβευτής για την Παγκόσμια Ηθική και την Κοινωνική Δικαιοσύνη στο «Δημοκρατικό Πρόγραμμα Πάολο Φρέιρε» του Κολλεγίου Εκπαιδευτικών Σπουδών «Attallah» του Πανεπιστημίου Τσάπμαν, στις ΗΠΑ.
[βιογραφικό σημείωμα στο τέλος του άρθρου του PeterMcLaren,https://www.laprogressive.com/education-reform/learning-to-remember ]
* Πλήρη βιβλιογραφικά στοιχεία άρθρου: Peter McLaren, “Learning to Remember: Giroux, Freire, and Critical Pedagogy in the Age of Trump. From Trumpism to book bans, the struggle over schools and public memory reveals a deeper battle over democracy, critical thinking, and the future of civic life”, LA Progressive, 16 June 2026, https://www.laprogressive.com/education-reform/learning-to-remember.
– Η μετάφραση ακολουθεί την τυχαία επιλογή αρσενικής ή θηλυκής κατάληξης ή της διπλής αναγραφής θηλυκής και αρσενικής κατάληξης.
– Ευχαριστίες στον Τ.Λ. για τις επισημάνσεις.
⮚ Μετάφραση-επιμέλεια: Γιάννης Κάσκαρης, Ιούλιος, 2026._
❖Βιβλία &κείμενα σε βιβλία του PeterMcLaren στα ελληνικά:
– Peter Mc Laren & Ramin Farahmandpur, Για μια παιδαγωγική της αντίστασης. Διδάσκοντας ενάντια στον παγκόσμιο καπιταλισμό και τον νέο ιμπεριαλισμό, επιμέλεια: Κώστας Σκορδούλης, μετάφραση: Κώστας Θεριανός, Εκδόσεις Τόπος (Μοτίβο Εκδοτική), Αθήνα, 2013.
– Παναγιώτα Γούναρη, Γιώργος Γρόλλιος (επιμέλεια), Κριτική παιδαγωγική, Μια συλλογή κειμένων , εκδόσεις Gutenberg, Αθήνα, 2010
– Μαρία Νικολακάκη (επιμέλεια): Η Κριτική Παιδαγωγική στον Νέο Μεσαίωνα, πρόλογος: Henry Giroux, Ana Maria Freire, μετάφραση: Α. Δενδάκη, Ν. Πατέλης, Εκδόσεις Ι. Σιδέρη, Αθήνα, 2011.
Paulo Freire ⦁ Peter McLaren ⦁ Henry Giroux
Γ.Κ., Καλαμαριά, 10.7.2026._
