Μαρία Τσόγκα
Συχνά, στις συζητήσεις μας στους διαδρόμους των σχολείων ή στις συνεδριάσεις του συλλόγου διδασκόντων, μοιραζόμαστε ένα κοινό παράπονο: την αδιαφορία των μαθητών. Περιγράφουμε παιδιά που μοιάζουν «χαμένα», που απέχουν από τη μαθησιακή διαδικασία, που προτιμούν τη σιωπή της παραίτησης ή τον θόρυβο της αναστάτωσης από το ίδιο το μάθημα. Είναι όμως η αδιαφορία ίδιον της νέας γενιάς ή μήπως είναι το σύμπτωμα μιας εκπαιδευτικής διαδικασίας που έχει αποκοπεί από το βίωμα και την αυτενέργεια;
Φέτος, υπηρετώντας με απόσπαση στο ΕΚΦΕ Αγρινίου, είχα την πολύτιμη ευκαιρία να βγω από τα στενά όρια της δικής μου τάξης και να επισκεφτώ δεκάδες σχολεία της περιοχής μας. Από τα μεγάλα 12θέσια συγκροτήματα της πόλης του Αγρινίου μέχρι τα απομακρυσμένα ολιγοθέσια των ορεινών χωριών μας, η εικόνα που αποκόμισα ήταν τελείως αντίθετη από εκείνη της «αδιαφορίας». Σε κανένα σχολείο δεν συνάντησα παιδιά που βαριούνταν· αντίθετα, συνάντησα μαθητές που αδημονούσαν. Σε ένα μικρό σχολείο, η υποδοχή ήταν αφοπλιστική: «Κυρία, ήρθατε να μας κάνετε πάλι μαγικά;».
Η Φυσική ως «Ψηλάφηση» και Ανακάλυψη
Αυτά τα «μαγικά» δεν ήταν τίποτα άλλο από την ίδια τη Φυσική, ιδωμένη μέσα από τα μάτια της ανακάλυψης. Η εμπειρία μου στα σχολεία αυτά δεν ήταν απλώς μια σειρά επιδείξεων, αλλά η εφαρμογή στην πράξη των αρχών της Παιδαγωγικής Φρενέ (Fréinet). Όταν αφήνουμε τα παιδιά να πειραματιστούν, εφαρμόζουμε τη «μέθοδο της ψηλάφησης». Το παιδί δεν δέχεται έτοιμες αλήθειες, αλλά «ψηλαφίζει» τη γνώση, κάνει υποθέσεις, δοκιμάζει και οδηγείται στην ανακάλυψη μέσα από τη δική του δράση.
Θυμάμαι χαρακτηριστικά μια επίσκεψη σε ένα ορεινό μονοθέσιο σχολείο. Εκεί, το μάθημα για τη Θερμότητα μετατράπηκε σε μια αυτοσχέδια παράσταση θεατρικής αγωγής. Τα παιδιά, με τα ίδια τους τα σώματα, αναπαράστησαν την κίνηση των μορίων στις τρεις καταστάσεις της ύλης. Η γνώση δεν πέρασε μέσα από έναν ορισμό στο βιβλίο, αλλά μέσα από το γέλιο και την κίνηση.
Αντίστοιχα, στις ενότητες του Ηλεκτρισμού και του Μαγνητισμού, η τάξη μεταμορφωνόταν σε εργαστήριο έρευνας. Χωρισμένα σε ομάδες, τα παιδιά έπιαναν στα χέρια τους καλώδια, μπαταρίες και λαμπάκια. Η στιγμή που το κύκλωμα έκλεινε και το λαμπάκι άναβε, συνοδευόταν πάντα από ένα επιφώνημα ικανοποίησης. Η «φασαρία» που υπήρχε ήταν η δημιουργική βαβούρα της συνεργασίας και της συλλογικής επίλυσης προβλημάτων, μακριά από τον στείρο ανταγωνισμό.
Ανοίγοντας ένα παράθυρο στον Μικρόκοσμο
Μια από τις πιο καθηλωτικές στιγμές ήταν η επαφή των παιδιών με το μικροσκόπιο. Για τους περισσότερους μαθητές του Δημοτικού, το μικροσκόπιο είναι ένα εργαλείο «εξωτικό». Όταν όμως καλούνται να εστιάσουν οι ίδιοι και να αντικρίσουν για πρώτη φορά τη δομή ενός φυτικού κυττάρου ή την κίνηση ζωντανών μικροοργανισμών σε μια σταγόνα υγρού από γιαούρτι , η αντίδραση είναι πάντα δέος. Εκείνη τη στιγμή, η Βιολογία γίνεται πραγματικότητα. Τα παιδιά συνειδητοποιούν ότι υπάρχει ένας ολόκληρος ζωντανός κόσμος που δεν φαίνεται με γυμνό μάτι, και η περιέργειά τους για την επιστημονική έρευνα εκτοξεύεται.
Η Ανάγκη για Εργαστήρια και η Απειλή για τα ΕΚΦΕ
Όλες αυτές οι δράσεις αναδεικνύουν μια επιτακτική ανάγκη: το Δημοτικό Σχολείο χρειάζεται τον δικό του εργαστηριακό χώρο. Η διδασκαλία των Φυσικών Επιστημών δεν μπορεί να περιορίζεται στο θρανίο και το βιβλίο· χρειάζεται πάγκο, όργανα και χρόνο για πειραματισμό.
Ωστόσο, για να φτάνει αυτή η γνώση και ο εξοπλισμός στα σχολεία, ο ρόλος των ΕΚΦΕ είναι καταλυτικός. Τα Εργαστηριακά Κέντρα δεν είναι απλώς αποθήκες οργάνων. Είναι ζωντανοί χώροι επιμόρφωσης, υποστήριξης και παιδαγωγικής καθοδήγησης. Είναι ο συνδετικός κρίκος του μάχιμου εκπαιδευτικού με την πειραματική διαδικασία.
Δυστυχώς, τα ΕΚΦΕ σε όλη τη χώρα απειλούνται σήμερα με μαρασμό. Η υποστελέχωση είναι το κύριο πρόβλημα, καθώς οι αποσπάσεις εκπαιδευτικών μειώνονται δραματικά, αφήνοντας τις δομές αυτές να λειτουργούν οριακά. Παράλληλα, η υποχρηματοδότηση καθιστά αδύνατη τη συντήρηση του εξοπλισμού. Αν τα ΕΚΦΕ κλείσουν, η πειραματική διδασκαλία θα επιστρέψει στην εποχή του «πίνακα και της κιμωλίας».
Η εμπειρία μου στο ΕΚΦΕ Αγρινίου επιβεβαίωσε ότι τα παιδιά μας διψάνε για δραστηριότητες που τα εμπλέκουν, τους δίνουν ρόλο και τους επιτρέπουν να δοκιμάσουν τις ιδέες τους. Η βιωματική μάθηση δεν τους αντιμετωπίζει ως παθητικούς δέκτες, αλλά ως μικρούς επιστήμονες. Είναι χρέος μας να διεκδικήσουμε τη στελέχωση και χρηματοδότηση των ΕΚΦΕ, αλλά και τη δημιουργία υποδομών στα σχολεία μας, ώστε η «μαγεία» της ανακάλυψης να μην είναι η εξαίρεση, αλλά η καθημερινότητα για κάθε παιδί.
Μαρία Τσόγκα
Δασκάλα
